Мемлекеттік метрологиялық қадағалау

Мазмұны

Кіріспе......................................................................................................................3

Негізгі бөлім............................................................................................................7

I тарау Массаны  өлшейтін құралдарға жүргізілетін  тексеріс тәртібі

1.1 Өлшеуіш аспаптары мен  жабдықтары.........................................................8-9

1.2 Метрологиялық қамтамасыз ету....................................................................18

ІІ тарау. Мемлекеттік метрологиялық қадағалау 

   2.1 Қазақстан Республикасының мемлекеттік метрологиялы қызметінің ұйымдастырушылық негізі...................................................................................22

   2.2 Мемлекеттік метрологиялық бақылау мен қадағалаудың түрлері....................................................................................................................24

Қорытынды..........................................................................................................28

Қолданған әдебиеттертізімі...............................................................................30

           Кіріспе

            Метрологияны зерделеу халықаралық сауда-экономикалық және ғылыми техникалық байланыстардағы өлшеу бірлігіне қол жеткізудің ролі мен мағнасы туралы түсінік береді, бұл келесі сұрақтармен анықталады: метрологияның мәні мен мазмұны. Өлшеу және бақылау туралы ұғымдар. Метрологиялық қызметтің құқықтық негіздері. Метрология бойынша заңды бұзғаны үшін жауаптылық. ҚР мемлекттік метрологиялық қызметі.Қызметтердің құрылымы, міндеттері, құқықтары мен міндеттемелері. Өлшеу құралдарын тексеру, калибрлеу. Эталондар және стандарттық үлгілер. Өлшеулер адам қызметіндегі кез келген процестің міндетті құрама бөлігі болып табылады. Өлшеу объектілері объективті шындықтың (денелердің, заттардың,құбылыстардың, процестердің) қасиеттері болып табылады. Қазіргі қоғамда өлшеулердің ролі туралы өлшеу материалдық ресурстарды есепке алу,өнімнің қажет сапасын қамтамасыз ету үшін қызмет ететін ғылыми білімнің негізі болып табылатындығы туралы факт көрсетеді. Өлшеулер сандық жағынан табиғат заңдылықтарын аша отырып, қоршаған материалдық әлемді сипаттайды. Өлшеулердің теориялық негіздері өлшеуіш техниканы, өлшеу әдістемелерін, өлшеу бірліктерін, эталондар мен тексеру сұлбаларын, физикалық константаларды қамтамасыз ететін жүйелерді құратын және жетілдіретін платформа болып табылады. Мәнді қасиеттерді өлшеу үшін заттың, құбылыстың сандық күйінің өзгеруіне тең, яғни өлшеу сапаны сандық бағалау бола отырып, оқиғаның дәлдігі мен ақиқаттығын сипаттайды. Өлшеулердің жалпы теориясын білу ғылыми-техникалық прогрестің дамуына мүмкіндік жасайтын практикалық міндеттерді шешуге мүмкіндік береді. Өлшеудің формалды-логикалық негізідері тану проессі ретінде. Ұқсастық теориясының әдістері және өлшемдер. І. Физикадағы өлшемдер түрлері, өлшеу қатесінің типтері. Өлшеулер- адамзаттың табиғатты түсінуінің ең маңызды жолдарының бірі болып табылады. Қандайда болмасын тәжірибелік жұмыс жүргізу аумағында әрекеттер өлшеусіз жүзеге асырылмайды. Себебі барлыұ жерде өлшенетін шама мен оның өлшем бірлігі арасында қатынас болады. Қандайда болмасын физикалық шаманы өлшеу-деп, оның эталонмен салыстырғанда, оның қанша есе үлкен екендігі анықталатын операцияны айтады. Өлшем жұмыстарын орындау барысында бірнеше өлшем құралдарын пайдалануға тура келеді. Әрбір өлшем құралының дәлдік шегі болады. Өлшем аспаптары класс дәлдігімен сипатталады. Класс дәлдігі дегеніміз өлшемдердің абсолют қатесінің аспаптың өлшей алатын ең үлкен шама мәніне қатынасы. Өте дәл өлшемдер класс дәлдігі 1:1;5:2,5 немесе 4-ке тең техникалық приборлар

 қолданылады. Қолданылған  аспапта оның класс дәлдігі  көрсетілмесе, оның

дәлдік шегі 4% -тен жоғары деп түсіну керек. Дәлдік дегеніміз – салыстыру. Салыстырушы құралдың өлшем дәлдігі шектелген, өлшенетін шаманың абсолют мәні дәл табылмайды. Өлшем мақсаты тек сол шаманың белгілі дәлдікпен анықталған мәнін табу емес, өлшем қатесінің мөлшерін сауаты түрде еспетей білу. Тікелей өлшемдерге пайдаланатын өлшем құралдары: сызғыш, штонгенциркуль, микрометр, уақыт өлшемдерге – секундомер, t өлшемдерге – термометр, m өлшемдерге – таразы, электр тогын – амперметр. Жанама өлшемдер кезд. іздеп отырған шаманы онымен функционалдық байланыста болатын тікелей өлшем арқылы анықталатын басқа бірнеше шамалар арқылы есептеу арқылы табамыз. Қарастырып оытрған шаманы бірнеше рет қайталап өлшегенде, тәжірибе жүргізуші бірдей құралмен, бірдей әдіспен қайталағандығына қарамастан, әртүрлі өлшем қорытындыларына ие боламыз. ...... өлшем қорытындысың өлшену дәлдігі әртүрлі болады. Қателіктерді 2-ге бөлеміз:

 1. Жүйелік– мәлім себептермен пайда болады.

 2. Кездейсоқ. әртүрлі белгісіз себептермен пайда болады. Өлшелер бірегейтігі деп нәтижелері заңдастырылған шама бірліктерінде көрсетілген және өлшеу қателігі берілген ықтималдықпен белгіленген шектегі өлшемнің жай-күйін түсінеді. Өлшемдер бірегеілігі- мемлекет тарапынан үнемі қамқолықта болатын үрдіс. Бұл жөнінде ҚР “ Өлшем бірлігін қамтамасссыз ету туралы” заңында былай делінген: 1. “ Өлшем бірлігін қамтамассыз ету туралы заңдар Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделеді және осы Заң мен өзге де нормативтік құққықтық актілерд ен тұрады”. “ Егер Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралық шартта осы- Заңдағыдан- өзгеше ережелер белгіленӨлшеу құралдарына қойылатын жалпы талаптар І. Өлшем құралдарының сапа көрсеткіші. Қандайда бір болсын өнімнің сапасын арттыру деген сөз оның қоғамдық өндіру эффективтілігін, өнім экспортын арттыру және материалдық ресурстарды үнемдеу. Өнім сапасы деп нені түсінеміз? Өлшем құралының дәлдігін арттырған сайын оған сыртқы ортаның ықпалы күшейеді. Сол ықпалды төмендету өнімді өндіру процесінің күрделендірілуіне әкеліп соғады. Кванеметрияда (сапа туралы ғылым) сапа анықтамасы төмендегідей беріледі: өнім сапасы, өнім пайдалану мақсатына сай сұранысты қанағаттандыру мүмкіндігін қамтамасыз ететін қасиеттер жиыны. Біздің елде өнім сапасы мемлекеттік дәрежеде реттеледі. Ол үшін әрбір өнімге жеке мемлекеттік стандарт жасалады. Онда сапаның толық көрсеткіштері анықталған. Ол стандарттар комплекс құрайды. РД 50-64-84 құжатына сай сапа көрсеткіштері төмендегідей жіктеледі:

1. Мақсат көрсеткіштері,

           2. Сенімділік;

3. Шикізат, отын, энергия  және еңбек ресурстарын үнемдеу              көрсеткіші                        

           4. Ргономикалық көрсеткіш;

          5. Эстетикалық көрсеткіш;

           6. Технологиялық;

          7. Тасымалдану мүмкіндіктерінің көрсеткіші;

          8. Стандарттау және сертификаттау;

          9. Хұқықтық, патенттік көрсеткіш;

         10. Экологиялық көрсеткіш;

         11. Қауіпсіздік көрсеткіш. Мақсат көрсеткіштері - өнімнің негізгі функциясын анықтайтын қасиеттерді сипаттайды, оның пайдалану аймағын көрсетеді.

Мақсат көрсеткіштері 3-ке бөлінеді:

1. функциональды, техникалық, эффективтілік;

          2. Конструкциялық көрсеткіш;

           3. Құрылымы мен құрам көрсеткіші;

 І.а. функциональды, техникалық, эффективтілік көрсеткіштеріне  метрологиялық көрсеткіштер жатады. Әрбір өлшеу құралы үшін бұл  көрсеткіштер жеке құрылады. Функциональдық  және техникалық эффективтілік  параметрлері қатарына өлшем  жылд. өндіру, автоматтандыру деңгейі  құралдың үздіксіз жұмыс жасау t-ң ұзақтығы жатады. Өлшеу құралының  конструктивті көрсеткішіне жұмыс  жасау аймағы, нормаль, шекара құралдың  көрсетуіне әсер етуші факторлар, құралдың пайдаланатын эл. көзіне  қойылатын талаптар, беріктік сипаттамасы, салмақ, геометриялық өлшемдер жатады. Өлшеу құралының жасалу матер-ң  құрамы мен қондырғының ішкі  құр-мы стандарттық үлгілер көрсеткіштеріне  сай болуы оның сапасын анықтайды. Бұл параметрлерді құрам және  құрылым көрсеткіштері дейді. Сенімділік  көрсеткіштеріне : пайдалану ұзақтығы  жөндеуге жарамдығы жатады. Сондықтан  қатар. сенімділік көрсеткіші комплекстік  параметрі болады. Ол өлшем құралының  бірнеше қасиетін қамтиды. Оның  ішінде практикада қолданылатын  көрсеткіш: техникалық қолданылуы  коэфиценті: (1) T0 - (отказ) құралдың жұмыс істемеу t -ң орташа шамасы; TB - (востанавление) құралдың қайтадан іске қосылу t -ң орташа шамасы. Келесі көрсеткіш отынның, шикізаттың, энергияның және еңбек ресурстарының үнемді пайдалану көрсеткіші болып табылады. Бұл көрсеткіш осы мақсатта қолданылатын құралды бір-бірімен салыстырғанда шикізат,

отын, еңбек ресурстарын пайдалану шамасын өзара салыстырады. Бұл көрсеткіш: (2) Э-ң пайдалану үнемділік көрсеткіші; N- өлшеу құралының пайдаланатын құралы; t – дег.көрсеткіштің анықталу уақыты; ∆ - прибордың өлшеу кезінде жіберетін қателігі. Бұл формула өлшеу құралының энергиясын пайдалану шамасының ұтымдылығын, оның беретін информациясымен салыстырады. Неғұрлым бұл шама кіші болса, соғұрлым тиімді. Құралдың еңбек ресурсын үнемдеу көрсеткіші дегеніміз - құралды пайдалану кезінде оның жұмысын қамтамасыз ететін адам саны және меншікті еңбек сыйымдылығы жатады. Еңбек сыйымдылығы дегеніміз – бір шарты өлшеуді жүргізуге кететін еңбек шығымы. Қазіргі заман талабына сай ең маңызды көрсеткіштердің бірі болып табылады. Эргономикалық көрсеткіштер адам өлшеу құралы жүйесін сипаттайды. Бұл көрсеткішке жататын шамалар физиологиялық психологиялық қасиеттерді ескеруі тиіс, гигиеналық талаптарға сай болуы керек. Бұл көрсеткіштер 1-ден: дыбыс деңгейі, жарықталынуы, t-сы және конструкциясы адам күшіне сәйкес болуы керек. Өлшеу құралының беретін информациясы адам қабылдауына, тиімді болуы керек. Эстетикалық көрстекіш – информацияның берілу мүмкіндігінен, құрал формасының ұтымды болуын ескереді. Технологиялық көрсеткіш – осы құралды жасау кезінде жұмсалатын меншікті еңбек сыймдылығын, меншікті материал мыйымдылығын, меншікті энергия сыйымдылығын, тексеру және ремонт кезіндегі орташа еңбек сыйымдылығын, осы құралды жинақтау ұтымдылығын ескереді. Құралды тасымалдау мүмкіндігінің көрсеткіші – құралды тасымалдауға дайындау еңбек сыйымдылығы, уақыт ұзақтығы, тасымалдау, дайындау t ұзақтығы, тасымалдау үшін қолданылатын қорап. Көлемі осы қораппен құр-ң қосынды т-сы жатады. Патенттік, құқықтық B T K T + T = 0 2 Э N t 2 = D көрсеткіш – осы құралды жаңарту техникалық шешімдерінің патенттік қорғауын ескереді. Экологиялық көрсеткіш - өлшеу құралын өндіріске орналастыру кезінде, пайдалану кезінде қоршаған ортаға әсерін ескереді. Оған жататындар сыртқы ортаға шығарылатын зиянды қоспалардың шамасы, қоршаған ортаға шығарылатын зиянды бөлшектер, газдар, сәулелер. Бұл шамаларды анықтаған кезде, қоршаған ортаны қорғайтын құралдың бағасы, операторлар жұмысы, энергия шығыны, профилактикалық еңбек қосыгенг болса, онда халықаралық шарттың ережелері қолданылады.”

Негізгі бөлім

  Өлшем (физикалық шаманың өлшемі, ҚР СТ 2.1-2000) деп берілген мөлшердегі физикалық шаманы жаңғырту (сақтау) үшін қолданылатын өлшем құралы. Өлшемнің бұл құралдарына кірлер, ұзындықтық ұштың өлшемдері, т.б. жатады. Тәжірибеде бір мәнді және көп мәнді өлшемдер, сондай-ақ өлшемдер жиыны және магазині қолданылады. Бір мәнді өлшемдер бір мөлшердегі шамаларды жаңғыртады (кірлер). Көп мәнді өлшемдер физикалық шаманың бірнеше өлшемдерін бейнелейді. Мысалы, миллиметрлік сызғыш заттың ұзындығын сантиметрмен де, миллиметрмен де көрсете алады.

Өлшемнің жиындары мен магазиндері шаманың кейбір аралық немесе қосынды мәндерін бейнелеуге мүмкіндік алу үшін бір мәнді және көп мәнді өлшемдердің бірігуін көрсетеді. Өлшемдер жиыны әр түрлі мөлшердегі біртекті өлшемдердің жиынтығын көрсетеді, ол жиынды қолдануға мүмкіндік береді, мысалы, лабораториялық кір жиыны. Өлшемдер магазині - бір механикалық бүтінге конструктивті біріктірілген өлшемдер магазині.

Бір мәнді өлшемдерге стандартты үлгілер және стандартты заттар жатады. Стандартты үлгі - белгілі бір сипаттаманың сандық мәнін орнату мақсатында метрологиялық аттестациялауға ұшырайтын, қажетті түрде рәсімделген заттың белгілі мөлшері (пробасы). Бұл сипаттама (немесе қасиет) сыртқы ортаның белгіленген жағдайларында мәні белгілі шама болып табылады. Мұндай үлгілерге, мысалы, қаттылықтың нақтымәндері бар минералдар жиыны жатады. Олар осы параметрді басқа минералдарда анықтау үшін пайдаланылады (Моос шкаласы).

Өлшемдерді пайдаланғанда олардың номиналды және нақты мәндерін, сондай-ақ өлшем қателігі мен разрядын (дәрежесін) ескеру қажет. Номиналды деп өлшемде көрсетілген мәнді атайды. Өлшемнің нақты мәні ресми эталонды пайдаланған жоғары сапалы өлшеу нәтижесі ретінде арнайы куәлікте көрсетілуі керек.

Номиналды және нақты мәндердің айырмасы өлшемнің қателігі деп аталады. Қателікке таңбасы бойынша қарама-қарсы шама өлшемде көрсетілген номиналды мәнге түзетуді білдіреді. Аттестациялау кезінде қателіктер табылуы мүмкін болғандықтан, өлшемдер разрядтарға бөлінеді (1, 2-разрядты) және разрядты эталондар деп аталады (үлгілі өлшеуіш құралдар). Оларды өлшем құралдарды салыстырып тексеру үшін пайдаланады. Өлшем қателіктерінің шамасы өлшемдерді топтарға (кластарға) бөлу үшін негіз болады.

Өлшемдік түрлендіргіш - өлшеуіш ақпараттың сигналын өңдеу немесе сақтау үшін, сондай-ақ көрсеткіш құрылғыға беру үшін қолайлы күйге түрлендіру қызметін атқаратын өлшем құралы (8-сурет). Өлшемдік түрлендіргіштерге өлшеуіш аспаптардың конструкторлың сұлбасына (сызбасына) кіреді, не онымен бірге қолданылады, бірақ түрлендіргіштің сигналдары бақылаушыға тікелей сезілмейді. Мысалы, түрлендіргіш кернеуді күшейту үшін, компьютер жадысына ақпаратты жіберу үшін қажет болуы мүмкін. Түрленетін шаманы кіруші, ал түрлендіру нәтижесін - шығушы шама деп атайды. Өлшеуіш түрлендіргіштің негізгі метрологиялық сипаты болып, түрлену функциясы деп аталатын кіруші және шығушы шамалар қатынасы саналады.

Түрлендіргіштер мынадай болып бөлінеді: алғашқы (өлшенетін шаманы тікелей қабылдайтын), шығысында шама тіркеу немесе арақашықтықта тасымалдау үшін ыңғайлы түрге ауысатын - тасымалдаушы; алғашқылармен бірге жұмыс істейтін және физикалық шаманың тегін өзгертуге әсер етпейтін - аралық түрлендіргіштер.

Өлшенетін шаманың сан мәнін алу бойынша 4-ке бөлінеді: тікелей, жанама, жиынтық және бірлесіп өлшеулер.

Тікелей өлшеу деп өлшенетін шаманың мәнін бірден эксперимент көмегімен өлшеу. Жалпы практикадағы өлшеу осы тікелей өлшеу бола алады. Тікелей өлшеуге мысал келтірер болсақ онда сызғышпен өлшеу, штангенциркульмен өлшеу немесе таразымен салмақты өлшеуді атап өтсек болады.

Өлшеуіш аспаптар - өлшеуіш ақпаратты пайдаланушыға қабылдауға ыңғайлы түрде алуға мүмкіндік беретін өлшем құралдары.

Тікелей әсер ету аспаптары сәйкес градуировкасы бар көрсету құрылғыларында өлшенетін шаманы бейнелейді. Мұнда физикалық шама тегі өзгермейді. Тікелей әсер ету аспаптарына, мысалы, амперметр, вольтметр, термометр жатады.

Салыстыру аспаптары өлшенетін шаманы мәні белгілі шамалармен салыстыруға арналған. Мұндай аспаптар ғылыми мақсаттарда кең қолданылады, сондай-ақ сәулелену көздерінің жарыңтығы, сығылған ауаның қысымы сияқты шамаларды өлшеу үшін тәжірибеде кең қолданылады.

Өлшеуіш қондырғылар мен жүйелер - өлшем объектісінің бір немесе бірнеше физикалық шамасын өлшеу үшін, қосалқы қондырғылармен функционалдық белгісі бойынша біріктірілген өлшем құралдарының жиынтығы. Әдетте, мұндай жүйелер автоматтандырылған және ақпараттық жүйеге енуін, өлшеу процесінің автоматтандырылуын, пайдаланушы қабылдау үшін өлшеу нәтижелерінің өңделу мен сипатталуын қамтамасыз етеді. Мұндай қондырғылар (жүйелер) бақылау үшін де пайдаланылады (мысалы, өндірістік үдерістерді), ол әсіресе статистикалық баңылау әдісі үшін, сондай-ақ сапаны басқаруда пайдаланылады.

Өлшеуіш жабдықтар - шаманы өлшеудің қосалқы құралдары. Олар дәлдіктің жоғарғы деңгейі қажет болғанда өлшеу нәтижелеріне түзетулерді есептеу үшін қажет. Мысалы, егер аспаптың көрсетулері қатаң шектелген (құжатта көрсетілген) температура кезінде дәл болса, термометр қосалқы құрал бола алады. Өлшеуіш жабдықтар қосалңы құралдың өзінің қателіктерімен байланысты өлшеулер нәтижелеріне белгілі бір қателіктерді енгізетінін ескерген жөн. Метрологиялық ережелер бойынша өлшем құралдары екі түрге бөлінеді: жұмысшы өлшем құралдары және эталондар. Жұмысшы өлшем құралдары техникалық құрылғылардың, технологиялық үдерістердің, сыртқы ортаның параметрлерін анықтау үшін қолданылады. Жұмысшы құралдар лабораториялық (ғылыми-зерттеулер үшін), өндірістік (технологиялық үдерістердің сипаттамаларын қамтамасыз ету және бақылау үшін), алаңдық (ұшақтар, автомобильдер, кемелер үшін) болуы мүмкін. Жұмысшы құралдарының әрбір түрі айрықша көрсеткіштерімен ерекшеленеді. Осылайша, өлшемнің лабораториялық құралдары - ең дәл және сезгіш, ал олардың нәтижелері жоғары тұрақтылықпен сипатталады. Өндірістік құралдар өндірістік процестің түрлі факторлары: температура, ылғалдылық, т.б. сияқты факторлардың әсеріне қарсы тұру қасиетіне ие. Алаңдық құралдар сыртқы әсер етулердің кең шектерінде үнемі өзгеріп отыратын жағдайларда жұмыс істейді.[1]

Мерзімді тексеру пайдаланудағы және сақтау кезіндегі барлық өлшеу құралдары тартылады. Мерзімді тексеру тексеруаралық интервалдар деп аталатын белгілі бір уақыт аралығында жүргізіледі. Тексеру аралық интервалдар өлшеу құралдарының ерекшеліктері мен пайдалану интенсивтілігін ескере отырып анықталады және тексеру аралығындағы кезеңдердегі өлшеу құралдарының жаармдылығын қамтамасыз етуі тиіс.

Мемстандарт органдарында тексеруден өтетін өлшеу құралдары үшін тексеру  аралық интервалдық мемлекеттік метрологиялық қызмет  органдары, ал өлшейтін жұмыс құралдары үшін кәсіпорындардың метрологиялық қызметі анықтайды және кәсіпорын жетекшісі бекітеді.

Кезектен тыс тексеру:

• өлшеу құралдарының қолдануға жарамдылығын растау қажетттілігі пайда болғанда;
• тексеруге жататын пломба немесе клеймо зақымданғанда немесе жүргізілген тексеріс туралы құжатты жоғалтып алғанда;
• өлшеу құралдары сол уақыт ішінде тексеру жүргізілмеген сақтау мерзімінен соң пайдаланылғанда;
• өлшеу құралдарын ұзақ мерзімді сақтауға берген жағдайда;
• өлшеу құралдарын оларға арналған тексеру аралық интервалының жартысы өткен кезде пайдаланған жағдайда, оларды мерзімді тексеруден өткізу мерзімдеріне қатыссыз түрде, өлшеу құралдарын пайдалану және сақтау кезінде жүргізіледі.

Өлшеу құралдарына, өлшеу  құралдарының сақталуы мен пайдалануына мемлекеттік қадағалау және ведомствалық нетижелерінің дұрыстығын және тексеру  аралық кезінде инспекциялық тексеруге іріктеліп (ішінара) тартылады. Өлшеу құралдарының  қнімділік көлемі мен инспекциялық тексеру жүргізу әдісін оны жүргізуге басшылық жасайтын тұлға анықтайды. Тексеруге тиісті нормативті құжаттарда көрсетілген толық емес формада жүргізілуі мүмкін.

Сараптамалық тексеру  олардың қолдануға жарамдылығын және оларды пайдаланудың дұрыстығын анықтау мақсатында өлшеу құралдарын метрологиялық сараптама жүргізу  кезінде орныдалады. Тексеруді мемлекеттік  метрологиялық қызмет органдары  жүргізеді.

Өлшеу құралдары Мемлекеттік метрологиялық қызмет органдарының талап етуі бойынша, тексеруге консервацияға қойылған қалыпта беріліп, техникалық сипаттамалары, пайдалану жөніндегі нұсқаулар, соңғы тексеру туралы куәлік қоса берілуі тиіс                                                                        Өлшеу құралдарын калибрлеу және тексеру

Өлшеу құралдары - өлшеуді орындаған  кезде қолданылатын және қалыпты метрологиялык сипаттамалы техникалык құрылғы. 

Өлшеу құралдарын калибрлеу  – бұл метрологиялық сипаттамалардың  нақты мәнін немесе мемлекеттік  бақылауға және қадағалауға жарамдылығын анықтау және бекіту мақсатында орындалатын операциялардың жиынтығы. Нормативтік құжатта баяндалатын немесе  тапсырыс беруші анықтайтын, оның метрологиялық сипаттамасының бұрын белгіленген техникалық талаптарға сәйкес келуі өлшеу құралдарының жарамдылығы ретінде түсіндіріледі. Жарамдылық туралы қорытынды калибрлеу зертханасы жасайды.

Калибрлеуді, осы жұмысты  біліктілікпен орныдау үшін қажетті  жағдайлар болған кезде  кез келген метрологиялық қызмет (немесе жеке тұлға) жүргізе алады.  Калибрлеу - ерікті операция және оны сондай-ақ кәсіпорынның өз метрологиялық қызметі орындай алады. Алайда, калибрлеу еріктілік сипаты кәсіпорынның метрологиялық қыщметін белгілі бір  талаптарды сақтау қажеттігінен босатпайды. Олардың ең бастысы - өлшеу жұмыс құралдарын ұлттық мемлекеттік эталонға міндеттеп «тану». Сөйтіп, калибрлеу функциясын өлшем бірлігін қамтамасыз етудің  ұлттық жүйесінің құрамды бөлігі ретінде қараған дұрыс. Осымен байланысты өлшем бірлігін қамтамасыз ету  ұлттық жүйенің принциптері халықаралық ережелермен және нормалармен үйлестірілген, ал калибрлеу өлшем бірліктерінің әлемдік жүйесіне кіреді.

Калибрлеу жұмыстарын ұйымдастырудың келесі нұсқалары болуы  мүмкін:

• кәсіпорындар өзінде калибрлеу жұмыстарын жүргізуді дербес ұйымдастырады және ешқандай жүйеде аккридитациядан өтпейді;
• кәсіпорын оны аккредитациядан өткізген ұйым атынан калибрлеу жұмыстарын жүргізу құқығына калибрлеудің ұлттық  жүйесінде аккредитацияланбайды;
• Кәсіпорын коммерциялық негізде, калибрлеу жұмыстарын орындау мақсатында,  калибрлеудің ұлттық жүйесінде аккредитацияланады;
• өлшеу құралдарын тексеру құқығына аккредитацияланған кәсіпорын , бір мезгілде  өлшеудің сол  түрлері бойынша калибрлеу жұмыстарын жүргізу құқығына аккредитациялаудан өткендігі туралы аттестат алады;
• метрологиялық институттар және Мемлекеттік метрологиялық қызмет органдары, бір мезгілде аккредитациялау органы және калибрлеу ұйымы ретінде калибрлеудің ұлттық жүйесінде тіркеуден өтеді.[3,186б.]

  Өлшеулердің жіктелуі.   

Өлшеулердің жіктелуі өлшеулерді орындау және нәтижелерді  өңдеу әдістемелерін әзірлеу  кезінде себептеледі.

Жіктелу мақсаты  – өлшеу нәтижелерін анықтау  кезінде пайда болатын, өлшеулердің  әдістемелік қателіктерін ерекшелеу  ыңғайлылығы.

Өлшеулер бірқатар белгілер бойынша жіктелуі мүмкін. Нәтижелерді алу тәсілі бойынша өлшеулер: тура, жанама, бірлескен және жиынтық болып бөлінеді.

Тура – ол кезде шаманың ізделіп отырған  мәнін тікелей өлшеу құралдарының көрсеткіштері бойынша табатын  өлшеулер.

Жанама деп  ол кезде өлшенетін шаманың ізделіп отырған мәнін, сол мән мен бірдей жағдайларда жүргізілген, тура өлшеулерге ұшырайтын шама арасындағы белгілі тәуелділік бойынша табатын өлшеулер. Жалпы түрде Y, Q өлшенетін шамасын және тура өлшеулерге ұшырайтын, x1, х2 … хn шамаларын байланыстыратын тәуелділік мына түрде болады:                

     Q=f(x1, х2 … хn)            2)                   

    Y=F(x1, х2…xn).            (3)

Жанама өлшеулер кезінде тәуелділіктер үш түрлі  болуы мүмкін:

1. сызықтық   ,           (4)  

мұнда - тұрақты коэффициент;

2. сызықтық емес   ,          (5)

мұнда ) – қандай да бір функция;

3. тәуелділіктің аралас типі   .       (6)

Y және Xi арасындағы байланыс түрі жанама өлшеулер қателіктерін есептеу әдістемесін анықтайды.

Бірнеше бір аттас шамаларды бір мезгілде өлшеу жүргізілетін өлшеулер жиынтық деп аталады, олар кезінде олардың ізделіп отырған мәнін теңдеулер жүйесін шешу арқылы табады.

Олардың арасындағы тәуелділікті анықтау үшін екі немесе бірнеше бір аттас емес шамаларды  бір мезгілде өлшеу жүргізілетін өлшеулер бірлескен деп аталады. Жанама, бірлескен және жиынтық өлшеулер бір принципті маңызды ортақ қасиетпен біріктіріледі. Олардың нәтижелері өлшенетін шамалар мен тура өлшеулерге ұшырайтын шамалар арасындағы белгілі функционалды тәуелділіктер бойынша есептеумен анықталады. Айырмашылықтар тек функционалды тәуелділікте ғана болады. [4]

Дәлдік сипаттамасы  бойынша өлшеулер дәлдігі бірдей және дәлдігі бірдей емес болып бөлінеді. Дәлдігі бірдей – бұл сол және бір жағдайларда өлшеу құралдарымен дәлдігі бойынша бірдей орындалған, физикалық шамаларды өлшеу. Дәлдігі бірдей емес – әр түрлі жағдайларда өлшеу құралдарымен дәлдігі бойынша әр түрлі орындалған, физикалық шамаларды өлшеу. Осы өлшеулердің нәтижелерін өңдеу әдістемесі әр түрлі.

Өлшеулер санына байланысты бір еселік және көп еселік өлшеулерді ажыратады. Көп еселік өлшеулерді қателіктің кездейсоқ құраушысын азайту мақсатымен жүргізеді.

Өлшенетін шаманы өзгертуге  қатысы бойынша өлшеулер статикалық және динамикалық болып бөлінеді. Берілген жіктеудің мақсаты нақты өлшеулер кезінде өлшенетін шаманы өлшеу жылдамдығын есепке алу қажеттілігі туралы шешім қабылдаудан тұрады.

Статикалық өлшеулерге барлық өлшеу уақытының бойында өзгеріссіз қалатын, физикалық шамаларды өлшеулер жатады.

Динамикалық өлшеулер – бұл уақытқа байланысты өзгеретін, физикалық шамаларды өлшеулер.

Метрологиялық тағайындалуына байланысты өлшеулер техникалық және метрологиялық болып бөлінеді. Техникалық өлшеулерді жұмыстық өлшеу құралдарымен жүргізеді. Метрологиялық – олардың мөлшерлерін жұмыстық өлшеу құралдарына беру үшін физикалық шамалар бірліктерін ұдайы өсіру мақсатымен эталондардың көмегімен.

Өлшеулер нәтижелерінің  өрнектеріне байланысты олар абсолюттік және салыстырмалы болып бөлінеді. Абсолюттік – бұл физикалық константалар мәндерін пайдалану арқылы бір немесе бірнеше шамаларды өлшеулер. Салыстырмалы–бұл белгілі шаманың бір аттас шамаға қатынасының өзгеруі.[5]

Сынау және бақылау  туралы ұғым

Сынау деп объектінің сандық және сапалық сипаттамаларын экспери-менттік анықтау аталады. Объект бір бұйым, бұйымдар партиясы, бұйым макеті немесе моделі, өнім және оның жұмыс істеу және өндіру процестері.

Сынаудың негізгі  белгілері мыналар болып табылады:

- объект бойынша белгілі  шешімді, яғни оның жарамдылығы  немесе ақауланғандығы туралы шешімді қабылдау;

- сынаудың талап  етілетін нақты шарттарын беру.

Сынаулар шарттары – сынаулар кезінде әсер етуші  факторлардың және (немесе) объектінің жұмыс істеу режимдерінің жиынтығы. Нақты объектілерді сынауға нормативтік-техникалық сынаулардың қалыпты шарттары анықталу керек. Сынаудың келесі алуан түрлері болады, олар әр түрлі белгілер бойынша жіктеледі:

-тағайындалуы  бойынша олар зерттеуші, бақылаушы,  салыстырушы және анықтаушы болып бөлінеді;

- жүргізу деңгейі  бойынша: мемлекеттік, ведомство  аралық және ведомстволық;

- сыналатын  өнімді әзірлеу кезеңдерінің  түрі бойынша: алдын ала және  қабылдаушы;

- дайын өнімді  сынау түрі бойынша: біліктілікті, қабылдау-тапсырушы, периодтық, типтік.

Сынаудың мақсаты  – номинал жағдайларда берілген сыналатын параметрдің мәнін  анықтау.

Сынау нәтижесі – бұл объект қасиеттерінің сипаттамаларын анықтау, объектінің оның берілген талаптарына  сәйкестігін анықтау.

Өлшеу мен сынаудың арасында үлкен ұқсастық бар, бірақ өлшеу сынаудың жеке жағдайы болып саналады.

Бақылау – бұл  бұйым параметрі мәнінің анықталған талаптарға немесе нормаларға сәйкестігін  анықтау процесі. Бақылау өлшеуді  түрлендіруден, бақыланатын ұдайы  өсіру операциясынан және бақылау  нәтижесін салыстыру мен анықтаудан тұрады.

Өлшеу мен бақылаудың айырмашылықтары келесіден тұрады:

- өлшеу нәтижесі  – сандық сипаттама, ал бақылау  – сапалық;

- өлшеу өлшенетін  шама мәндерінің кең ауқымында  болады, бақылау – мүмкін болатын  жағдайлардың шағын санының шамасында;

- өлшеудің негізгі  сипаттамасы – дәлдік, ал бақылаудың  негізгі сипаттамасы шүбәсыздық  болып табылады.

Метрология – бұл өлшеулермен байланысты мәселелер шеңберін қамтитын ғылым. Сөзбе-сөз талқылығанда «метрология» - «өлшемдер туралы ілім».

Қоршаған ортада адамның өмірі үнемі ондағы жүріп жататын процестер мен құбылыстарды өлшеумен байланысты болады. Өлшемдер әлемді танудың әдістерінің бірі болып табылады, сондықтан ерекше маңызға ие. Қандай салада болмасын: өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында, ғылымда, медицинада, саудада өлшемдік ақпараттарды алу және пайдалану еңбек процесінің біртұтас бөлігі болып саналады.

Өлшемдік ақпараттың құндылығы өлшемдердің нақтылығы мен біртұтастығына байланысты болады. Өлшемдердің біртұтастығы дегенді өлемдердің нәтижелері заңды бірліктерде берілуін, ал қателіктер белгіленген кездейсоқтық деңгейінде айқындалуын түсінуге болады.

Өлшемдердің біртұтастығы олардың нәтижелерін өлшемдерді қашан, қай жерде, кім, қандай әдістердің және техникалық құралдардың көмегімен жасағандағына тәуелсіз түрде сәкестендіруге мүмкіндік береді. Өлшемдердің нақтылығы – бұл олардың нәтижелерін нәтижелерінің өлшенетін шаманың шынайы мәніне жақындығының деңгейі. Нәтиже мен өлшенетін шаманың арасындағы айырмашылық неғұрлым аз болған сайын, соғұрлым нақтылық жоғары болады.

Физикалық шамаларды өлшеу метрология ғылымының зерттеу объектісі болып табылады.

Метрология - өлшемдер, олардың біртұтастылығы мен қажетті нақтылығын қамтамасыз етуші құралар мен әдістер туралы ғылым. Қазіргі заманғы метрология үш құраушыдан тұрады: заңнамалық, негізін қалаушы (ғылыми) және практикалық (қолданбалы) метрология.

Практикалық қызметтің бірде-бір аясы өлшенетін шама және осы шаманы өлшеу бірлігі арасында өзара қатынас бар жағдайда өлшемдерсіз қызмет ете алмайды.

Кез-келген талдауда, болжауда, жоспарлауда, бақылауда, реттеуде шикізаттың, дайын өнімнің саны мен сапасы, жалпы өндірістік құрылымның технологиялық операциялардың жүру барысы туралы нақты ақпарат қажет.Бұл ақпаратқа кең көлемде түрлі физикалық шамалар, көрсеткіштер мен өлшемдерді өлшеу арқылы қол жеткізе аламыз.