Наполеон бонапарттың дипломатисы

ҚАЗТҰТЫНУОДАҒЫ

ҚАРАҒАНДЫ ЭКОНОНМИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

ӘЛЕМДІК ЭКОНОМИКА ЖӘНЕ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАР КАФЕДРАСЫ

Курстық жұмыс

Халықаралық қатынастардың жаңа заман тарихы пәні бойынша

Тақырыбы: «Наполеон Бонапарттың дипломатиясы»

Орындаған: МО-21к топ

 студенті         Даниялқызы М.

Ғылыми жетекшісі:      ф.ғ.к.,Егизбаев С.Қ.

Қарағанды-2013

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

Тарих – халық зердесі. Әр халықтың, ол үлкен болсын, кіші болсын, өзінің төл тарихы болады. Бірінің тарихы мыңдаған алып томдарға хатталып қалады да, бірінікі "Уақыт" деген қайырымсыз алыптың аяғының астында тапталып ғасырлар тұңғиығына батып кетеді.

Ал  біздер қалам тартып отырған Францияның кезеңі бүгіндері француздар аңсап  еске алатын, ардақтайтын кезеңі деп  айтуымызға болатын кезең. Бұл кезеңде  тарихтың желкеніне өзінің атын жазып, мәңгілікке құлаш ұрған Наполеон Бонапарттың билік еткені бәрімізге мәлім. Бонапартты біреулер диктатор, енді біреулері антихрист атандырса, француздар үшін әлемді жаулауға талпыныс жасаған, әрі бүкіл Европаны өз солдаттарының табанына таптатқан Наполеон Бонапарт ұлт мақтанышы деуге болады. Оның өз мемлекеті үшін сіңірген еңбегі де ұшан теңіз десек жаңылыса қоймаймыз. Наполеон тұлғасы атақты Шыңғыс хан, Әмір Темір, Александр Македонский, Юлий Цезарь тәрізді әлемді жалғыз адам билеу керек деп ойлаған, саналы өмірлерін осы идея үшін сарп еткен тарихи тұлғалармен иық тіресіп тең тұрғанын байқаймыз.

Ақсүйектер  отбасынан шыққан. 1785 жылға дейін Бриен және Париж^[1] әскери мектептерінде оқыған. Франциядағы 1789 – 94 ж. революция кезінде Тулон қаласын азат еткені үшін 24 жасар Наполеон I капитандықтан бригадалық генерал дәрежесіне дейін көтерілді. 1796 ж. Италияғажорық жасаған армияның бас қолбасшылығына тағайындалды. Осы және кейінгі Египетке жасаған жорықтары кезінде өзін аса көрнекті қолбасшы ретінде көрсетті. 1799 ж. 9 қарашада (18 брюмерде) биліктегі дағдарысты пайдаланып, мемл. төңкеріс жасады. Ол елде алғашында консулдық, одан кейін империя (1804 ж. 18 мамыр) түріндегі әскери диктатура орнатты. Якобишілдер мен роялшылдарға соққы берді. Өнеркәсіп пен сауданы дамытты. 1800 ж. француз банкін құрды. Мемлкеттің қуатты арттырудың басты тірегі өнеркәсіпті дамыту деп білді. Әскери өнер саласында рев. Франция армиясында қалыптасқан жаңалықтарды одан әрі жетілдірді. Тарихи жағдайға байланысты орасан зор әскери күшті тактикалық және стратегиялық жағынан тиімді пайдалана білді. Оның әскери қағидасы: “сан жағынан әлсіздікті қимылдың жылдамдығымен толтыру” болды. 1804 жылға дейін республика атын жамылып келген диктаторлық өкіметті буржуазиялық мемлекетті нығайтуға пайдаланды. Директория кезінде сақталған ұлттық уәкілдікті сайланып қойылатын басқару жүйесін жойды.

1793 жылғы төңкерісте өзін таныта алған Бонопарт халықтың алдында беделі күшейіп өзі генерал атағын алды. Ал 1799 жылы буржуазияның көмегіне арқа сүйей отырып сыбайлас жемқорлықтан іріп-шіріген Директорияны қуып шығып өзі билік басына келді.

Бонопарттың маңызды әрі дұрыс саясатының бірі ол революцияның жеңіп алған мүдделерін сақтап қалуы болып табылады. Ол өмірінің соңында Әулие Елена аралында ағылшындардың тұтқыны болған икезінде өзіне біткен турашылдықпен және қысқа да нұсқа былай деген болатын: «Мен революция мүдделерін сақтап қалдым. Бұл менің күшімнің арқауы болды. Мен мүдделерді сақтап қалып және теорияны аластаттым.»

Осы  бір  адамның  ғажайып  тағдыры  туралы талай роман,  өлең-жырлар жазылып, ғылыми  зерттеулер  жүргізілген.

Бұл курстық жұмысты жазу барысында Е.В. Тарленің, А.3.Манфредтің, Н.А. Левицкийдің атақты француз жазушысы Стендальдің Наполеон Бонопарттың өмірі туралы жазған кітаптарын қарап шықтым¹. Сонымен қатар бұрын өзім оқыған Л.Н. Толстойдың «Соғыс және бейбітшілік» эпопеясындағы Наполеонның суреттелуіне де назар аудардым². Францияның осы бір кезеңдегі тарихының әсері көршілес жатқан Ресейге мол болғаны бізге мәлім, сондықтан бұл жайындағы кітаптар ұшан теңіз десе де болады. Әрине, көбінесе Наполоенды бір жақты етіп көрсетуге тырысқан әдебиеттер де аз емес, дегенмен жоғарыда біз атаған класикалық туындылардың өзі де Наполеон бейнесінің сонау кеңес кезінде де дұрыс сомдалғанын байқаймыз.

Курстық жұмыстың мақсаты осы өр тұлғалы Наполеон билік құрған Франция кезеңінің  тарихын пайымдау болып табылады.

Курстық жұмыста мынадай міндеттер қарастырылады:

1. 1799 ж. 18 брюмер төңкерісі.

2. Маренго. Диктатураның нығайюы. Бірінші консулдың заң реормалары. 1800-1803 жж.

3. Англиямен  қайтадан соғысу. Наполеонның коронациясы.  
1803-1804 жж.

4. Тильзиттен  Ваграмға дейін.  
1807-1809 жж.

5. Наполеонның Ресеймен соғысы және тақтан түсуі.

Курстық жұмыстың өзектілігі: Наполеон диктатурасының тарихы тереңдете зерттеуді қажет ететін, әлі де болса саралай түсіп дәйектеуді талап ететін күрделі тақырып. Сондықтан осы тақырыпқа бойлап ене түсудің өзектілігі өз мәнін жоғалта қоймайды деп ойлаймын. 

1-тарау: НАПОЛЕОННЫҢ БИЛІККЕ КЕЛУІ

1. Наполеон Бонапарттығң өмірбаяны

Наполеон  Бонапарт 1769 ж. 15 тамызда Аяччо (Карсика  аралында) дүниеге келген. Заңгер Карло  Буанопарте мен Летиция Ромалино отбасының екінші ұлы. 1768 ж.  генуэықтар Карсиканы иелену құқығын Францияға сатып жібереді. Карло Буонапарте Паскуале Паоли бастаған аралдың тәуелсізді үшін күреске белсенді қатысты. Бірақ бұл қозғалыстары сәтсіздікке ұшырап Карсика аралы сатылғанна кейін Карло француздық тәртіпті қолдайды. 1771 ж. он бесінші Людовик құрмет ретінде дворндық толық құқығын берді.

XVI  Людовик кедейленген дворяндық  отбасынан шыққан балаларға тегін  оқу туралы жарлық шығарды.  Карлоның балалары, Наполеон да, бұл мүмкіндікті қалт жібермеді. 1779 ж. Оттен колледжында бірнеше айлардан бойы француз тілін шыңдаумен өткен Наполеон кейін Бриен әскери академиясына түсті. Өзінің ебедейсіздігі үшін қатарластарының арасында күлкі болғанымен ол карсикандық патриотизм мен француздық қуғыншыларға деген жек көрушілігін насихаттады. Басында оны теңіз қызметі қызықтыратын, бірақ кейін артиллерияны таңдады. 1784 ж. Наполеноды Париждық Әскери мектепке ауыстырды. Банопарт өзін орта деңгейдегі оқушы ретінде көосетіп, 130 оқушының арасынан 42-ші болып бітірді. Артилерияның кіші лейтенант атағын алған Наполеон оңтүстік Франциядағы Валанс жеріне жіберілді.

Руссо көзқарасын ұстана отырып, Наполеон өзін ең алдымен аристократ ал содан кейін жауангер деп санады. Кеінгі 10 ішінде Наполеон Карсикада бірде Паолиға қарсы шығып, бірде онымен жақтас болып қызметінде көтерілді. 1793 ж. маусымында барлығы шешілді. Паолисттар ізіне түскен Наполеон Карсикдан кетіп, Францияға адалдығын дәлелдеді.

1792 ж. 10 тамызда  XVI Людовик тақтан кеткен кезде, Француздық түрмелерде көтерілістер басталған уақытта да Наполеон Парижде болды. Контрреволюционерлермен теңіздік базаға айналған Пулон блокадасын жаулап алуға арналған әскердің құрамына шақырылды. 17 желтоқсанда Пулон қолға түсті.

24 жасында  Наполеон бригада генералы болды. Оны Италияда орналасқан әскерге жіберіп, Генуяға құпия мақсатпен аттандырды. Нақты саяси идеологиясы болмаған Наполеон, өздерін Руссоның шәкірттері деп санаған билікте отырған якобиншілермен достық қарым-қатынаста болды. Максимельянның ағасы Огюстен Робеспьермен де дос болды. Тақтан кеткен кезде (1794 ж. 23 маусымында) Наполоне күдіктілер қатарында болып,  тұтқындалды. Бірақ 20 тамызда оны қайта қалпына келтіріп, Ұлыбритания королі ІІІ Георг қарамағында болған Паолиға (Карсика аралы) экспедициға жіберді.

Паолистерді биліктен тайдыруда сәтсіздікке ұшыраған Наполеон, Парижге оралып, Батыс  Францияда орналасқан Вандеядағы көтерілісті  басатын әскерді басқарды. Ол бұл қызметте өзін жоғары көтере алмады және оның жоспарына кірмеді, сондықтан денсаулығының нашарлығын сылтау етіп,  қызметтен кетуге өтініш жазды. Наполеонға әскери бөлімнің типографиялық бөлімшесінен қызмет тауып берді.

Роялистердің  көңілінен шықпаған бұл бұйрық Парижде (1795 ж. 5 қазанында) термидорлықтардың  көтерілісіне алып келді. Көтеріліс басшысы Баррас әскери күшінің жетіспеушілігін түсінді. Әскерлердің үміткерлерін қарастыра отырып, Баррас Наполеонға өзінің ақылдығы мен жылдамдығын көрсетуге жақсы мүмкіндік берді. Наполеон көтерілісшілердің сезімдерін түсінді, бірақ оларлың белгілі бір  мақсаттары жоғын да аңғарды. Қызмет жолының соңына дейін Наполеон «тәртіп» пен «пайданы» ғана көрген орта класс өкілдерінің үміті болды. Бірақ Бонапарт адамзатты қалай жек көрсе, оларды да солай жек көрді. Наполеон ескі қатал тәртіпке емес сол көтерілісшілерге адал болды. Осы уақыттан бастап Наполеое Буонапарте (Napoleone Buanoparte) емес Наполеон Бонапарте (Hapolon Bonoparte) деп жаза бастады. Ол француз болды, кейін өзін Франция  ол –мен деп санады.

Дипломатиялық неке

Наплеон ұзақ уақыт ойланып, ақыры бірінші әйелі Жозефинамен ажырасуға бел буды. Екеуінде ортақ бала болмағандықтан, тақ мұрагерлінің болғанын қалап, ол туралы ой императорды іштей мазалап жүрді. Жаңадан отбасы құру арқылы Наполеон бір оқпен екі қоянды атпақшы болды: басты арманы әке болу және монархтар деңгейіне көтеріліп, олармен теңесу. Сол себепті оның таңдаған жары патша отбасынан «көгілдір» қанды болуы тиіс еді. Наполеон орыс императоры І Александрдың қарындасы Анна Павловнаға сөз айтып көріп еді, бірақ нақты жауап ала алмады. Оның есесіне австриялық император І Франц өзінің қызы 18 жасар ханшайым Мария-Луизаны Наполеонға айттырды және Наполеон өзінің таңдауын осы қызға тоқтатты.

Мария-Луиза  өте қатал тәрбиеленді: ешқандай балдарға, театрларға бармады, қымбат киім-кешек, асыл тастар, бұйымдар да тақпады. Өмір сүру салты да қатты болды. Қыдырып, көңіл көтерудің орнына ол- құстарды бағып, гүл өсірумен айналысты. Оған түрлі тілдерді, музыканы және сурет салуды үйретті, бірақ өз бетімен ойлап, шешім қабылдауды үйретпеді. Себебі, ханшайымның міндеті әкесінің тілін алу, оның айтқанынан шықпау, ал кейін күйеуіне бағынышты болу. Оны басынан-ақ, кішкентайынан тұрмысқа шығуы міндетті түрде мемлекетті пайдасы үшін болатынына моральды түрде дайындай бастады.

1813 ж. Наполеон Мария-Луизаны салтанатты түрде императрица, патшайым және империяның регентшасы деп жариялады. Ендігі жерде оның атынан жарлықтар қабылданды, қайырымдылықтар жасалды, жоғарғы орындарға тағайындалулар жасалды. Әрине, бұл шешімдерде саси көзқарастар да болды. Наполеон бұл жарлығымен өз тағының қауіпсіздігін қамтамасыз еткісі келгендей, Еуропа елдерінің мемлекет басшылары өздерімен шыққан императрицаға қарсы келмес деп ойлады.

2-тарау. БИЛІККЕ БАРАР ЖОЛДА

  2.1 Термидорлық Конвенттің соғыстары

1795 жылы әскерлері шабуыл жасап келген Франция Пруссиямен бітім жасасты. Бұл бітім бойынша Франция революция кезінде армияның қолы жеткен жеңістерінің жемісіне ие болды. Рейннің сол жақ жағалауындағы француз әскерлері басып алған жерлер Францияда қалды. Солай болғанымен Пруссиямен бітім шарты жасалғаннан кейін де Австрияға, Англияға қарсы соғыс тоқталған жоқ. Бұл соғыста  жас генерал Бонапарт ерекше көзге түсті.

Наполеон  Бонапарт 1769 жылы Корсика аралында туды, бұл арал Наполеон туардан  үш ай ғана бұрын Францияның қарамағына көшкен болатын.

Наполеонның әкесі адвокат, кедейленген дворян еді, ол баласын Францияда оқытпақ болды. Наполеон Бриенна дейтін шағын қаладағы әскери училищеде оқиды. Тұйық, икемсіз, француз тілін жөнді білмейтін кішкентай Наполеонға жолдастарының назары ауды. Оның корсиканша бұрмалап сөйлеуіне күліп, жолдастары оны мазақтайтын еді. Он бес жасқа келгенде ол Париждегі әскери училищеге ауысып, оны үздік бітірді. Әсіресе математикадан, тарихтан ерекше жақсы білім алды. Жас Бонапарт баллистика жөнінде, яғни оқтың ұшу заңдары жөнінде, арнаулы еңбек жазды.

1785 ж. октябрьде  артиллерия кіші лейтенанты шенінде әскер қатарына жіберілді. Француз ағартушыларының озық идеялары рухында тәрбиеленген Наполеон I Ұлы француз революциясын қызу қарсы алды. 1792 ж. Якобиншілдер клубына енді.

1793 жылы Тулонды  қоршауға алған кезде, Бонапарт артиллерияны өзі жасаған схема бойынша орналастырып қойды. Атыс сәтті болып шықты, ағылшын интервенттері талқандалып, Тулон алынды. Монархист бүлікшілер мен ағылшын интервенттерінен Тулонды азат ету жоспарын жасағаны үшін 24 жастағы капитан Бонапартқа Конвент бригада генералы атағын берді. 1795 жылы Бонапарт артиллериядан шүйілте оқ жаудырып, Парижде бүлік шығарған монархистерді талқандады. 1795 ж. Париждегі монархистер бүлігін басуда тапқырлық көрсетіп, көп ұзамай Париж гарнизонының қолбасшысы болып тағайындалды. Осыдан кейін Бонапарт австриялықтарға қарсы жорық жасамақ болған армияның бас қолбасшысы болып тағайындалып 1796 ж. Солтүстік Италияға жіберілді.

 2.2 Бонапарттың Италияға жорығы

Бонапарт  аса зор, алысқа сілтейтін жоспарды ойлап тапты. Ол бүкіл Европа мен  Шығысты француз буржуазиясына  жаулап алып беру үшін Италияны плацдарм жасауға ұйғарды да жоспарды іске асыруды қолға алды.

Жорыққа аттанар алдында, Бонапарт солдаттарға  Италияны сендердің тонауыңа берем деп уәде етті. «Солдаттар! — деп жазды Бонапарт езінің бұйрығында,— сендердің киім-кешектерің жұпыны, аш құрсақ жүрсіңдер. Мен сендерді дүниедегі ең шұрайлы бай елдерге алып барамын». Сонымен бірге Бонапарт екінші бір бұйрығында: мен Италияға, оның халқын австриялықтардан азат ету үшін және оларды феодалдық үкіметтердің езгісінен құтқару үшін бара жатырмын деп жалған айтты.

Бонапарттың әскерлері Италия жеріне екпіндей басакөктеп кірді. Австриялықтар жеңілген үстіне жеңіле берді. Генерал Бонапарт Италия жеріне аттап басқаннан-ақ оның Италия халқын азат ету үшін соғыспақшымын деген сөзінің жалғандығы барша жұртқа айқын болды. Австрия үстемдігінің орнына Франция үстемдігі орнады. Әділетсіз және жаулап алу соғысын жүргізген Бонапарт халыққа әрқашан өшпенділікпен қарады, оны жек көрді. Наполеон Бонапарт итальяндарды талан-таражға салып тонады. Италиядағы халық қозғалысын аяусыз талқандады.

Бұған мысал ретінде мынаны айтуға болады: қаһарына мінген Бонапарт бір қаланың бүкіл халқын бағынбағаны үшін қырып тастауға бұйрық берді, ал оның солдаттары тұрғындарды найзасымен түйреп шықты да қаланы өртеп жіберді. Ал Бонапарт өзінің солдаттарына Италияның басқа бір қаласын 24 сағат бойы талауға берді. Жергілікті тұрғындар өлтірген француз солдаттарының өлігі қай деревняға жақын табылса, сол деревняны Наполеон өртеуге бұйрық берді. Италияда Наполеон Бонапарттың армиясы зеңбіректер мен қару-жарақтарды және толып жатқан азық-түлік пен ат жемін басып алды. Жаулап алынған жерлерінде ақшалай миллиондаған контрибуция төлеуге мәжбүр етті. Бонапарт музейлердегі қымбат мүсіндер мен картиналарды, шіркеу мүліктерін, бриллиант пен алтынды тонап алып, мұның бәрін Парижге жөнелтіп жатты.

Бонапарт  Австрия шекарасына өтті, сөйтіп ол өзіне қарсы жіберілген Австрия  әскерлерін талқандап, Венаға дейін жетті. 1797 жылы Австриямен жасасқан бітім бойынша Рейннің сол жақ жағалауы Францияда қалды. Италия «кішігірім» деп аталған бірнеше республикаларға бөлінгенімен, іс жүзінде олар Францияға тәуелді болды. Швейцария мен Голландия да Францияға тәуелді республикалар болып саналды. Бірақ Англияға ешкімнің тісі батпады.

Қалй  дегенмен де 1796—97 жылдардағы Италиядағы науқан, Кампоформия бітімі (1797) Наполеон Бонапарттың әскери дарындылығымен қатар оның соғыстың әлеуметтік мәнін жете білетіндігін, дипломаттық алғырлығын танытты.

2.3 Египет пен Сирияға жорық.

Француз буржуазиясы Англияның неғұрлым осал жеріне соққы бере отырып, онымен айқасуға бел байлады. Бонапарт Үндістанға жорық жасауды ұсынды, ондағы ойы Англиядан «ағылшын тажының асыл меруерті» болып тұрған Үндістанды тартып алу болды (1763 жылдан кейін Үндістанда Францияға тиесілі азғана иелік қалған болатын). Жорықты Египетті жаулап алудан бастауды ұйғарылды. «Египетке кім ие болса, Үндістанға да сол ие болады», — деді Бонапарт. Бонапарт 1798 жылы майда 30 мың адамы бар армиясымен және артиллериясымен 350 кемеге отырып, Египетке қарай жүріп кетті.

Түрік сұлтанына тәуелді болған Египет пен Сирияға жасалған жорық сәтті болмады. Арабтар мен копталар (Египеттің ежелгі халқының ұрпағы) жан ұшыра қарсылық көрсетті. Осы қарсылық көрсетудің жазасы ретінде Яффаның бүкіл халқын Наполеонның бұйрығы бойынша түк қалдырмай қырып салды. Яффаның түбінде тұтқынға алынған төрт мың түрік солдатын теңіз жағасына айдап апарып, бәрін де атып өлтіруге бұйрық берді. Үздіксіз жүргізілген ұрыстардан, қатты ыстықтан, оба ауруынан Бонапарт армиясы әлсіреді. Франциямен байланыс үзілді. Ағылшындар Абукир түбінде болған шайқаста француз флотын қирата жеңіп, француз армиясының Египетке мініп өткен флотын жойып жіберді.

Осы кезде Наполеон, Суворов бастаған орыс әскерлері Италияда француздарды қирата жеңді деген хабар алды. Франция үкіметінің өз ел ішіндегі жағдайы да жақсы емес деген хабарлар келді. Осыдан кейін Наполеон өзінің армиясын Египетке қалдырып, Директория армиясының жеңілісі мен А.В. Суворовтың жеңісін сылтауратып, Египетті қоршап тұрған ағылшын кемелерінің тізбегін әрең дегенде бұзып өтіп, 1799 жылдың октябрінде Францияға оралды.

В Италияда атақты А.В. Суворов басқарған орыс-австрия  әскерлері Наполеонның жеңіп алған жерлерін қайтарып, тіпті Францияға қауіп төндірді.

13 октябрде (21 вандемьерде) 1799 ж. Директория Бесжүздік кеңесті генерал Бонапарт Франциға қайта оралып Фрежюс маңында кемеден түсті деп хабардар етті. Бұл хабарды естіген депутаттар ду қол шапалақтап тұрып алды, мәжіліс үзіліп, бұл хабарды көшеге шыққан депутаттар бүкіл Париж халқына жайды. Театрларда, салондарда, Париж көшелерінде Бонопарт есімі қайта-қайта айтылып жатты.

16 октябрьде (24 вандемьерде) генерал Бонапарт Парижге табан тіреді. Директорияға көп болса үш аптадай әлі де билік етуге болатындай уақыт қалды. Бірақ Баррас та, директориалдық режим әлі де болса әскери диктатураның күні келгенін байқамаған еді.

Бонопарттың Францияда Фрежюстен Парижге  дейін жүріп өткені оның тұлғасынан халық «құтқарушының» бейнесін көргендей болғанын анық байқатты.

3-тарау. МЕМЛЕКЕТТІК ТӨҢКЕРІС ЖӘНЕ НАПОЛЕОН БОНАПАРТТЫҢ КОНСУЛДЫҚ КЕЗЕҢІ

3.1 1799 жылғы мемлекеттік төңкеріс

Бұл кезде арам ниетті жылпос саудагерлер мен қазына ұрлаушылар билеп-төстеген француз буржуазиялық үкіметі буржуазия арасында беделден жұрдай болған еді. Буржуазия болат қолын батырып, монархистерді де, якобиншілдерді де тұншықтыра алатын, феодалдық коалиция мен Англияға қарсы соғысты ойдағыдай жүргізе алатын күшті өкімет орнының болуын талап етті. Буржуазияға «үміт семсері» керек болды. Буржуазияның назары Бонапартқа ауды да, Бонапарт төңкеріс жасауды мақұл көрді. Париж банкирлері оны ақшамен қамтамасыз етті.

1799 жылы 18 брюмерде Директория мүшелерін  отставкаға кетуге мәжбүр етті. Келесі күні ол Заң шығару  корпусын өзіне сенімді әскерлермен  қоршап алды. Депутаттарға өкімет  билігін Бонапарт бастаған үш  консулға беру жөнінде талап  қойылды. Бес жүздік Кеңесі өздерінің мәжілісін басқа қалада өткізуге құқығы бар болатын. Осыны сылтау етін, Наполеон Люсьен деген інісінің сол кеңестің төрағасы болып тұрғанын пайдаланды да, Сен Клу сарайында мәжілісін өткізді. Жанындағы төрт гренадермен бес жүздіктер Кеңесінің мәжілісіне кірді, депутаттар оған қарсылық көрсетіп, айкайлай бастады. Наполеон күтпеген реакциядан есінен танып, құлады. Бірақ жағдайдың бәрін Люсьен өз қолына алды да, дұрыстап жіберді, ол Наполеонның әскерлерін залға шақырды, сөйтіп олар қару қолданып, бес жүздік Кеңесті таратты.

Кеште 62 депутатгы депутаттық корпустан  шығарды. Өкімет 3 консулдың: Бонапарттың, Сиестің, Роже Дюконың қолына берілді.

Сөйтіп, 1799 жылы өкімет билігі ірі буржуазия қойған адамның — Бонапарттың қолына көшті, ол армияға арқа сүйеп, ірі буржуазияның мүддесін  қорғайтын әскери диктатура орнатты.

Француз шаруаларының меншік иесі болып табылатын  бөлігі, феодалдық коалицияға қарсы соғыста атағы жеңіспен әйгілі болған Бонапарт, Францияны сыртқы жаулар мен эмигранттардан қорғайды және революция кезінде қолға тиген жерді иемденуді қорғай алады деп үміттенді.

Наполеон  билік басына келген тұста Франция  Автрия және Англиямен соғыс жағдайында болатын. Жаңа Конститутция бойынша  заң шығару билігі Мемлекеттік кеңес, Трибунат, Заң шығарушы корпус және Сенат араларында бөлінген еді, сондықтан бұл қолайсыз әрі жағдайға тез бейімделе алмайтындай болатын. Ал Атқарушы билік бірінші консул, яғни Н. Бонопарттың қолына шоғырланған еді, ал екінші және үшінші консулдар тек қана мәжілістік дауысқа ие еді.

3.2 Наполеон үкіметінің ішкі саясаты. Наполеон кодексі

Жаңа  саяси режимді 1799 жылғы Конституция  бекітті. Бұл Конституцияға өте  қызық сайлау енгізілді. Ол келесі тәртіппеп  өтетін: округ өзінің сайлаушыларының 10-нан 1-ін ғана Коммунаға жіберетін, Коммуна 10-нан 1-ін Департаментке, ал Департамент 10нан 1-ін ұлттық тізімге кіргізетін. Сол тізімге мемлекеттің негізгі маңызды орындарына сайланатын адамдар кіретін. Ценздердің арасында тек тұрақтылық цензі сақталды. Сайлауға қатысу үшін бір жерде кемінде 1 жыл тұру шарт.

Сенат 25 адамнан тұратын. Олар өмір бойы қызмет істейді. Сенатор болып 40 жасқа толған еркек адам тағайындалады. Сенатқа  кандидаттарды үш мемлекеттік орган: Заң шығаратын Корпус, Трибунат, бірінші консул беретін.

Сенат Заң шығару корпусының мүшелерін, трибунат пен консулдарды сайлады және алынған заңдарды бекітті.

Заң шығару корпусы. 300 адамнан тұратын, олардың бестен бірі жыл сайын  қайтадан сайланып отырды. Заң шығару процесі өте шиеленіскен және күрделі жолмен жүргізілетін. Алдымен  заңның жобасын мемлекеттік Кеңес жазады, содан кейін заң жобасын трибунат талқылайды, ең соңында заңды Заң шығаратын корпус қабылдайды.

Атқару билігі 3 консулдың қолына жиналған: 1 консул заңдарды жариялайды, мемлекеттік Кеңестің мүшелерін тағайындайды, министрлерді, өкілдерді, әскер мен флоттың жоғарғы офицерлерін, жергілікті әкімшілік мүшелерін, соттағы іс комиссарларын, қылмыстық және азаматтық сот қызметкерлерін, бітістіруші сот және кассациялық сот қызметкерлерін тағайындайды.

Бірінші консул болып Наполеон тағайындалды, 1802 жылы Францияда өткен плебисцитге халық оны өмір бойлы консул етіп сайлады. Ал 1804 жылдан бастап ол Францияның императоры ретінде таққа отырды. Наполеонның абыройы Францияда өте жоғары еді. Ол халықтың революциядан бастап он жыл бойы көрген өзгерістерден шаршағанын түсінді.

Халық төңкеріс кезінде алған жерлерін, ақшаларын, байлықтың басқа түрлерін феодалдар қайтадан тартып ала ма деген қауіпте еді. Төңкерістен  шаруалар жер алып, енді оны жоғалтқысы келген жоқ. Наполеон қалыптасқан жағдайды терең түсініп жер кадастрлерін енгізді де, жер иеленушілерге сертификаттар берді.

Наполеон  құрған мемлекеттік аппарат Францияда  бір ғасыр бойы сақталды. Бұл аппараттың негізгі принципі мемлекеттік аппаратты бір орталыққа бағындыру. Наполеон Францияның әскеріне де көп ықыласын салды. Тәртіп тірегі император ең жақсы көретін гвардиясы ветерандардан тұратын. Жарты миллион қызметкер, жарты миллион солдат осы қорқынышты организм, бүкіл Франция қоғамының денесін құшақтан, оны буындырып, оның бүкіл саңылауын бітеп тастады. Әскерге тек дворяндар ғана емес, басқа топтардың өкілдері де алынды, Наполеон солдаттарға жақсы жалақы төлегені үшін шаруалардың да әскерге барғысы келді. Басқарудың бәрі бір орталыққа бағынды, департаменттер округтерге және коммуналарға бөлінетін. Оларды префект, супрефект және мэр басқарды. Наполеон төңкеріс табыстарының бәрін сақтағандай болды. Бірақ бұл көзқарас Францияны терең танысқанда басқаша екені анық көрініп тұрды. Наполеонның басқару әдістері сыртынан демократиялық сияқты көрінеді, ал негізінде ол мықты диктатура режимі. Француздар Он алтыншы Людовикті, оның Мария Антуанетта деген әйелін гильотинаға жіберіп, өмірінен айырса, Наполеон өзін император деп жариялады да, Мария Антуанеттаның Мария Луиза деген жиеніне үйленді.

Наполеон Бонапарттың ішкі саясат саласындағы шаралары Наполеон үкіметінің буржуазия үстемдігін нығайтқанын толық айқындап  берді.

Наполеон  кезінде кіргізілген мемлекет басқару  ісіндегі жаңалықтар күні бүгінге дейін  сақталып қалды. Сол кезеңнен бастап орта мектептер жүйесі – лицейлер мен жоғарғы оқу орындары –  Нормальдық және Политехникалық мектептер (университеттер деуге болады) құрылды, олар бүгігі таңдағы Францияда ең көрнекті оқу орындары болып қалып отыр. Наполеон кезінде өте қуатты полицияның және көп тармақты құпия қызметтің негізі қаланды.

Төңкерістен кейін кеп ұзамай-ақ генерал Бонапарт жаңа конституцияның тексін өзі айтып жаздырды. Бұл конституция бойынша өкілдік мекемелер іс жүзінде барлық мағынасын жойды.

3.3 Императорлық Франция

Барлық  билікті қолына алған бірінші  консул өзін-өзі мәңгі консул деп, ал 1804 жылдан бастап «француздардың императоры» деп жариялады. Францияда іс жүзінде тағы да монархия қайта орнады, бірақ енді ол феодалдық монархия емес, буржуазия билігін жүргізетін буржуазиялық монархия болды.

Наполеон  Рим папасымен конкордат (келісім) жасады. Бұл конкордат бойынша  католик шіркеуі Наполеон үкіметін қолдауға міндетті болды, шіркеулерде: «О тәңірім, консулдарға (1804 жылдан бастап — императорға) амандық бере гөр» дейтін ерекше дұға оқылатын болды. «Менің жандармдарым мен дін басыларымның арқасында қолымнан бәрі де келеді»,— деп мәлімдеді Наполеон.

Эмигрант  дворяндарға амнистия (кешірім) берілді, олардың Францияға қайтуына рұқсат етілді, оларға сатылып кетпеген имениелері қайтарылды, бірақ оларға өкімет тарапынан бақылау қойылды. Аман қалған якобиншілдерді қатал қуғынға салды, оларды тұтқынға алды, Франциядан басқа жаққа жер аударды.

Өз  басқаруының алғашқы қадамынан бастап-ақ Наполеон буржуазияның мүддесін көздеп, өнеркәсіпті барынша қолдады. «Ұлттық өнеркәсіпті мадақтайтын қоғам» құрылды. Бұл қоғамның ең ірі жарнашылары Бонапарттың езі, оның чиновниктері мен генералдары болды. Өнеркәсіп көрмелері ашылып тұрды. Француз өнеркәсібінің дамуының Англиямен күресте маңызы зор болды.

1804 жылғы француздық азаматтық кодекс (Наполеон кодексі).

1804 жылы «Азаматтық  кодексті» құрастыру аяқталды. «Азаматтық кодекс» заңдардың жүйелі жинағы болды, мұның ең негізгі міндеті буржуазияның өз меншігін пайдалануды қамтамасыз ету болды.

Кодекс  жобасын дайындаумен айналысқан комисияның құрамына Тронше, Порталис, Малльвиль, Биго-Преамке сияқты Францияның ұлы заңгерлері енді. Жоба төрт айдың ішінде жасалды. 1804 жылғы 21 наурыздағы заң барлық 36 титулды (тарауларды) біртұтас Азаматтық Кодекстің құрамына біріктірді. 1807 жылдан бастап ол Наполеон Кодексі деп аталды. Бұл акт 1789 жылғы “Адам және азамат құқықтары декларациясында” бекітілген келесі азаматтық-құқықтық қағидаларды одан әрі дамытқан: заңды теңдік, заңдылық, құқықтар мен бостандықтардың тұтастығы. Кодекстің құрылымына рим құқығы әсер еткен. Ол институциялық жүйе бойынша құрастырылған.

Кодекс  кіріспелік титулдан және үш кітаптан тұрған. Кіріспелік титулда заңдарды жариялау, қолдану және олардың күші туралы айтылған. Бірінші кітап тұлғаларға, екінші кітап мүліктер мен меншіктің  түрлеріне, үшінші кітап меншікті иелену тәсілдеріне арналған.

Наполеон  кодексінің атақты 544-статьясында былай делінді: «Меншік дегеніміз—мүлікті пайдалану мен оған билік жүргізудің неғұрлым шексіз правосы...».

Буржуазиялық семьяның негізін баянды етуді көздеген кодекстің басқа бір статьясында: «Ері өзінің зайыбын қорғауға міндетті. Әйелі өзінің еріне мүлтіксіз бағынуға міндетті. Ері мен зайыбы бірге тұруға, қайда жүрсе де ерімен бірге болуға міндетті». Бұл заңдар Францияда, сондай-ақ басқа да буржуазиялық елдерде осы күнге дейін қолданылып келеді.

Кодекс  революция кезінде алынған меншікті жаңа иелерінің меншігі етіп бекітті  және барлық азаматтың заң алдында  теңдігін жариялады. Алайда 1802 жылдың өзінде-ақ Наполеон француз отарларында якобиншілдер жойған құлдықты қайта орнатты.

Наполеон  Құрылтай жиналысының жұмысшыларға қарсы шығарған заңын бекітті. Жұмысшылар одақтарына бұрынғысынша тыйым салынды, стачка жасаушылар қатаң жазаланды.

Жаулап  алынған көптеген елдерде ішкі межелер  мен кедендік алымдар жойылды, бірқатар мемлекеттерде конституция енгізілді, өнеркәсіп пен сауда дамыды. Бірақ бұл қайта өзгерістердің бәрі бұл елдерді француз буржуазиясының қанап езуімен жүргізілді.

3.4 Наполеон Бонапарттың сыртқы саясаты. Европалық саяси картасының өзгерісі. 

Еуропалық монархиялар тарапынан француз буржуазиялық революциясының басталуы билікке келген буржуазияның әсіресе революциялық күрестің шарықтаған кезі - якобиндік Конвенттің қызметі кезеңіндегі кейінгі әрекеттері сияқты айтарлықтай деңгейдегі қызығушылық пен үрей туғызбады.

Француз буржуазиялық революциясы елдің  тек экономикалық, саяси, әлеуметтік дамуына ғана емес, Францияның дипломатиялық  қызметін ұйымдастыру жүйесіне де өзгерістер енгізді. Монарх билігінің шектелуі революция басталысымен оның сыртқы саяси өкілеттілігіне де көшеді. Революцияға дейін сыртқы істер министрі монархпен тағайындалып, тек соның алдында ғана жауапты болған. Елшілер мен министрлер әдетте король сарайымен тығыз байланыстағы аристократиялық әулеттерден тағайындалған болатын. Сыртқы істер министрлігі территориалдық белгісі бойынша бөлінген екі басқармадан тұрды. Біріншісі Батыс және Орталық Еуропа, Америка мемлекеттерімен, ал екіншісі Шығыс және Оңтүстік Еуропа, Скандинавия мемлекеттерімен қатынастар жүргізді. Осы екі басқармадан басқа қосымша бөлімдер де болды.

Ұлттық  жиналыстың бейбітсүйгіштігіне қарамастан, феодалдық алымдарды алып тастау Франция мен феодалдық-монархиялық  Еуропа арасындағы кейбір қарама-қайшылықтарға  алып келді. Францияда, Эльзаста герман имперлік князьдерінің бірқатар ұсақ иеліктері болды. Революция ондағы феодалдық алымдарды жойған соң, өз артықшылықтарын қалпына келтіру үшін Австрия, Пруссия, Ресей және Швецияның араласуын күткен князьдер герман имперлік сейміне арызданды. Ұлттық жиналыс неміс князьдеріне жеке тұлғалар ретінде сый беруге шешімге келді. Алайда бұл жайт мәселені шешпеді, революциялық рухтың Еуропа жеріне таралуынан қорыққан Австрия, Ресей және Пруссия неміс князьдерін Францияға қарсы шығуына итермелеп отырды.