Абай Құнанбаев. 5

Абай Құнанбаев

,

Абай (Ибраһим) Құнанбаев (1845—1904) — ақын, ағартушы, жазба қазақ  әдебиетінің, қазақ әдеби тілінің  негізін қалаушы, философ, композитор, аудармашы, саяси қайраткер, либералды  білімді исламға таяна отырып, орыс және еуропа мәдениетімен жақындасу  арқылы қазақ мәдениетін жаңартуды  көздеген реформатор. Абай ақындық  шығармаларында қазақ халқының әлеуметтік, қоғамдық, моральдық мәселелерін  арқау еткен.

Абай Шығыс пен Батыс  мәдениеті мен өркениетін жетік  білген. Бірқатар әлем ойшылдарының еңбектерімен жақсы таныс болған. Философиялық трактаттар стилінде жазылған «Қара  сөздері» – тақырып ауқымдылығымен, дүниетанымдық тереңдігімен, саяси-әлеуметтік салмақтылығымен құнды. 
Жоспар 
1 Қысқаша шолу 
2 Өмірбаяны 
3 Шығармалары 
4 Қара сөздері 
4.1 Қара сөзде айтылған ой 
5 Абай лексикасы 
6 Абай және Пушкин 
7 Музыкалық мұра 
8 Абайтану 
9 Абай Құнанбайұлының дінге көзқарасы 
10 Ақынның балалық шағы 
11 Озық ойлы орыс зиялы қауымының өкілдерімен араласуы 
12 Абай — ұлы ақын әрі ойшыл 
13 Абай және халық ағарту ісі 
14 Аудармашылық қызметі 
15 Абайдың Қазақстан тарихында алатын орны 
16 Абай туралы 
17 Пайдаланған әдебиет 
18 Сыртқы сілтемелер

Қысқаша шолу

Орта жүздің Арғын тайпасының Тобықты руынан шыққан билер әулетінен. Әкесі Өскенбайұлы Құнанбай өз заманындағы  атақ даңқы алысқа кеткен адамдардың бірі болған. Патша өкіметі XIX ғасырдың ортасындағы бір сайлауда оны  Қарқаралы ауданының аға сұлтандығына бекіткен. Шешесі Ұлжан Орта жүздің Арғын тайпасынан Қаракесек руының шешендікпен, тапқырлық, әзіл әжуамен  аты шыққан шаншарлардың қызы «Абай» деп жас Ибраһимді анасы Ұлжан  еркелетіп атаған. Содан бері бұл  есіммен Абай тарихқа енді.

Осындай текті ортадан  шыққан Құнанбай мен Ұлжаннан туған  төрт ұлдың бірі Абай жастайынан ақ ерекше қабілетімен, ақылдылығымен  көзге түседі. Балаға сыншы әкесі  осы баласынан қатты үміт етеді. Әкесі оның зеректігін байқағаннан  кейін, 10 жасқа толған соң Семейдегі  Ахмет Риза медресесіне береді.Медреседе  төрт жыл оқығаннан кейін, оқудан шығарып алып, қасында ұстап, ел басқару  ісіне баули бастайды. Әкесінің төңірегінде  ел жақсыларымен араласып, өз халқының рухани мәдениет жүйелерімен жете танысады. Өзі билер үлгісінде шешен  сөйлеуге төселеді. Ұтымды сөзімен, әділ билігімен елге танылып, аты шығады. Көп ұзамай, жетпісінші жылдардың бас кезінде Қоңыр Көкше дейтін елге болыс болады. Билікке араласып, біраз тәжірибе жинақтағаннан кейін ол халық тұрмысындағы көлеңкелі жақтарға сәуле түсіруге күш салып бағады. Бірақ онысынан пәлендей көңіл тоятындай нәтиже шығара алмайды. Сондықтан халқына пайдалы деп тапқан істерін көркем сөзбен, әсіресе, өлеңмен насихаттамақ болады. Абай бір жағынан шығыс классиктері Низами, Сағди, Қожа Хафиз, Науаи, Физули, Жәми тағы басқаларды оқыса, екінші жағынан А. С. Пушкин, А.И. Герцен, М.Е. Салтыков-Щедрин, Н.А. Некрасов, М.Ю. , Л.Н. Толстой, И.А. Крылов, Ф.М. Достоевский, И.С. Тургенев, Н.Г. Чернышевский мұраларын оқып, терең таныс болған, Батыс әдебиетінен Гете, Дж. Байрон сияқты ақындарды оқып, Дрепер, Спиноза, Спенсер, Льюис, Дарвин сынды ғалымдардың еңбектерін зерттейді. 
Өмірбаяны 
Абай

Абай 10 тамыз 1845 ж. қазіргі  Семей облысының Шыңғыс тауларында Қарқаралының аға сұлтаны Құнанбайдың  төрт әйелінің бірі, екінші әйелі Ұлжаннан туған.

Ақынның арғы тегі Орта жүз  Тобықты Арғын ішіндегі Олжай  батырдан басталады. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жігітек есімді 3 ұрпақ тарайды. Бұлардың әрқайсысы кейін бір-бір рулы ел болып кеткен. Айдостың Айпара деген  әйелінен: Ыргызбай, Көтыбақ, Топай, Торғай, деген 4 ұл туады.Бұлардың әкесі момын, шаруа адамы, ал шешесі өткір тілді, өр мінезді әйел болған. Сол Айпара балаларына:

«Шынжыр балақ, шұбар төс  Ызгызбайым, 
Тоқоақ жалды торайғыр Көтібағым, 
Әрі де кетпес, бері де кетпес Топайым, 
Сірә да оңбас торғайым…»

Ана айтқанындай, шынында, бұлардың ішінде Ырғызбай ортасынан оза шауып, ел басқарған. Ырғызбайдан Үркер, Мырзатай, Жортар, Өскенбай тарайды. Өскенбай шаруаға  жайлы, билікке әділ кісі болғандықтан, “Ісің адал болса Өскенбайга бар,арам болса Ералыға бар” деген мәтел  сөз қалған.Өскенбайдың әйелі  Зереден Құнанбай туады.

Құнанбай 4 әйел алған адам. Оның бәйбішесі Күңкеден – Кұдайберді, інісі Құттымұхамбетке айттырылып, қалыңдық кезінде жесір қалған соң  өзі алған екінші әйелі: Ұлжаннан – Тәңірберді (Тәкежан), Ибраһим (Абай), Ысқақ, Оспан, үшінші әйелі Айғыздан – Халиулла, Ысмағұл туады. Қартайған  шағында үйленген ең кіші әйелі Нұрғанымнан  ұрпақ жоқ. Абайдің “ Атадан алтау, анадан төртеу едім дейтіні осыдан. Болашақ ақын сабырлы мінезімен, кең пейілімен ел анасы атанған  “кәрі әжесі” Зеренің таусылмайтын мол қазынадай аңыз ертегілерін  естіп, абысын-ажынға жайлы, мінезі көнтерлі, әзіл-қалжыңга шебер, жөн-жобага жетік  өз анасы Ұлжанның тәрбиесінде өсті. Абай әуелі ауылдағы Ғабитхан молдадан сауатын ашады да, 10 жасқа толған соң 3 жыл Семейдегі Ахмет Риза медресесінде оқиды. Бұл медреседе  араб, парсы тілдерінде, негізінен, дін сабағы жүргізілетін еді. Құрбыларынан анағұрлым зейінді бала оқуға  бар ықыласымен беріліп, үздік шәкірт атанады. Ол енді дін оқуын ғана місе тұтпай, білімін өз бетінше жетілдіруге  ұмтылады. Сөйтіп көптеген шығыс ақындарының  шығармаларымен, араб, иран, шағатай (ескі өзбек) тілінде жазылған ертегі, дастан, қиссалармен танысады, Шығыстың Низами, Науаи, Сәғди, Қожа Хафиз, Фзули сияқты ұлы ғұлама, классик ақындарына бауыр  басады. Медресенің үшінші жылында  Абай Семей қаласындағы “Приходская  школаға” да қосымша түсіп, орысша сауатын аша бастайды. Бірақ бұл  оқуын әрі жалғастыра алмай, небәрі 3 жылдан соң оның мұсылманша да, орысша да оқуы аяқталады.

Абайдың басқа балалардан алымдылығын аңғарған Құнанбай оны  елге шақырып алып, өз жанына ертіп, әкімшілдік-билік жұмыстарына араластырмақ болады. Сөйтіп 13 жастағы Абай ел ісіне  араласады. Абай әке қасында болған жылдарда атқамінер би-болыстардың  қулық-сұмдықтарын, қазақ даласына ыдырай бастаған феодрулық қатынастардың  кереғар қайшылықтары кіріптар еткен  әлеуметтік теңсіздіктің зардаптарын, аштық пен жалаңаштықты, патриапхалдық, кертартпа салт-сана, әдет-ғұрып  зандарының залалдарынын айқын түсінді.

Патша үкіметінің отаршылық  саясаты мен парақор орыс әкімдерінің  жергілікті би-болыстардың арамза әрекеттерін  айнытпай танып, көкірегінде жиркеніш сезімі оянып, соларға қарсы күресуге бел буды, “ елге пайдалы, адамгершілігі  бар, әділ басшы болсам ғана жақсы  адам боламын” деген тұжырымға бекіді. Осы мақсатпен болыс сайлауына  түсіп, жеңіп шығады да, 1876-1978 ж. Қоңыр-Көкше  еліне болыс боладі. Бұл жылдары  Абай өз қолындағы билікті пайдаланып, әділдік таразасын тең ұстауға  күш салды. Әлсізге зорлық көрсеткендерді, ұрлық жасағандарды қатты жазаға тартып, халық қамқорына айналды. Оның ел басқарудағы бұл бағыты халықты  қалауынша езіп-жаншып жүрген шонжарлар  тарапынан қатты қарсылыққа ұшырады, үстінен оязға жалган арыз айтушылар  көбейді. Соның бірі Үзікбай Бөрібаевтың  “Таймақкөл деген жерімді тартып алды ” деген жалған арызы бойынша  көтерілген іс 10 жыл сүргінге созылып, ақыры Е. П. Михаэлистің көмегімен  аяқсыз қалды. П. В. Маковецкий бұл істі 1884 ж. 27 тамызда жалған жала деп тауып, қысқартып тастады. Ақын үстінен  жазылған “Абай барымта алды, ауыл шайып әйел қорлады” деген бір  топ шонжар дұшпандарының арызы  да нәтіжесіз қалды.

Ақын саяси қызметі  үшін 1870 жылдары Петербургтен Семейге  айдалып келген Михаэлиспен , 80-жылдарда орыс демократтары Н. И. Долгополов, А. А.Леонтьевпен танысады. Бұл озық ойлы азаматтардың Абайдың саяси-әлеуметтік көзқарасына игі ықпалы тигізгені  сөзсіз. Бірақ Абай Құнанбаев орыс мәдениетімен, әдебиетіменен, демократтық  көзқарастарымен осы кісілер  арқылы деу ағат айтқандық болар  еді. Бұл тұста М. О. Әузовтың “Ал, кейін орыс тілін біліп, орыстың  ұлы мадениетін мол, терең тани бастаған Абай озгын ойды бұлардан үйренбейді. Пушкиннің өзінен, Белинский, Герцен, Чернышевский, Салтыков-Щедрин, Некрасовтардың өз мұраларын оқып, кең, терең тарбие алды. Абайдың классик ақын болған маңызын, әлеументтік көзқарасын тек  Михаэлис әсерінен деп қойсақ, әрі  Абайға, әрі орыс халқының ұлы мұрасына жане ұлы даналарына қиянат сөз айтқан болар едік ” деген тұжырымын  келтірсек те жеткілікті. Абай осылайша Европаның ‘Гете, Байрон сияқты ақындарын, Спенсер, Спиноза, Льюис, Дарвин, Дрепер сынды ғұламаларының туындыларын  оқыды. Сөйтіп Әуезовтың сөзімен  айтқанда “1884 жылдары, жасы қырыққа  таман іліңенде, ол дүниеден көп  мағлұматы бар кісі болды.” Абай осы тұста, 1886 ж. досы Михаэлистің  ұсынысымен, Семей облысы Статистика комитетінің толық мүшесі болып  сайланды.

1875 жылы Қоңыркөкше елінде  өткен сайлауда жеңіп шығып, 1878 жылға дейін болыс болады. Қазақ  халқының дәстүрлі ел билеу  жосындарын, әдет-ғұрып заңдарын  жетік білетін Абай ел ішіндегі  әр алуан әкімшілік-құқықтық реформаларға  белсене араласады. Егде тартқан  шағында әкімқара биліктен, атқамінерліктен  іргесін аулақ салып, шығармашылықпен  ғана шұғылданады. Абайдың көптеген  шығармаларында Адам, Болмыс және  Ралам тақырыбы, сондай-ақ, абсолюттік  ақиқат сыры тұрақты орын алады. 

1885 ж. мамыр айында Шар  өзенінің бойындағы Қарамола  деген жерде Семейдің ген.-губернаторы  Цеклинцкийдің басқаруымен Семей  губернасиясына қарайтын 5 уездің 100-ден  астам би-болыстары бас қосқан  төтенше съезі өткізілді. Осы  съезде төбе би болып сайланған  Абайға “Семей қазақтары үшін  қылмысты істерге қарсы заң  ережесін” әзірлеу тапсырылды. Абай  бастаған комиссия барлығы 93 баптан  тұратын ережені 3 күн, 3 түнде  әзір етті. Бұл қазақ қауымында  ежелден қалыптасқан кертартпа  әдет-ғұрып заңдарына да, патша  өкіметінің халықты қанаушылыққа ,зорлық-зомбылыққа негізделген  заңына да ұқсамайтын, өзгеше  құжат еді. Оның әсіресе ұрлық,  қылмыс пен әйел мәселелеріне  арналған баптары ерекше құнды.  Бірақ Абайдің атақ-даңқын осынша  көкке көтерген Қарамола съезінен  кейін оның дұшпандары тіпті  еліріп кетті. 1890 ж. Байғұлақ, Кұнту  деген жуандардан бастаған 16 атқамінер  Жиренше қыстауының шетіндегі  Ши деген жерде Абайға қарсы  дұшпандық әрекетке сөз байласады.

1891 жылдан бастап Абай  басына ауыртпалық түсіп, бір-біріне  ұласқан қайғы бұлты ашылмай  қояды. Осы жылы ақынның сүйікті  інісі Оспан жарық дүниеден  өтеді. Одан кейін орысша әскери  білімі бар, үлкен үміт күткен  баласы Әбдірахманнан айырылады.  Бұлардың қазасының ақын жанына  қандай батқаны оның осы тақырыпқа  арнаған топтама өлеңдерінен  айқын көрінеді. Сөйтіп жүргенде  соңғы тіренішіндей болған дарынды  ақын баласы Мағауия да қайтыс  болды. Осындай қабаттасқан қайғы  қасіреттен күрт сынған Абай  Мағауияның қазасынан кейін қырық  күннен соң, өзі де дүние  салады. Ақынның сүйегі Шыңғыстаудың  ығындағы Жидебай мекенінде, інісі  Оспанның жанына жерленеді. Бұл  күнде ол арада қазақтың ұлы  екі перзенті — Абай мен  Шәкәрімге деген ұрпақтың өшпес  махаббатының, ізгі құрметінің белгісіндей  болып, сәулет өнерінің соңғы  үлгісімен салынған қос мұнаралы  кешенді алып мазар тұр.

1891 ж. Оразбай бастаған  дау 1897 жылға дейін созылады. Бұл  шиеленістің аяғы 1898 жылғы Мұқыр  сайлауындагы жанжалға, Абай өміріне  қастандыққа әкеп соқтырады. Ақын  бұл жанжалдың барша жиренішті  сырын , өзінің ақ екендігін  Сенатқа хатында барынша айғақты  деректермен дәлелдеп береді. Абай  өлең жазуды 10 жасында (“Кім екен  деп келіп ем түйе қуған…”)  бастаса, өз өлеңдеріне шығаруды  шамамен 1880-1997 ж. аралығында көбірек  қолға алған. Өлеңдерін әркімдердің  атымен таратып, Көкбай атынан  бастырған ақын жазған өлеңдерін  “жинауды ” шәкірттеріне 1896 ж.  ескерткен. Ал қара сөзбен жазылған  ғақлия-өсиеттерін 1890-98 ж. аралығында  қолға алған. Абай 3 әйел алған.  Байбішесі Ділдадан: Ақылбай, Әбдірахман, Кұлбадан, Әкімбай, Мағаұия, Райхан; екінші әйелі Әйгерімнен Тұрағұл,  Мекайыл, Ізкаіл, Кенже деген 7 ұл, 3 қыз сүйген. Келіндей алған  әйелі Еркежаннан ұрпақ көрген  жоқ. 
Шығармалары

Абай өлең жазуды 10 жасында («Кім екен деп келіп ем түйе қуған…») бастаған. Одан басқа ертеректе жазылған өлеңдері — «Йузи-рәушән», екіншісі — «Физули, Шәмси». «Сап, сап, көңілім», «Шәріпке», «Абралыға», «Жақсылыққа», «Кең жайлау» өлеңдері 1870 — 80 жылдар аралығында жазылған. Ақындық қуатын танытқан үлкен шығармасы — «Қансонарда» 1882 ж. жазылған. Алайда жасы қырыққа  келгеннен кейін ғана көркем әдебиетке  шындап ықылас қойып, көзқарасы қалыптасып, сөз өнерінің халық санасына тигізер  ықпалын түсінеді. Шығармалары үш жүйемен өрбиді: бірі — өз жанынан  шығарған төл өлеңдері; екіншісі —  ғақлия (немесе Абайдың қара сөздері) деп аталатын прозасы; үшіншісі —  өзге тілдерден, әсіресе орысшадан  аударған өлеңдері.

Абай өлеңдері түгел дерлік лирикадан құралады, поэма жанрына  көп бой ұрмағаны байқалады. Қысқа  өлеңдерінде табиғат бейнесін, адамдар  портретін жасауға, ішкі-сыртқы қылық-қасиеттерін, мінез-бітімдерін айқын суреттермен  көрсетуге өте шебер. Қай өлеңінен де қазақ жерінің, қазақтың ұлттық сипатының  ерекшеліктері көрініп тұрады. Ислам  діні тараған Шығыс елдерінің  әдебиетімен жақсы танысу арқылы өзінің шеберлік — шалымын одан әрі шыңдайды. Шығыстың екі хикаясын «Масғұт» және «Ескендір» деген атпен  өлеңге айналдырады. Ислам дініне өзінше сенген діни таным жайындағы философиялық көзқарастарын да өлеңмен жеткізеді. Абайдың дүниетанудағы көзқарасы XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақ  халқының экономикасы мен ой-пікірінің  алға ұмтылу бағытта даму ықпалымен  қалыптасты. Дүниетану жолында сары-орыстың  төңкерісшіл демократтарының шығармаларын оқып, өз дәуірінің алдыңғы қатарлы  ой-пікірін қорытып, басқаларға қазақ  өміріндегі аса маңызды мәселелерді  түсіндіруге қолданады. Дүниетану  өңірінде екі қасиеттің — сезім  мен қыйсынның , түйсік пен ақылдың  қатынасын таразылайды. Сондықтан  да: «Ақыл сенбей сенбеңіз, Бір іске кез келсеңіз» деп жазады.

Кез келген халықтың тарих  сахнасына шығуы — жүйеге бейімделген  біртектес өмір салттың ғана нәтижесі емес, сонымен бірге қасиеттік  деп саналатын- арман-аңсардың (идеал) да біртұтастығына айғақ. Олай болса  Абай сынының тәлкегіне түскен еріншектік, дарақылық, жалқаулық, күншілдік, өтірікшілік, өсекшілдік, мақтаншақтық, жағымпаздық, жікшілдік сияқты қасиеттер қазақ  баласының кейбірінің бойындағы  туа біткен кемшілік емес, сол Абай өмір сүрген қоғамдағы саяси әлеуметтік қатынастардың нәтижесі екеніне  ден қою қажет. Сонда, Абай бұрынғы  бабаларымыздың бойынан көрген «кемшіліктерді»  себеп ретінде емес, сол замандағы  саяси-әлеуметтік қатынастардың салдары  ретінде қарастыруға жол ашқан. 
Қара сөздері

Толық мақаласы: Абайдың  қара сөздері

Абайдың көркемдік, әлеуметтік гуманистік және дінге көзқарастары терең білінген еңбегі – қара сөздері. Абайдың қара сөздері (Ғақлия) –  ұлы ақынның сөз өнеріндегі көркемдік  қуатын, философиядағы даналық дүниетанымын даралап көрсететін классикалық  стильде жазылған прозалық шығармасы. Жалпы саны қырық бес бөлек  шығармадан тұратын Абайдың қара сөздері тақырыбы жағынан бір  бағытта жазылмаған, әр алуан. Оның алты-жеті үлгісі қысқа болса, қайсыбіреуі  мазмұн, тақырып жағынан өзгешелеу, ауқымды болып келеді. Абай өзінің қара сөздерінде шығарманың ажарына  ғана назар аударып қоймай, оның тереңдігіне, логикалық мәніне зор  салған.

Сөйтіп көркемдік шеберлік пен ғылыми зерделік арқылы көркемдік  сана мен философиялық сананы ұштастырады. Абайдың қара сөздеріндегі гуманистік, ағартушылық, әлеуметтік ойлары дін  туралы пікірлерімен бірігіп, тұтас  бір қазақ халқының философиялық концепциясын құрайды. Абайдың кара сөздері сондай-ақ жалпы адамзат  баласына ортақ асыл сөзге айналды.

Оның қара сөздерінің бірнешеуі  ең алғаш 1918 ж. Семейде шыққан «Абай» журналында жарық көрді. Кейіннен, Абайдың  қара сөздері орыс, қытай, француз, т.б. көптеген әлем тілдеріне аударылды. 
Қара сөзде айтылған ой

Абайдың «Жетінші сөзінде» ұшырасатын «жанның тамағы» деген  күрделі философиялық ұғым бар. Оны  Абай біздің санамыздан тыс өмір сүретін  объективті дүниенің санада сәулеленуі нәтижесіңде пайда болатын ғылым, білімнің жинақталған қоры ретінде  қарайды. Осы себептен де Абай:

«… құмарланып, жиған  қазынамызды көбейтсек керек, бұл  жанның тамағы еді,»

— деп қайыра түсінік  беріп отыр… Абайдай ұстаз  ақынның бұл «Жетінші сөзде» көздеген мақсаты адамның бойыңда туа  пайда болатын жан құмары арқылы өз ұрпағының санасына тек қана жанның пайдалы тамақтарын сіңдіру еді. Міне, Абайдың ағартушылық көзқарасының тамыр алған бір саласының  қайнар көзі осы жақта жатыр.

Абай бұл бағыттағы  ойларын өзге сөзбен «Ғылым таппай мақтанба» т.б. өлеңдерінде айтқан. Мұнда ол «жанның тамағы туралы»  ұғымды өз заманынын тұрғысынан келіп, «адам болу» үшін қажет көп  керектермен ауыстырады. Ақын толық  адам болу туралы өзінің жүйелі де қалыптасқан  көзқарасының тезисін ұсынады. Онысы:

«Адам болам десеңіз… 
Бес нәрседен қашық бол…, 
Бес нәрсеге асық бол,»

- деген жолдарда жатыр.  Ақынның бүкіл шығармаларындағы  негізгі бір тұтас тақырыпта  өзекті идея болған. Абайдың пікірінше,  ішкі рухани казынамыздың молығуы  тікелей өзіміздің қолымыздағы  іс. Осы реуішті пікір Абайдың  «Он тоғызыншы сөзінде» де  қайталанады. Абайдың дүние танымы  бойынша сананың, ақылдың пайда  болуы күнделікті өмір тәжірибесінің  нәтижесінен ғана туындайтын  табиғи құбылыс. Соңдықтан да  Абай «Он тоғызыншы сөзінде»:

«Адам ата-анадан туғаңда  есті болмайды: есітіп, көріп, ұстап, татып  ескерсе, дүниедегі жақсы, жаманды  таниды-дағы, сондайдан білгені, көргені  көп болған адам білімді болады. Естілердің айтқан сөздерін ескеріп  жүрген кісі өзі де есті болады…  Сол естілерден есітіп білген жақсы  нәрселерді ескерсе, жаман дегеннен сақтанса, соңда іске жарайды, сонда  адам десе болады,»

— деп жоғарыдағы өлең үзіндісендегі  ойын осы сөзіңде одан ары кеңіте отырып дамытатынын көруге болады. 
Абай лексикасы

Толық мақаласы: Абай лексикасы

Абай тілінің негізі қазақтың жалпы халықтық сөйлеу тілі мен ауызша әдеби тілі болғандықтан, оның лексика-фразеолия  қазынасы тегі жағынан, ең алдымен, қазақтың төл сөздерінен, одан соң шағын  мөлшерде араб-парсы және орыс сөздері  қабатынан құралады. Өз тұсындағы  қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік, мәдени-экономикалық күй-жағдайына  орай қазақ лексикасында болған өзгеріс-жаңалықтарды Абай тілі айқын көрсетеді. Мысалы, кейбір атаулар ескіріп, қолданыстан  шыға бастаса, Абай ондай сөздерді көбінесе көнені суреттеу үшін немесе образ  үшін пайдаланады.

Хан, уәзір, аламан, абыз, жылыс, тоғыс, наурыздама сөздері көбінесе Қара-сөздерінде тарихты баяндайтын тұстарда қолданылады. Ал өмірге келген жаңа атауларды жатсынбай қабылдап, өзі де бұларға қоса жаңаларын  жасайды (қ. Жаңа сөздер). Абай шығармаларының тақырыбына орай төл лексиканың ішінен этнографизмдерді де (шілдехана, үш тоғыз, қынаменде, ақшомшы, ықтырма, күзеу  т. б.), кене киім-кешек, сауыт-сайман, құрал-жабдық атауларын да (дәндәку, жарғақ шалбар, пыстан, шақпақ, шөншік, дулыға, шарайна  т. б.) пайдаланады. Сондай-ақ сыртқы тұлғасы  жағынан көнерген сөздерді (мыс, Ұлы  дегеннің орнына улық, кіші сөзінің  орнына кішік, тураның орнына туғры  тұлғалары) ұйқас құрау, мағыналық  реңк үстеу сияқты белгілі бір  мақсатпен қолданады. Дегенмен, Абай тұсында бірқатар сөздердің кенеру дәрежесі қазіргі көздегіден әлдеқайда  солғындау болғаны байқалады. Мысалы, ағайын, туысқан мағынасындағы қарындас сөзі, ел, жақын және жат, алыс семантикалы  алаш, әскери мағынасындағы қол сөздерінің әлі де осы ұғымдарда еркін  және жиі қолданылғандығын сол көзеңдегі  қазақ әдеби тілі де, Абай тілі де көрсетеді. Қоғам өмірімен етене  қабысқан тіл, әсіресе, оның лексикасы  сол қоғамның әр кезеңдегі тыныс-тіршілігіне  орай өзгеріп отырады, яғни бірқатар сөздердің мағыналары ауысады, бірсыпырасы  терминдік дәрежеге кетеріледі, енді бір алуанының қолданылу жиілігі  артады. Бұл процеске қалам қайраткерлері  белсене қатысады. Осы ретте Абайдың  еңбегі көзге түседі.

Араб және парсы ықпалы:

Абай тілі лирикасының  келесі қабаттары – араб және парсы  сөздері. Бұрыннан қазақтың жалпы халықтық тілінде қалыптасқан шығыс сөздерін Абай жатсынбай, еркін қолданады. Олар дінге, оқу-ағартуға, өнер-білімге, әкімшілікке, сауда-саттыққа т. б. қатысты болып  келеді. Араб-парсы сөздерінің басым  көпшілігін, жалпы халықтық тілдегі  сияқты, Абайда да дерексіз ұғым атаулары құрайды (ар, абырой, мейір, нала, парыз, қаһар, қиял, қудірет, дәурен т. б.). Абай тілі лирикасының бір ерекшелігі – мұнда қазақ тіліне енбеген  араб-парсы сөздерінің де қолданылғандығы. Олар, негізінен, Абайдың қарасөздерінде, онда да барлығында емес, тақырыбына қарай  белгілі біреулерінде ғана шоғырланған. Ол шығармалар жүрегінің қуаты перзентлеріне  арналған атақты Отыз сегізінші сөзі мен қазақ оқырмандарына иман деген – алла табарақа уатағаланың… жарлығына… мойынсұнып, инанмақ» екенін баяндаған 13-сөзі. Бұларда философия  мен моральға қатысты ой-пікірін  айтуда автор осы салалардағы  ұғымдардың араб тілінде қалыптасқан  атауларын қазақшаламай, сол күйінде  пайдаланды.

Орыс сөздері:

Абай Лирикасының келесі қабаты – орыс сөздері. Олар сан  жағынан араб-парсы қабатынан  әлдеқайда кем болганымен, әрі  қарайғы орын тебу бағыты жағынан  басым тұседі. Бұл бағытқа себепкер, ең алдымен, қазақ қоғамының сол  кезеңдегі және әрі қарай әлеуметтік, саяси, экономика күй-қалпы болса, екіншіден, қазақтың ұлттық жазба тілінің  демократтық сипатта дамуы еді. Абай мен Ыбырай орыс тілі элементтерін текжалпыхалықтық сейлеу тәжірибесінен  емес, тікелей орыс әдеби тілінен  алды. Абайдың жалпы халықтық қолданыс таналып пайдаланған сөздерінің көпшілігі әкімшілік, заң, шаруашылық салаларына қатысты. Олар: болыс, кандидат, ояз, сияз, старшын, майыр, шен, партия, сот, шар, закун, закуншік, кателешке, бодан, расход, кір, лапке, барқыт, самаурын, пәтер, сома, бақалшік, мәліш (сауда), аршепке, барабан, зауыт, машине.

Абайда өзіне дейінгі  және өз тұсындағы қазақ әдеби  үлгілерінде көздеспейтін біртоп орыс сөздері бар. Олар адвокат, доктор, губернатор, началь- ник, визит, монастырь, ладан, штык, картечь, такт, номер, химия, трагедия, единица, ноль, образование, назначение, посредник, жеребе, прошение, дезнание, прямота, икра, фабрик, электр, румке, стакан, счет дегензат есімдер мен уөздный, военный, здравомыслящий, уголовный, самородный (сары алтын), виноват деген сын  есімдер және гуляйттау, пошел, занимайся  деген етістіктер. 
Абай және Пушкин

Аудармашыға екі қасиет қажет. Бірі талғампаздық, екіншісі ой тереңдігі. Талғампаздық деп отырғанымыз Абайдың  хакімдігінің бір қыры. Абай бас  салып кім көрінгенді аудармағаң ол аудармақшы болған автормен өзі  бәсекеге түскен. Абайдың аудармалары, шын мәнінде, ой жарыстыру. Сондықтан  Абай жасаған аудармаларын оның ой кеңістігінің өрісі деп қабылдаған жөн. Абай тілін еркін меңгерген  орыс халқынан таңдап, талғап, әсіресе  екі ақынды аударғаң олар Александр  Пушкин және Михаил Лермонтов. Абайдың  талғампаздығына таң-тамаша қаласың. Орыс елімен, оның мәдениетімен мәңгілік қалатын, ешқандай өзге құндылық өлшемдеріне  түспейтін екі генийді Абай бұлжытпай  таныған және қазақ халқына таныстыру  мақсатында, олардың шығармаларын қазақтіліне  аударған.

Абай орыс ақыны Александр  Пушкиннің өлеңмен жазылған «Евгений Онегин» деген романын толық  аудармағаң одан үзінділер тәржімалағак Абай: «Онегиннің сипаты,» «Татьянаның  Онегинге жазған хаты,» «Онегиннің Татъянаға жауабы,» «Онегин сөзі,»  «Онегиннің Татьянаға жазған хаты,»  «Татьянаның сөзі,» «Ленскийдің  сөзінен» және «Онегиннің өлердегі сөзі»  – деп жеке-жеке сегіз шығарма  етіп аударған Неге Абай романды қазақ  тіліне толық аудармаған, әрине оның себебін дөп басып айту қиың бірақ  мен ойлаймың егер «Евгений Онегинді»  толық аударса, оны қазақ оқырмандары  қабылдамас еді, сірә, Абай соны түсінген, Қазақ оқырмандары махаббат, ғашықтық тақырыбына «Ләйлі Мәжнүннен» бастап өңкей классикалық ғажап туындылармен сусындап келе жатқан қауым, сондықтан  болар Онегиннің Татьянаға шалажансар сезімін қалайша қабылдамақ. Әрине, қабылдай алмайды. Шығыстық дәстүрде ғашықтар құрбандыққа дейін барулары керек, айталық Қозы Көрпеш-Баян сұлу сияқты. Осыны түсінген Абай «Евгений Онегиннен» үзінділерді таңдап алып аударып, олардың  өзін қазақы ұғымдармен сөйлетіп қойғаң ол «Татьяна сөзін» «Тәңірі қосқан жар едің сен», деп бастайды.

Абай, ауторы Абай Омаров

Ұлы ақын, ағартушы Абай музыкалық  саласында да айта қалғандай мұра қалдырды. Өзінің асыл өлеңдерін, қара сөздерін қағазға түсіріп, кейінгі  ұрпаққа жазып қалдырса, музыкалық  жөнінде оның мұндай мүмкіншілігі болмады. Өйткені, Абай өмір сүрген көзеңде қазақта  музыканың жазба мәдениеті жоқ  еді, халықтық музыка ауыз дәстүрлік  қалыпта еді. Сондықтан Абай әндері де қазақтың басқа халықтық ән-күйлері  сияқты, ауыздан-ауызға, заманнан заманға  ауыса отырып жетті. Музыка саласында  жазба мәдениеттің болмауына  қарамастан, Абай әндерінің бізге  толық жеткен себебі – олардың  халықтың жүрегінде сақталуға сапасы сай келетін шығармалар болғандығында, халық санасынан өшпес орын алғандығында. Абай әндерінің өзгешелігі – мелодиялық, ырғақтық жақтарындағы жаңалықтарында, идеялық мазмұнының ашықтығында. Бұл  өзгешелік алғашқы көзде тыңдағандардың бәріне бірдей тұсінікті бола қоймады, болмақшы да емес еді. Мәдениеттің дамуына  кедергі болатын феодалдық жағдайда кейбіреулер үшін ол әндердің жаңа тілдері қазақтың халықтық ән дәстүрінен шығып кеткендік болып көрінуі  де мүмкін еді. Бірақ жаңа, прогресшіл мәдениет күрескері болған Абай өз бетінен қайтқан жоқ. Сейтіп, Абай әндері алғашқыда оның өз айналасына – ауыл- аймағына, кейін жалпы  қазақарасына тарай бастады. Абай әндері халықтық негізден нәр алғандықтан, халық әндерімен тамырласып жатқандықтан, нотаның жоқ кезінде-ақ, ауыздан  ауызға көше отырып, қалың бұқараның  игілігіне айналды. Бұған бұрын-соңды  халықтың музыкалық салтында болмаған жаңа өткір тілмен өлең тексіне құрылуы  да себеп болды. 
Абайтану

Абайтану қазақ әдебиеттану  ғылымының саласы. Абайтану Абайдың  өмірі мен шығармашылық өнері, философиясы, қоғамдық, эстететикалық көзқарастары, қазақ поэзиясындағы өлең жүйесін, ақындық тілді дамытудағы үлесі, музыкалық мұрасы жайлы сан-салалы зерттеу еңбектерін қамтиды. Абайдың  өмірі мен шығармашылық мұрасын  зерттеу шын мәнінде Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынұлы , Міржақып Дулатұлы мақалаларынан басталды деуге болады.

Ахмет Байтұрсынұлы 1913 ж. «Қазақ»  газетінде басылған «Абай – қазақтың бас ақыны» атты мақаласында «Одан  асқан бұрыңғы-соңғы заманда қазақ  баласында біз білетін ақын болған жоқ» – деп Абайды аса жоғары бағалады. Абай шығармаларын жинап, қағазға  түсіріп, реттеп баспаға дайындау ісі  ақын қайтыс болған соң ұзамай-ақ қолға  алынғанын дәлелдейтін нақтылы  деректер жетерлік. Жарық көруінен бірнеше жыл бұрын құрастырылып, 1909 ж. Санкт-Петербургте басылған Абай өлеңдерінің жинағында ақынның  жүз қырықтай өлеңі (аударма өлеңдерін  қосып санағанда) мен «Ескендір», «Масғұт» поэмалары басылғаны, яғни осы күнгі белгілі поэзиялық  шығармаларының көрнектілері түгелге  жуық қамтылды. 
Абай Құнанбайұлының дінге көзқарасы

Абайдың дінге көзқарасын бағалап, тұжырымдауда екі түрлі  қате пікір орын алып келді. Кейбір зерттеушілер Абай «ислам дінінің қазақ  ішінен шыққан өкілі» деп келсе, екінші бір зерттеушілер Абайдың дін  туралы ойлары ақын шығармашылығының әлсіз, кертартпа жағы деп түсіндіреді. Алғашқы пікір Абайға тағылған жала болса, соңғысы – ақынның дін  туралы түсініктеріне тарихи, диалектикалық  тұрғыдан қарамай, тұрпайы социологияға бас июдің салдарынан туған болжам. Абайдың дін туралы толғамдарын  дұрыс түсініп, бағалау оған тарихи тұрғыдан қарауды талап етеді. Абай заманында қазақ даласында қос  дінділік орын алды, ресми өмірде ислам  діні үстемдік еткенімен, күнделікті тіршілікте шаманизмдік түйсіктер]] мен түсініктер басым болды. Қос дінділік қазақ  халқының сол кезеңдегі наным-сенімі мен дүниетанымынан айқын байқалады. Шаманизмдегі негізгі категория-«Тәңірі», исламдағы – «Алла» қазаққа тән  ұғымдар. Шаманизмде тәңірінің, аруақтардың  адамдармен ұштастырушы «жын» болса, исламда Алланың адамдармен байланыстырушысы «періштелер» деп саналды. Қазақтың күнделікті өміріңде шаманизмнің өкілі, іс жүргізушісі – жын шақыратын  бақсылар, ал ислам дінінде –  өздерін пайғамбардың ұрпақтары  санайтын қожалар болды. Абай «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны  туралы» еңбегінде қазақ жерінде  ислам дінінің қалай тарағандығын және оның шаманизммен байланысын арнайы талдайды.

Абайдың дін мәселелері –  құдай мен адамның, өмір мен өлімнің, жан мен тәннің, иман мен ұяттың, дін мен ғылым, дін мен дін  иелерінің өзара байланысы туралы түсініктері антиклерикалдық бағыттағы  талдау. Құдай мен адамның қарым-қатынасын  Жиырма жетінші, Жиырма сегізінші сөздерінде арнайы талдап, гректің ұлы ойшылы Сократпен пікір таластырады. 
Ақынның балалық шағы

Абай Құнанбаев 1845 жылы қазіргі  Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданындағы Шыңғыс тауында дүниеге  келген. Азан шақырып қойған аты  Ибраһим екен.

Абай ислам дінінің  қағидаларын барынша құрметтейтін діни отбасында өсіп, тәрбие алды. Оның әкесі Құнанбай қажы тобықты руының өте ықпалды, орыс тілін жақсы  білген биі болды. Орыстың алдыңғы  қатарлы зиялы қауым өкілдерімен  қарым-қатынас жасап тұрды. Ол шыққан тегі сұлтан әулетінен болмаса да Қарқаралы округында алғашқы  аға сұлтандардың бірі болып сайланды. Ғұмырының аяқ кезінде Меккеге  қажылыққа барып қайтты. Меккеде  Құнанбай қажы салдырған Тәбия қонақүйі әлі бар. Қажылықтан қайтып оралған  Кұнанбай Бұл дүниелік істерден біржола  қол үзеді. Ақынның бабасы Әскенбай Қазақстанның Солтүстік-шығыс аймағындағы  әділетті де ықпалды қазақ билерінің  бірі болатын. Оның қалдырған данышпандық  сөздері мен ғибаратты өсиеттері  аз емес. Биге қазақтардың алыс жатқан руларының адамдары да шағым айта келіп, жүгінетін. Абайдың арғы атасы  Ырғызбай да атақты би әрі батыр  болған.