МАЗМҰНЫ 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

КІРІСПЕ

     Қазақстан Республикасының заңына сәйкес кәсіпорындар өзінің құрылуы барысында, яғни шаруашылық қызметпен айналысу үшін белгілі бір мөлшерде мүліктерге ие болуы тиіс. Осы жоғарыда аталған мүліктердің ақшалай өлшемге айналдырылғандағы жиынтығы ұйымның меншікті капиталы болып саналады. Кәсіпорын алғашқы құрылған кезде оның капиталы Қазақстан Республикасы заңында қаралған мөлшерден кем болмауы тиіс және де ол сол ұйымның құрылтайшыларының, акционерлерінің ақшалай, заттай және басқадай түрде қоғамға қосқан үлестерінен құралады. Бұл сома, яғни кәсіпорынның капиталы осы ұйымның қызметі барысында тапқан таза табысы және басқа да көздерден, тегін түскен мүліктер мен ақшалай қаржылар есебінен өсіп отырады. Жалпы кәсіпорынның есебін жүргізу барысында жұмыс істеп тұрған, қызмет атқарушы яғни қолданыстағы капиталы және оның құрамы мен құрылымы бухгалтерлік баланстың активінде көрсетілсе, ол капиталдың қаржыландыру көздері баланстың пассивінде көрсетіледі.

     Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексте шаруашылық серіктестікті қалыптастыру, құқық  және міндеттерінің тәртібі анықталған. Азаматтық кодекстің 58-бабында шаруашылық серіктестігі жарғылық капитал құрылтайшыларының үлесіне бөлінген коммерциялық ұйым ретінде сипатталады, ал өзінің қызмет процесінде жасаған, жинаған немесе құрған мүлік жеке меншігіне жатады. Шаруашылық серіктестіктің жарғылық капиталындағы салым ақшаға ақшалай қаражат, құнды қағаздар, заттар, мүліктік құқық, оның ішінде ақыл-ой меншігі және басқа нәрселер жатуы мүмкін.

     Жарғылық  капитал – «жарғы» деген сөзден алынған – ұғымды анықтайтын ережелердің жиынтығы, белгілі бір ұйымның атқаратын қызметінің тіртібі, немесе актив құндарының екінші жағынан көрінуі, яғни жарғылық қорға салынған активтердің жалған және номиналдық құны.

     Әр  бір шаруашылық жүргізуші субъектіні құру үшін құрылтайшылық құжаттары  болуы керек, бұл құжаттың ең негізгісі  Жарғы болып табылады. Құрылтайшылық құжаттар нотариалдық тұрғыда расталып, заң органдарында мемлекеттік тіркеуден өтеді. Жарғыда субъект серіктестік құрылтайшыларының салым ақшаларынан тұратын жарғылық капиталды жариялайды. Салым ақшаны бағалау тараптардың келісімі бойынша жүргізіледі және тәуелсіз аудиторлық тексеруге жатады.

     Резервтік капитал құрылтайшылық құжаттарға сәйкес акционерлік қоғамды өз қалауынша  құрады. Оны басқа ұйымдар да құруы  мүмкін. Акционерлік қоғамдағы резервтік  капитал залалдарды жабуға, сондай-ақ қоғамның облигацияларын жабуға және басқа қаражат болмаған жағдайда акцияны сатып алуға арналған. Серіктестікте резервтік капиталды пайдалану бағыттары жарғы бойынша анықталады.

     Резервтік капитал жыл сайынғы таза табыстан аудару жолымен құрылады. Жыл сайынғы  аудару мөлшері акционерлердің жалпы жиналысында белгіленеді. Резервтік капиталды пайдалану жағдайында көрсетілген шамаға дейін оны толтыру үшін аударым жаңғыртылады. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

1 ЖАРҒЫЛЫҚ ҚОР:  ҚАЛЫПТАСТЫРЫЛУ ЖӘНЕ  ОНЫҢ ӨЗГЕРУ ТӘРТІБІ

     Кәсіпорынның жарғылық капиталы қызметті бастауды қамтамасыз ету үшін жаңадан құрылған кәсіпорынның жасаған қаражаттарының сомасы болып саналады.

     Ол  акцияларды орналастырудың немесе сатудың, жеке капиталын салудың, мемлекеттің  қаражаттарының, материалдық емес активтердің және басқа да мүліктердің немесе мүліктік құқықтарының есебінен құрылады. Сонымен қоса, жарғылық капитал жаңадан құрылған заңды тұлғалар өз қызметін бастау үшін бастапқы материалдық базасы болып табылады, ол құрылтайшылардың, акционерлердің, қатысушылардың қатысу үлесін және кепілдік сипатын анықтайды.

     Шаруашылық  серіктестіктердің жарғылық капиталына салынатын салымдары, ақша да, бағалы қағаздар да, мүлік те, мүліктік құқық  та және басқа да мүліктер болуы  мүмкін.

     Осындай бағалау кезеңінен бастап, бес жыл бойы  шаруашылық жүргізуші субъектілердің құрылтайшылары өздері қосқан сомаларының шегінен артық бағаланған салымдарына субъекті кредиторларының алдында бірлесіп жауап береді.

     Егер  де салым ретінде субъектіге мүлікті  пайдалану құқы берілсе, онда бұл  салым үшін төленетін төлемнің мөлшері, құрылтайшылардың құжаттарында көрсетілген барлық мерзімі үшін есептелген сомадан анықталады.

     Мүліктік  құқы жоқ және басқа да материалдық  емес игіліктерді жеке салым ретінде  жасауға рұқсат етілмейді, сондай-ақ қатысушылар серіктестікке бір-бірінің қарызын өзара есептесуге жатқызуына болмайды.

     Қосымша және жауапкершілігі шектелген серіктестіктердің  жарғылық капиталының бастапқы мөлшері  құрылтайшылардың салым сомасына тең  болады және құжаттарын мемлекеттік  тіркеуден өту үшін берген күнінде, оның мөлшері жүз айлық есепті көрсеткіштен кем болмауы керек.

     Аталған серіктестіктер тіркеуге дейін өздерінің  жарғылық капиталының жалпы сомасының 25 пайыздай мөлшеріндесоманы төлеуге  міндетті. Бірақ ол жарғылық капиталының  минималды сомасынан кем болмауы керек. Жалпы жиналыстың шешімімен бекітілген мерзімде серіктестіктің барлық қатысушылары жарғылық капиталына берешегін толығымен өтеуі тиіс.

     Ол  мезгіл серіктестіктің тіркелген күнінен  бастап саналады және ол бір жылдан аспауы керек. Егерде серіктестіктердің қатысушылары белгіленген мерзімде өз үлестері бойынша міндеттемесін орындамаса, онда қатысушылар өзінің есебінен бермеген үлесінің бір бөлігін қосуы керек, болмаса олардың жарғылық капиталы қосатын үлесіне дейін азайтылады.

     Акционерлік қоғамның жарияланған жарғылық капиталының ең аз деңгейдегі көлемі – бір айлық есеп айырысу көрсеткішінің 50000 есе мөлшерін құрайды (13.05.03 ж. №415 «Акционерлік қоғамдар туралы» заңның 10-бабы) және мемлекеттік тіркеуден өткен күннен кейін 30күннің ішінде төленуі керек (11-бап, 2-тармақ).

     Акционерлік қоғамның жарияланған жарғылық капиталының  мөлшері бірыңғай валюта көрсетілген  барлық шығарылған акцияның номиналды  құнына тең болады. Қоғам өзінің шығады деп жариялап қойған акцияларының барлығын немесе тек бір бөлігін ғана шығаруы және орналастыруы мүмкін. Ол жағдайда жабық акционерлік қоғамы мемлекеттік тіркеуден өтпес бұрын жарияланған жарғылық капиталының толық төленуін қарастырады. Ашық акционерлік қоғамы өзінің жарияланған жарғылық капиталының кем дегенде 25 пайыз тіркеместен бұрын төлеу тиіс.

     Жарияланған жарғылық капиталының минималды  көлемі ашық акционерлік қоғам үшін – бес мың минималды есептік  көрсеткішін, ал жабық қоғам үшін – жүз минималды есептік көрсеткішін  құрайды.

     Акционерлердің  жалпы жиналысында анықталған әрі жарияланған санының шегінде акцияны  шығарудың жағдайы, мерзімі, саны директорлар Кеңесінің шешімімен белгіленеді.

     Қоғамның  шығарылған жарғылық капиталының деңгейі  шығарылатын акцияның номиналдық құнына тең болады. Шығарылған жарғылық капитал жаңадан шығарылған немесе сатып алынған және жойылған акцияларына сәйкес өзгеруі мүмкін. Бұл жерде шығарылған акцияның номиналды құнының жиынтық сомасы әрбір қоғам типіне белгіленген минималды деңгейден төмен болмауы керек.

     Қоғамның  жарияланған жарғылық капиталы түгелдей төленіп және орналастырылып  біткен соң ғана, ұлғайтуға рұқсат беріледі; жарияланған капитал мен шығарылған капиталдың арасында айырмасы болса, онда сол сомаға жарғылық капитал азайтылады.

     Жарияланған жарғылық капиталын ұлғайту және азайту туралы шешім акционерлердің жалпы  жиналысында қабылданады, бірақ оларды минималды деңгейден төмендетуге рұқсат етілмейді.

     Барлық  кредиторларға  кем дегенде 30 күн  бұрын  хабарланған соң, жарияланған  жарғылық капиталын азайтуға рұқсат етіледі. Бұл жағдайда кредиторлар өзінің алашағын толық деңгейде, әрі тез арада талап етуге құқылы.

     Заңға сәйкес акциялар акционерлердің келесі құқтарын қанағаттандырады:

1. дивиденттер алуын;
2. қоғамдық басқаруына қатысуын;
3. қоғам жойылғаннан кейін одан қалған мүлікті бөлісуге қатыса алатындығын.

     Қоғам тек иесі жазулы (атаулы) акцияны  шығаруға құқы бар. Иесі жазулы (атаулы) акцияның қозғалысы, яғни акцияның өз ұстаушысын ауыстыру, қатаң тәртіпте арнайы құжатта – акционерлік  қоғамның акционерлерінің тізімінде  белгіленеді. Иесі жазулы (атаулы) акцияның құқығын, тек тізімге еңгендер ғана пайдалана алады.

     Артықшылықты  акцияны шығару барлық акциялардың  жалпы санының 25 пайыздан көп болмауы  керек (13-бап, 2-тармақ).

• Еншілес және тәуелді шаруашылық серіктестігі – жарғылық капитал акционерлік қоғамдардың бір-бірімен өзара қатысумен қалыптасады;
• өндіріс капитал – жарғылық капитал кооператив мүшелерінің пай салу есебінен қалыптасады (АК 97-бап);
• мемлекеттік кәсіпорын -  шаруашылық меншік құқына немесе оперативтік басқаруға негізделеді (АК 102-бап);
• коммерциялық емес ұйымдар – басқарушылық, әлеуметтік-мәдени немесе коммерциялық емес сипаттағы меншіктенушілермен құрылатын және қаржыландырылатын ұйым (АК 105-бап).

     Шаруашылық  жүргізуші субъекті жарғылық капиталға  мүліктік және ақыл-ой қызметі түрінде қаржылық салымды жүзеге асырса, басқа субъектілер кәсіпкерлік табыс, капитал пайызы мен өсімін алу мақсатында акция пакетін алу жолымен бұл қызметке ықпал етіп, бақылау жүргізеді. Мұндай салуды инвестиция деп атайды. Бухгалтерлік есептің 13 «Шоғырландырылған қаржылық есеп берушілік және еншілес серіктестіктегі инвестиция есебі» стандартына және оның әдістемелік ұсынысына сәйкес  - егер дауыс беру құқымен инвестрленген объектінің 50 пайыз акциясынан көбіне ие болса, онда бұл иелену бақылау жүргізуге мүмкіндік береді.

     Бақылауды қолына алған инвестор негізгі серіктестік  деп танылады, ал инвестицияланатын  объекті  еншілес шаруашылық серіктестік  болады.

     Егер  басқа заңды тұлға оның дауыс  беру акциясының 20 пайыздан көбіне ие болса (АК 95-бап), онда акционерлік қоғам тәуелді шаруашылық серіктестігі деп танылады. Басқа субъектінің дауыс беру акциясының 20 пайыздан азына ие болуына сәйкес бақылау бірігіп жүргізіледі.

     Салым ақшаға кез келген актив, яғни ақшалай  қаражаттар, негізгі құралдар, материалдық  емес активтер, тауарлы-материалдық қорлар жатады.

     Жарғылық  капиталдың қолда бары және қозғалысы 501-ші «Жай акциялар», 502-ші «Айрықшалығы бар акциялар», 503-ші «Қосқан үлестер  мен жарналар» шоттары енетін 50-ші «Жарғылық капитал» деген шоттар бөлімшесінде жүргізіледі.

     50-ші  «Жарғылық капитал» деген шоттары  бойынша қалдығы, оның құрылтай  құжаттарында көрсетілген жарғылық  капиталының мөлшеріне сәйкес  келуі керек. 50-ші бөлімшенің шоттары  бойынша жазу жарғылық капиталдың  белгіленген тәртібі бойынша  жүреді, олардың ұлғайған немесе азайған жағдайында құрылтай құжаттарында да тиісті өзгерістер еңгізіледі.

     50-ші  «Жарғылық капитал» бөлімшесінің  шоттары бойынша операцияларын  қарастырайық.

     501-ші  «Жай акциялар», 502-ші «Айрықшалығы  бар акциялар» шоттарының кредиті  бойынша акционерлік қоғамның жарғылық капиталына салынатын салымдары бойынша қатысушылардың қарыз сомасы көрініс табады, ал ол 511-ші «Төленбеген капитал» шотымен корреспонденцияланады.

     Шығарылған  акциялардың немесе жарналардың  номиналдық құны төленсе, онда ол: 431, 432, 441, 451, 452 дебеті бойынша және 511 шоттың кредиті бойынша көрініс табады.

     Егер  де шығарылған акциялардың номиналдық құны негізгі құралдармен, материалдық-құндылықтармен және басқа да активтермен төленсе, онда мына шоттар дебеттелініп: 101-103, 106, 121-125, 201-206, 221-223 және 511 шоты кредиттелінеді.

     Жоғарыда  атап өткеніміздей, жауапкершілігі шектелген  серіктестіктердің жарғылық капиталын  қалыптастыру процесі бір жылдан аспауы керек, егер де бұл мерзім сақталмаса, онда ол бойынша есептелген пайыз сомасының бөлігі немесе оның бір бөлімі, яғни жарғылық капиталына жетіспей тұрған сомасы 332 «Есептелген пайыз» шотының дебеті бойынша және 724 «Акция бойынша дивиденттер мен пайыз түріндегі табыс» шотының кредиті бойынша көрсетіледі.

     Егер  де аталған жағдай орындалмаса, онда жарғылық капиталына жетіспей тұрған сомаға тиісті түзетулер жасалынады, ол кезде 511 шоты дебеттелген және 503 шоты кредиттелген – қызыл жазылады.

     Серіктестіктердің қатысушысы мүшеліктен шығып кетсе, онда оның үлесін үшінші тұлға сатып алуы мүмкін, ол кезде жарғылық капиталдың сомасы өзгермейді, тек қатысушылардың құрамында ғана өзгерістер болады.

     Егер  де қатысушылар шығып кетсе, онда соған байланысты жарғылық капитал  да азаяды, демек: 503 шот дебеттелінеді  де, 441, 451, 101-103, 121-125, 201-206, 221, 22 шоттары кредиттелінеді.

     Егер  де акционерлік қоғамның мүшелері өз акцияларын қайтып алса, 501, 502 шоттары  дебеттелінеді де, 521 – «Қайтып  алынған капитал» шоты кредиттелінеді.

     Капиталдың  қозғалысы бойынша операциялардың дұрыс көрсетілуінің маңыздылығы әрбір кәсіпорын үшін зор болып саналады. Төменде капиталдың қозғалысы бойынша тиісті операциялар көрсетілген:

     Төленбеген  капиталдың есебін жүргізу үшін 511-ші «төленбеген капитал» шотын пайдаланады. Бұл шотта заңды және жеке тұлғалардың шаруашылық серіктестіктің жарғылық қорына қосқан үлестері бойынша қарыздарының сомасы туралы ақпарат жинақталады.

     511 «Төленбеген капитал» шоты шоттардың  Бас жоспарында, «Меншік капиталы»  ретінде саналса да, яғни баланстың  пассивтік шоттарының қатарында болса да, ол өзінің табиғаты бойынша активтік шот болып табылады. Сондай-ақ 511 шоты тек қана жалған капиталды көрсетеді, яғни ол бар болғаны табыс табуға арналған жалған капиталдарды тіркейді, демек сол капиталдарға иелік құқығы бар екенін ғана білдіреді.

     Жарияланған жарғылық қор сомасына 511-ші «Төленбеген  капитал» шоты дебеттелінеді де, 50-ші «Жарғылық капитал» бөлімшесінің шоттары  – 501-ші «Жай акциялар», 502-ші Артықшылықты акциялар» және 503-ші «Қосқан үлестер  мен жарналар» шоттары кредиттелінеді.

     Жарғылық  қорға салымдардың салынуының жүзеге асырылуына қарай 511-ші «Төленбеген  капитал» шоты кредиттелініп отырады, ал салым шоттары дебеттелінеді. Олар:

     - материалдық емес активтерді  жарғылық қорға жарна ретінде  төлеу кезінде 

         101-104, 106 шоттары;

     - жерді, негізгі құралды, малды,  аяқталмаған құрылыс объектілерін  жарғылық 

         қорға жарна ретінде төлеу  кезінде – 121-125 шоттары;

     - материалдар мен тауарларды жарғылық  қорға жарна ретінде төлеу  кезінде

         201-206, 208, 221-223 шоттары;

     - ақшалай қаражаттарды жарғылық қорға жарна ретінде аударған кезінде –

     Егер  де 511 шотының дебеттік қалдығы болмаса, онда кәсіпорын өзінің жарғылық қорын  толығымен қалыптастырғанын білдіреді.

     511-ші  шоты бойынша аналитикалық есеп  акционерлер бойынша жүргізіледі.

     Жарғылық капиталды құқықтық реттеу оның функцияларына орай ерекше маңызы болады, олар негізгі үш санатқа бөлінеді. Біріншісі – жарғылық капиталдың жарналары кәсіпорынды ұйымдастырған кезде оның қызметін жүзеге асыру үшін материалдық база болуында. Жарғылық капиталдың екінші функциясының кепілдік сипаты болады. Жарғылық капиталдың үшінші функциясы әрбір акционердің немесе қатысушының кәсіпорындағы қатысу үлесін белгілейді. Серіктестікке қатысу кәсіпорынның таза табысының бір бөлігін алу құқығын береді.

     Жарғылық  капиталды қалыптастыру тәртібіне  көңіл бөле отырып, жарғылық капиталға  салым енгізу мерзімдерінің орындалмау салдарларын атап кеткен жөн. ҚР АК-не сәйкес салымдар енгізу тәртібі мен  мерзімдері және жарғылық капиталды  қалыптастыру жөніндегі міндеттемелерді орындамау жауапкершілігі заң актілерінде немесе құрылтай құжаттарында белгіленеді. «Серіктестіктер туралы ...» ҚР Заңында қатысушы жарғылық капиталды қалыптастыру шарттарын орындамағаны үшін ҚР АК-нің 353-бабына сәйкес шығындардың орнын толтыру көзделген. Көрсетілген бапта қатысушы жарғылық капиталға салым енгізу жөніндегі міндеттеменің бір бөлігін орындамаған жағдайда, қайта қаржыландырудың ресми ставкасын қолдану көзделген Сонымен, белгіленген мерзімде салым енгізу жөнінде өз міндеттемесін орындамаған құрылтайшыға салымның енгізілмеген бөлігіне пайыздар есептеу түрінде санкциялар қолданылады.

2 ЖАРҒЫЛЫҚ КАПИТАЛ  МӨЛШЕРІНІҢ ӨЗГЕРУІ

     ЖШС 2000 жылы тіркелген. Жарғылық капиталы 5000000 теңге мөлшерінде жарияланған  және мынадай жазбалар жасалған.

     2000 жылдың ішінде жарғылық капиталды  қалыптастыру бойынша басқа операция  жүргізілмеген.

     2002 жылдың басында ЖШС өзінің  атауын өзгертеді және жарғылық  капиталды 82300 теңгеге дейін азайта  отырып, әділет органдарында қайта тіркеуден өткен. Сонымен бірге, құрылтайшылар жиналысында 3-құрылтайшының өздерінің үлесін 1-құрылтайшыға беру жөнінде шешім шығарылады.

     Қалыптасқан жағдайда мынадай сұрақтар туындайды:

     1. Жыл ішінде ЖК толықтай қалыптасуы  үшін бақылауды кімдер жүргізеді?     

     Бірнеше жыл бойы жарғылық капиталды толық қалыптастырмағаны үшін қандай санкция көзделген? Бұл санкцияларды қолдануға кімдер құқылы?

1. Егер жарғылық капиталды толық көлемінде қалыптастыру мүмкін болмаса, онда ЖК-ды қайта тіркеу мен қалыптастыру мөлшерлеріне дейін азайтудан басқа өзге іс-әрекеттер жасау мүмкін бола ма?
2. Егер ЖШС-тің капиталы азаятын болса, бухгалтерлік және салық есебінің Тәртібі қандай болады, оны бұдан кейін ұлғайту мүмкін бола ма?

     Бірінші кезекте мынаны атап көрсетеміз: «Жауапкершілігі  шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер туралы» ҚР Заңының 27-бабына сәйкес қатысушылар өз салымдарын құрылтай құжаттарында мәлімделген жарғылық капиталды азайту жүзеге асырылуы мүмкін, бұған осы Заңның 24-бабының 4-тармағының екінші бөлігінде көзделінген жағдай қосылмайды. Егер салымның енгізілмеген бөлігін сату мүмкін болмаса, онда жарғылық капитал осы сомаға азайтылады және соған сәйкес қатысушылардың жарғылық капиталдағы үлестері өзгертіледі. Егер осылар сақталмаса, қайта тіркелу заңсыз деп танылады. Заңның 68-бабына сәйкес серіктестікті құру кезінде жоюға болмайтынсипатта заң бұзушылыққа жол берілуіне байланысты оның тіркелуі жарамсыз деп танылған жағдайда серіктестік таратылуы мүмкін. Егер жарғылық капиталды азайту жөніндегі рәсім заңның талаптарына сәйкес келетін болса, онда жарғылық капиталдың енгізілмеген бөлігінде: Д-т 503 К-т 511 деген жазба жүргізу керек.

3 РЕЗЕРВТІК КАПИТАЛ:  ҚАЛЫПТАСТЫРУ НЕГІЗІ  ЖӘНЕ ТӘРТІБІ

     Резервтік капитал – акционерлік қоғамның және басқа да тараптардың таза табысының  есебінен қалыптасатын меншік капиталының бір бөлігі. Резервтік капитал субъектінің негізгі қызметінен алынған зияндарын жабуға және ағымдағы табыс жеткіліксіз болған жағдайда, дивидендтерді төлеуге пайдаланылады. Резервтік капиталды құрау және оны пайдалану құрылтайлық құжаттармен және қолданыстағы заңдармен анықталады. Резервтік капитал жарлық капиталымен және басқа да қаражаттармен бірге бухгалтерлік баланстың пассивінде көрініс табады және ол кәсіпорынның меншік капиталы болып табылады.

     Резервтік капиталдың есебі 55-ші «Резервтік капитал» бөлімшесінің мынадай пассивті шоттарында жүргізіледі: 551-ші «Заңдармен белгіленген резервтік капитал» және 552-ші «Басқа да резервтік капитал».

     Заңдармен белгіленген резервтік капиталдың есебі шаруашылық жүргізуші серіктестіктің резервтік капиталы құрылтайшылардың құжаттарында, жарғысында, құрылтайшылардың шарттарында белгіленеді, сондай-ақ  белгіленген тәртіп бойынша мемлекеттік тіркеуден өтеді. Жыл сайын түскен таза табыстан аударып отыру акционерлердің жалпы жиналысында белгіленеді. Оның мөлшері жарияланған жарлық капиталдың 15 пайызынан кем болмауы керек.

     Резервтік капиталды қалыптастырған кезде 561 шоты дебеттелінеді де, 551 шот кредиттелінеді.

     Резервтік капитал қаражаттарын пайдалану 551-ші шоттың дебетінен мына шоттардың  кредитінде көрініс табады: 621, 622, 687 – артықшылығы бар акциялар бойынша төлем жасауға қажет қаржысы болмаған жағдайда серіктестіктердің резервтік капиталының ішіндегі дивиденттердің есебінен төлеген кезде; 561 шот «Есепті жылдың бөлінбеген табысы (жабылмаған зияны)», 562 шот «Өткен жылдардың бөлінбеген табысы (жабылмаған зияны)» - зиян шеккен соманы резервтік капиталдың есебінен жапқан кезде.

     Басқа да резервтік капитал есебі, 552-ші «Басқа да резервтік капитал» шотында жүргізіледі. Бұл шотта заң тәртібімен көзделген ең төменгі мөлшерден тыс жасалған резервтік капиталдар есептелінеді.

     552 шоттың дебеті мен кредиті  бойынша шоттар корреспонденциясы  551 шоттың корреспонденциясына ұқсас.  Бұндай резервтер кәсіпорынның  өз қалауы бойынша қалыптастырылады.

     Резервтік капиталды ұйым болашақта қандай да бір негіздер бойынша ақша төлеу үшін қаражат жетіспеген жағдайда құрады. Ұйымның қызметі барысында құрылатын ықтимал шығыстардың орнын жабуға арналған резервтерді және, мысалы, оның қаражатын жарғылық капиталды ұлғайтуға жұмсау, таза кіріс қаражаты жетіспеген кезде бөлінетін кірістің бір бөлігін төлеу үшін құрылатын резервтік капиталдан айыра білген жөн. Резервтік капитал есептік кезең аяқталған соң ұйымның бөлінбеген кірісі есебінен құрылады. Мысалы, есептік жыл аяқталғаннан кейін, яғни салықтар төленгеннен кейін ұйымның (ЖШС) 1000,0 мың теңге сомасында кірісі бар, ол ЖШС-нің Жарғысына сәйкес қатысушылар арасында толық бөлінуі мүмкін. ЖШС қатысушыларының жиналысы 600,0 мың теңге сомасындағы таза кірісті бөлу керек, қалған 400,0 мың теңгені резервтік капиталға аудару керек деп шешті. Келесі есептік жылы ЖШС залал шекті және ЖШС қатысушыларының жиналысы 400,0 мың теңгені бөлу керек деп шешті.

     Заңнамаға сәйкес резервтік капитал жарғылық капиталды ұлғайтуға жұмсалуы мүмкін. Мысалы, есептік жыл аяқталғаннан кейін ұйымның 1000,0 мың теңге сомасында бөлінбеген кірісі бар. Қатысушыларының жиналысы 600,0 мың теңгені қатысушылар арасында бөлу туралы, ал әр бір үлесті қатысушы үлесінің мөлшеріне сай етіп бөле отырып, 400,0 мың теңгені ұйымның жарғылық капиталын ұлғайту үшін жұмсауға шешім қабылдайды.

     Жауапкершілігі  шектеулі серіктестікте резервтік  капитал құрылтайшы құжаттарында көзделген  шарттармен құрылады. Егер резервтік  капиталдың өзгеруі резервтік капиталдың бір бөлігі немесе барлығы жарғылық капиталды ұлғайтуға жұмсау есебінен болса («Жауапкершілігі шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер туралы» ҚР Заңының 26-бабы), онда өзгерістер резервтік капиталдың көлемінде де, жарғылық капиталдың мөлшеріне де бірдей сомада қатысты болады. Резервтік капитал мөлшерінің азаюы дебеттік айналым ретінде, ал жарғылық капитал мөлшерінің ұлғаюы кредиттік айналым ретінде көрсетіледі. Заңнамаға сәйкес құрылатын резервтерді құру және пайдалану тәртібі көбірек пайдаланылады және белгілі. Бухгалтер үшін жарғылық және резервтік капиталдың шоттары бойынша бухгалтерлік есепте жазбалар жасау үшін негіздеме қатысушының немесе серіктестік қатысушыларының шешімі болатынын атап өтейік. Резервтік капиталдың қаражатын пайдалану, егер осы қаражатты жұмсау шарттары құрылтайшылармен келісілсе, ұйымның жарғысында, жиналыстың шешімінде және есеп саясатында көзделген тәртіппен және мөлшерде ғана жүзеге асырылады. Қатысушылардың бөлінбеген кірісті өздерінің арасында бөлуге құқы бар, резервтік капитал осы кірістің бір білігі болып табылады және сондай-ақ қатысушылардың шешімімен ғана қандай да бір мақсаттарға жұмсалуы мүмкін. Салық салу мақсатында резервтік капитал есепке алынбайды, өйткені ол салық салынған кірістің бір бөлігі болып табылады. Бұдан кейін оны қатысушылар арасында бөлген кезде ғана салық салынады. Салық заңнамасында бөлінетін кіріске «дивидендтер» ұғым беріледі, оларға осындай кіріс түрінің төлем көзінен 15 проценттік ставка бойынша салық салынады.

     Акционерлік қоғамдар туралы жаңа Заңның қабылдануына байланысты, оның, мысалы, резервтік капиталды қалыптастыруға байланысты кейбір ерекшеліктерін ескерген жөн.

     Резервтік капиталдың сомасы Шоттардың Үлгі жоспарындағы «Өз капиталы» деп аталатын 55-бөлімшесіндегі шоттарда есепке алынады.

     АҚ-ның  резервтік капиталын пайдалану тәртібі тек қана қоғамның директорлар кеңесінің құзіретіне жатады, бірақ оны құру тәртібі мен мөлшері заңда белгіленбеген.