Адмена прыгоннага права

Змест: 

Уводзіны…………………………………………………………………………………………2 

1. Сацыяльна-эканамічныя  і палітычныя перадумовы адмены прыгоннага права……4

2. Рост сялянскага руху…………………………………………………………………….6

3. Падрыхтоўка адмену…………………………………………………………………….8

4. Адмена  прыгоннага права………………………………………………………...……12

5. Уплыў рэформы  на эканоміку краіны…………………………………………………15

Заключэнне……………………………………………………………………………………..20 

Спіс літаратуры………………………………………………………………………………...21 

Дадатак.Манифест 19 февраля 1861года……………………………………………………..22 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

  Уводзіны.

  Гісторыя  Беларусі да другой сярэдзіны ХХ стагоддзя - гэта пераважна аграрная гісторыя. Сялянства складала абсалютную большасць  беларускага насельніцтва, адыгрывала рашучую ролю ў эканоміцы краіны. Фактычны ўзровень вядзення сельскай гаспадаркі на Беларусі доўгі час заставаўся на адносна невысокім узроўні, на працягу многіх дзесяцігоддзяў гаспадарка беларускага селяніна характарызавалася захаваннем значнай колькасці перажыткаў, якія тармазілі яе далейшае развіццё. З мэтай ліквідацыі гэтых перажыткаў і павышэння ўзроўня развіцця сельскай гаспадаркі Беларусі ўладамі неаднаразова праводзіліся сельскагаспадарчыя рэформы: Устава на валокі 1557 г., адмена прыгоннага права 1861 г., сталыпінская аграрная рэформа, калектывізацыя і іншыя.

  Сялянская рэформа 1861 года, падчас якой афіцыйна адбылася адмена прыгоннага права, пакінула важны сацыяльны след у гісторыі Беларусі. Менавіта таму, вывучэнне гэтай тэмы ўяўляе вялікую цікавасць і актуальнасць.

  Пытанне аб адмене прыгоннага права досыць наспела да сярэдзіны XIX стагоддзя як у сілу маральных матываў, так і па практычных меркаваннях.

  Калі  тэарэтычная думка і маральнае  пачуццё аб'ядноўвалі  людзей у  аднолькавым пажаданні сялянскай  рэформы і адмены прыгоннага ладу, то, з іншага боку, практычныя, жыццёвыя ўмовы паказвалі на натуральны звод старога прыгоннага парадку.

  Прыгоннае права ў Расіі, а значыць і  ў Беларусі,  праіснавала значна даўжэй, чым у любой іншай еўрапейскай  краіне і прыняло такія формы, што мала чым адрознівалася ад  рабства. Аднак пайсці на адмену прыгоннага права ўрад змог толькі  ў 1861 году.

  Да сярэдзіны 50-х гадоў XIX стагоддзі крызіс феадальна-прыгонніцкай сістэмы ў Расіі яшчэ больш абвастрыўся. У краіне хуткімі тэмпамі нарасталі сялянскія хваляванні. Царызм, баючыся ператварэння гэтых хваляванняў у сялянскую рэвалюцыю, змушаны быў прыступіць да падрыхтоўкі рэформы па вызваленні сялян "зверху", не чакаючы, пакуль яго зрынуць "знізу", гэта значыць рэвалюцыйным шляхам. У студзені 1857 года быў зроблены першы практычны крок у гэтым кірунку - пад старшынствам цара Аляксандра II заснаваны Сакрэтны камітэт "для абмеркавання мер па прыладзе побыту абшарніцкіх сялян".

  Такім чынам, да сярэдзіны XIX стагоддзя ў краіне пагоршыліся і абвастрыліся прыгонныя адносіны: у памешчыкаў яны ўзбуджалі боязь за будучыня, а ў прыгонных - рост незадаволенасці сваім жабрачым станам. Гэта і з'явілася перадумовай да правядзення сялянскай рэформы.

  Акрамя  таго, паржэнне ў Крымскай вайне  паказала, што прыгоннае права  –  галоўная прычына ваенна-тэхнічнай  адсталасці краіны. Асцерагаючыся таго, што Расія будзе адкінутая ў шэрагі другарадных дзяржаў, урад устаў на шлях сацыяльных, эканамічных і палітычных рэформ.

  Па  Маніфесту селянін атрымоўваў поўную асабістую волю. Гэта асабліва важны момант у сялянскай рэформе, і я жадала бы звярнуць на яго ўвага. Стагоддзямі сяляне змагаліся за сваю волю. Калі раней памешчык мог адняць у прыгоннага ўсю яго маёмасць, сілком ажаніць, прадаць, разлучыць з сям'ёй і проста забіць, то з выхадам гэтага Маніфеста селянін атрымоўваў магчымасць вырашаць, дзе і як яму жыць, ён мог ажаніцца, не пытаючы на то згоды памешчыка, мог самастойна заключаць здзелкі, адчыняць прадпрыемствы, пераходзіць у іншыя саслоўі. Усё гэта давала магчымасць развіцця сялянскага прадпрымальніцтва, спрыяла росту адыходу сялян на заробкі, а ў цэлым давала моцны штуршок развіццю капіталізму ў парэформеннай Беларусі і Расіі.

  Рэформа аб адмене прыгоннага права зацікавіла мяне яшчэ пры самым першым вывучэнні  гісторыі Беларусі. Я яе адразу вылучыла з усіх падзей, звязаных з Беларусі, і стала шукаць адказы на наступныя пытанні: Чаму паўстала неабходнасць правядзення рэформы? Чаму так доўга яна не прымалася? Якой чынам яна падрыхтоўвалася? Якая мэта стаяла перад стваральнікамі рэформы? Якія спосабы былі вызначаны для дасягнення мэты? Чаму сяляне яе прымялі без адмысловай радасці,  і пачаліся сялянскія хваляванні? Якія наступствы аказала рэформа на ход далейшага развіцця Беларусі?

  Далей у працы я падрабязней спынюся  на асноўных момантах рэформы.

  Мэта  рэферата: высвятліць характар сялянскай рэформы 1861 года і вызначыць яе ролю ў гісторыі Беларусі.

Задачы  рэферата - высвятліць:

• перадумовы адмены прыгону;
• прычыны адмены прыгону;
• асаблівасці сялянскага пытання ў Беларусі;
• уплыў рэформы на эканоміку;
• вынікі рэформы;

  Для высвятлення гэтых задач я выкарыстоўвала некалькі кніг, галоўнай з якіх, я лічу, з’яўляецца “Гісторыя сялянства Беларусі”. У ей вельмі дакладна апісваецца разглядваемая мной рэформа, яе асаблівасці на Беларусі. Таксама я выкарыстоўвала кнігі па гісторыі Беларусі розных аўтараў: В.І. Галубовіча і Ю.М. Бохана, І.П.Крэня і І.І. Коўкеля, П. Г. Чыгрынава. А для эканамічнага значэння рэформы “Эканамічную гісторыю Беларусі”  пад рэд. праф. У. І. Галубовіча. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

1.  Сацыяльна- эканамічныя і палітычныя перадумовы адмены прыгоннага права. 

  У канцы 50-х гадоў XIX ст. супярэчнасці паміж феадальна-прыгонніцкім ладам Расіі і развіваючыміся капіталістычнымі формамі гаспадаркі дасягнулі крайняй ступені. Далейшае развіццё сельскай гаспадаркі і прамысловасці пры захаванні прыгонніцкіх адносін стала немагчымым.

  Галоўнай галіной народнай гаспадаркі Беларусі была сельская гаспадарка. Асноўную масу насельнщтва (72,3%) складалі сяляне, з ліку якіх звыш 53% належалі памешчыкам. Да адмены прыгоннага права непарушным заставаўся феадальна-прыгонніцкі спосаб вытворчасці, эканамічнай асновай якога была памешчыцкая уласнасць на зямлю і сялян.

  На  працягу першай паловы XIX ст. у сельскай гаспадарцы Беларусі адбываліся змены, якія сведчылі аб разлажэнні феадальна-прыгонніцкай сістэмы. Паглыбленне грамадскага падзелу працы, што выяўлялася ў павелічэнні гарадскога насельніцтва і росце прамысловасці, размяшчэнне на тэрыторыі Беларусі значных кантынгентаў войск бесперапынна павялічвалі попыт на сельскагаспадарчыя прадукты. Сельская гаспадарка Беларусі ўсё больш пераходзіла на шлях таварнай вытворчасці.

  У прамысловасці шырэй сталі ўжывацца машыны і механізмы, якія павышалі прадукцыйнасць працы, рос  аб'ём  выпускаючай прадукцыі, павялічыў  лік наёмных працоўных. У  1860г. у Беларусі працавала 157 фабрыкаў і мануфактурных прадпрыемстваў, 69 з якіх карысталіся толькі наёмнай  працай. З 1828 па 1860 г. колькасць прадпрыемстваў ( без броварных) узрасло з 449 да 942, колькасць працоўных-з 4,6 тыс. да 9,2 тыс. калі ў 1845г. было 9 прадпрыемстваў, дзе ўжываліся машыны, то ў 1860г. - ужо 30. Расла інтэнсіфікацыя працы, кваліфікацыя працоўных, павялічылася (з 264,4 тыс. у 1825 г. да 330 тыс. у 1860г.) гарадское насельніцтва.

  Разгалінаваня сістэма рэк звязвала Беларусь з гарадамі Расіі, Украіны, Польшчы, а праз балтыйскія парты і з гарадамі Заходняй Еўропы. Гэта спрыяла дастаўцы сельскагаспадарчых тавараў на ўсерасійскі і замежныя рынкі.

  Памешчыцкая гаспадарка, якая прыстасоўвалася да запатрабаванняў рынку, пачала спецыялізавацца на вытворчасці тых тавараў, якія карысталіся попытам. Найбольш важнай рыначнай культурай напярэдадні рэформы было жыта. Да прыбытковых таварных сель-скагаспадарчых культур адносіцця таксама лён і бульба. Лён прызначаўся галоўным чынам на экспарт, а бульба ў асноўным ужывалася ў мясцовай вінакурнай вытворчасці. Таварнае значэнне набывала жывёлагадоўля, асабліва авечкагадоўля. Многія памешчыкі будавалі ў сваіх маёнтках вінакурныя, цукраварныя, лесапільныя і іншыя прадпрыемствы. На іх працавалі прыгонныя сяляне.

  Каб павялічыць даходнасць маёнткаў, памешчыкі пашыралі і узмацнялі прыгонніцкую эксплуатацыю сялян, абцяжарвалі іх павіннасцямі. На Беларусі паншчынныя сяляне складалі 92,4% агульнай колькасці прыгонных. Памешчыкі часта прымушалі сялян праца-ваць на паншчыне ўсе дні тыдня, апрача нядзелі. У такіх умовах большасць сялянскіх гаспадарак прыходзіла ў заняпад.

  Бесперапынна  ішоў працэс павелічэння памешчыцкай зямлі за кошт скарачэння сялянскіх надзелаў. Найбольшых памераў ён дасягнуў у сувязі з увядзеннем у 40—50-я гады абавязковых інвентароў, якія рэгламентавалі як памеры сялянскіх надзелаў, так і павін-насцей і асабліва у сувязі з падрыхтоукай сялянскай рэформы. Калі ў пачатку XIX ст. у карыстанні сялян бьло прыкладна 2/3 плошчы маёнткаў, то у 50-я гады — толькі каля палавіны. 3 кожным годам павялічвалася колькасць беззямельных сялян — агароднікаў і бабылёў.

  Нягледзячы  на жорсткую эксплуатацыю сялян, даходнасць памешчыцкіх гаспадарак памяншалася, расла запазычанасць памешчыкаў. Так, у 1859 г. у цэнтральныя і мясцовыя крэдытныя ўстановы было заложана каля 60% прыгонных сялян Беларусі

  Феадальна-прыгонніцкія адносіны перашкаджалі развіццю прамысловасці, росту ўнутранага рынку, фарміраванню рэзервовай арміі працы, стрымлівалі накапленне капіталу, тармазілі тэхнічны прагрэс.

  Яскравым сведчаннем крызісу прыгонніцкай сістэмы стала Крымская вайна (1853—1856 гг.). Расія не здолела супрацьстаяць высакаразвітым капіталістычным краінам Заходняй Еўропы і пацярпела паражэнне. Стала відавочна, што прыгонніцкая сістэма гаспадаркі значна праігрывае капіталістычнай, з яе таварна-грашовымі адносінамі, рынкам працы і жорсткай канкурэнцыяй, якія выклікаюць зацікаўленасць выканаўцаў у выніках сваей працы, паскараюць тэхнічнае развіццё, вядуць да ітэнсіфікацыі вытворчасці і гэтым паскараюць агульны прагрэс грамадства.

  У краіне назіраўся значны ўздым сялянскага руху, нарастаў грамадска-палітычны рух. Па няпоўных даных, у 1858—1860 гг. у Беларусі адбылося больш за 40 сялянскіх выступленняў, 11 з якіх былі задушаны з дапамогай войск.

  У антыпрыгонніцкай барацьбе у перадрэформенныя гады удзельнічалі пераважна памешчыцкія сяляне. Як сведчаць дакументы, яны змагаліся за адмену паншчыны і аброку, за бясплатную перадачу ў IX карыстанне зямлі, якую яны спрадвеку апрацоўвалі.

  Рост  рэвалюцыйнага руху паскорыў нарастанне палітычнага крызісу ў краіне. Пануючыя колы Расіі разумелі немагчымасць кіраваць па-старому, неабходнасць правядзення рэформ у галіне эканомікі і сацыяльнага ладу, у першую чаргу адмены прыгоннага права. Памешчыкі Беларусі, гаспадаркі якіх былі ўцягнуты ў сферу таварна-грашовых адносін, выступалі за вызваленне сялян без зямлі. Царызм не падтрымаў такога патрабавання. Разнагалоссі паміж мясцовым дваранствам і урадам узмацнілі палітычны крызіс на Беларусі. Палітычныя абставіны ў краі ускладняліся і тым, што частка мясцовага дваранства падтрымлівала або адносілася спачувальна да польскага нацыянальна-вызваленчага руху. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

  2.Рост сялянскага руху. 

    У 1859г.   рухам былі ахоплены 33 губерні, у 1860г. – 36, у 1861г.  – 43 губерні.

  Чуткі аб маючай маючай адбыцца адменепрыгону актывізавалі барацьбу сялян. Рэскрыпт цара на імя віленскага генерал-губернатара У.І. Назімаваад 20 лістапада 1857г. быў успрыняты імі як абвяшчэнне волі. З трывогай назіраючы за настроем людзей у беларускай і літоўскай вёсках, генерал-губернатар паведамляў, што «паміж сялянамі рояцца чуткі, нібыта ў хуткім часе скасуюцца ўсе работы і платяжы». Сярод іх мацнела ўпэўненнасць, што “воля для сялян ужо абвешчана”, але памешчыкі ўтойваюць яе. У гэтых адносінах характэрнымі з’яўляюцца падзеі, што адбыліся ў 1859г. у маёнтку памешчыцы Лакіс Полацкага павета Віцебскай губерніі. Да яе прыйшла ўцякачка з прыгонных і выдаючы сябе за чыноўніка, патрабавала ад імя ўлад вызвалення ўсіх сялян.

  У перадрэформенныя гады сялянскі пратэст супраць прыгонніцтвп прымаў разнастайныя формы. Па-ранейшаму шырокае распаўсюджанне мелі калектыўныя прашэнні на царскае імя.у многіх выпадках сяляне пераходзілі да адкрытага непадпарадкавання памешчыкам і актыўнай барацьбы за неадкладную ліквідацыю прыгону і звязаных з ім павіннасцей. Яны аказвалі супраціўленне ўладам і панскай адміністрацыі.

  Своеасаблівым пратэстам  супраць прыгоннага права  з'явіўся ўдзел сельскага насельніцтва ў руху за цвярозасць. На сялянскіх  зборах прымаліся рашэнні супраць  адкупной сістэмы на продаж гарэлкі, спіцця насельніцтва, аб байкоце піцейных  устаноў.

  У гады рэвалюцыйнай сітуацыі атрымала распаўсюджанне і такая форма  руху ,як масавыя ўцёкі з маёнткаў. Сяляне без дазволу ўладальніка  адпраўляліся на будаўніцтва чыгунак і фабрык.

  Аднак узровень барацьбы на вёсцы вызначалі  не гэтыя пасіўныя формы супраціўлення, а пераход сялян да такіх актыўны дзеяннеў, як масавае адмаўленне ад выканання распараджэнняў фальварковых упраўленняў і мясцоовых улад, ад выканання павіннасцей на карысць памешчыкаў. Усё часцей сяляне падпльвалі панскія маёнткі, забівалі іх уладальнікаў і асабліва ненавісных прадстаўнікоў панскай адміністрацыі. Усе гэтыя формы барацьбы разам са штодзённымі шматлікімі,што не паддаюцца ўліку, акцыямі, накіраванымі супраць панскай ўласнасці (патравы, высечкі лесу і г.д.), стваралі напружанае становішча на вёсцы. Прычым у большасці выступленняў некалькі форм барацьбы перапляталіся паміж сабой, выклікаючы да жыцця адна другую. На Беларусі, паводліняпоўных данх, у 1858-1860гг. Было зафіксавана 19 калектыўных выпадкаў адмовы ад паншчыны, 17— непрызнання панскіх улад, 17 – групавых уцёкаў з маёнткаў, 3 – забойствы памешчыкаў, 2 – напады на сядзібы, 2 выпадкі калектыўных высечак панскіх лясоў.

  Найбольш  распаўсюджаннай была адмова сялян ад выканання паншчыны. У сувязі з чаканнем хуткай волі сяляне многіх маёнткаў пераставалі выходзіць на паншчыну. Аб масавых адмовах выконваць гэту павіннасць паведамлялі мясцовыя ўлады з Копыльскага павета Магілёўскай губ., Мазырскага і Бабруйскага паветаў Мінскай губ., Вілейскага і Дзісенскага паветаў Віленскай губ. і шэрагу іншых.

  Пры арышце кіраўнікоў выступленняў сяляне нярэдка спрабавалі сілай вызваліць  іх, як гэта было у в. Старынкі Мінскага павета. Па дарозе ў мінскую турму  на канвой напаў натоўп мужчын, жанчын і дзяцей і адбіў арыштаваных.

  Вопыт барацьбы  паступова прыводзіў  сялян да ўсведамлення неабходнасці аб’яднання не толькі ў маштабах аднойвёскі, усяго маёнтка, а нават і некалькіх суседніх маёнткаў. Для Беларусі канца 50-х гадоў вядомы выпадкі, калі сяляне некалькіх маёнткаў выступалі супраць прыгону. У прыватнасці, вясной 1860г. у Дзісенскім павеце Віленскай губ. сяляне чатырох маёнткаў перасталіі выконваць паншчыну. Толькі прысылка дзвюх рот салдат прымусіла падпарадкоўвацца ўладам.

  Аб  упартасці барацьбы сялян свечыць пасылка не месцы хваляванняў паліцыі і салдат. Адчуваючы  сваё ўзрастаючае бяссілле пераднаціскам сялян,улады ўсё часцей у барацьбезімі сталі ўжываць ваенную сілу. На Беларусі напярэданні рэформы 1861г. кожнае чацвёртае хваляванне было падаўлена з дапамогай войск. У 1859г. 28% хваляванняў было падаўлена з дапамогай войск, у 1860г. – 26%. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

3. Падрыхтоўка адмены прыгону

  Істотнай  прыкметай рэвалюцыйнай сітуацыі ў  Pacii з'явіўся i «крызіс вярхоў». «Адно прыгнечанне, — пісаў У. I. Ленін, — якое б вялікае яно нi было, не заўсёды стварае рэвалюцыйнае становішча ў краіне. Большай часткай для рэвалюцыі недастаткова таго, каб нізы не хацелі жыць, як раней. Для яе патрабуецца яшчэ, каб вярхі не маглі гаспадарыць i кipaваць, як раней».

  Па  меры таго як абвастралася становішча на вёсцы, ва ўрадзе i сярод часткі памешчыкаў расло разуменне неабходнасці палітычных перамен, у першую чаргу ліквідацыі прыгону. Спачатку узнялі пытанне аб вызваленні сялян лібералы. Яны выражалі інтарэсы той части памеснага дваранства, якая была зацікаўлена ў перабудове сваёй гаспадаркі на капіталістычнай аснове. Большасць жа памешчыкаў выступала супраць ліквідацыі прыгону. У гэтых адносінах характэрнай з'яўляецца зaпicкa памешчыка Маплёўскай губ. Сердзюкова. Ён даказваў, што народу свабода пашкодзіць i прапаноўваў толькі «палепшыць побыт сялян» шляхам заключэння добраахвотных пагадненняў паміж памешчыкамі i сялянамі аб перадачы апошнім у карыстанне зямлі за пэўныя павіннасці.

  Але i лібералы, i прыгоннікі выступалі за захаванне панскага землеўладання i самадзяржаўя.

  Абвастрэнне сялянскай барацьбы вымусіла Аляксандра II пагадзіцца з думкай аб неабходнасці вызвалення сялян. У пачатку 1857 г. быў створаны Сакрэтны камітэт з мэтай падрыхтоўкі рэформы. Пры гэтым урад вырашыў выкарыстацца ініцыятывай дваранскіх інвентарных камітэтаў Віленскай, Гродзенскай i Ковенскай губерняў, якія выказаліся за вызваленне сялян ад прыгоннай залежнасці без зямлі. Такім шляхам памешчыкі бела-руска-літоўскіх губерняў спадзяваліся вызваліцца ад абавязковых інвентароў, увядзеннем якіх яны былі незадаволены. Адпаведныя хадайніцтвы ад пералічаных камітэтаў у вepacнi 1857 г. праз віленскага генерал-губернатара У. I. Назімава была накіраваны у Пецярбург.

  Адказам на прапановы памешчыкаў стаў рэскрыпт Аляксандра II на імя Назімава ад 20 лістапада 1857 г., якім дазвалялася дваранам пералічаных губерняў у спецыяльных губернскіх камітэтах распрацоўваць праекты адмены прыгону на умовах, выкладзеных урадам. Захоўваючы за памешчыкамі права на ўсю зямлю, рэскрыпт патрабаваў перадаць сялянам ix сядзібы за выкуп. Памешчыкам таксама прапаноўвалася перадаць у карыстанне сялянам за павіннасці некаторую колькасць ворнай зямлі. Для выкупу сядзіб вызначаўся пераходны перыяд да 12 гадоў. За памешчыкамі захоўвалася права вотчыннай паліцыі. 5 снежня такі ж рэскрыпт быў дадзены пецярбургскаму генерал-губернатару П. Н. Ігнацьеву, а затым разасланы начальнікам іншых губерняў з тым, каб памеснае дваранства прыступіла да распрацоукі праектаў адмены прыгону па прапанаванай урадам праграме. Камітэты павінны былі складацца выключна з прадстаўнікоу памешчыкаў.

  Прыгонніцкая сутнасць урадавай праграмы вызвалення сялян выкрывалася на старонках «Колокола» i «Современника». Герцэн i Агароў выступалі супраць прызнання памешчыкаў уласнікамі усёй зямлі i выдзялення сялянам надзелаў толькі ў карыстанне за павіннасці. Яны правільна паказвалі сапраўдную мэту выкупу сялянамі сядзіб: прымусіць сялян выкупляць асабістую свабоду i прымацоўваць ix да маёнткаў. Гэтак жа рэзка ідэю выкупу сядзібы крытыкаваў i Чарнышэўскі. Ён зазначаў, што сядзіба з'яўляецца уласнасцю селяніна, а не памешчыка i таму ніякіх выкупных плацяжоў на карысць апошняга уносіць не трэба. Аб захаваніі ўлады памешчыка на вёсцы «Колокол» пicaў, што гэта «падвоены прыгонны стан», «рабства, рабства i закончанае рабства».

  У 1858 г. у Расійскай iмпeрыi дзейнічалі 44 губернскія камітэты i 2 камicii, у якіх разгарнулася барацьба паміж групоўкамі памешчыкаў за розныя шляхі адмены прыгону. На Беларусі i ў Літве, акрамя камітэтаў у кожнай губерні, была створана яшчэ Віленская агульная камісія, задача якой складалася у абагульненні прапаноў Віленскага, Гродзенскага i Ковенскага губернскіх камітэтаў i выпрацоўцы агульнага для ix праекта. У губернскіх камітэтах былі галоўным чынам сярэднія памешчыкі, якія мелі ад 100 да 500 дзес. зямль. Паколькі пытанне аб вызваленіі сялян ад прыгоннай залежнасці было фактычна вырашана, у камітэтах вакол яго не узнікала дыскусій. У цэнтры ix увагі аказаліся такія пытанні, як надзяленне сялян зямлёй, вызначэнне павіннасцей за сядзібу i ворную зямлю, адміністрацыйнае уладкаванне сялян.

  У адпаведнасці з пануючымі сярод памешчыкаў тэндэнцыямі губернскія камітэты Беларусі i Літвы, як i Pacii у цэлым, падзяліліся на дзве неаднолькавыя трупы. Меншасць у ix выказалася за вызваленне сялян з палявой зямлёй за выкуп, за ліквідацыю вотчыннай улады памешчыкаў. Гэта частка пануючага класа імкнулася атрымаць неабходныя для перабудовы гаспадаркі грашовыя сродкі ў выглядзе выкупных плацяжоў. За абавязковы выкуп сялян не толькі з сядзібамі, але i з палявымі надзеламі выступалі i тыя памешчыкі, землі якіх былі настолькі малаўрадлівыя, што уладальнікі палічылі за лепшае пазбавіцца ад ix, атрымаць выкуп, які намнога перавышаў каштоўнасць гэтых зямель, i жыць на даход з капіталу. Такога погляду прытрымліваліся камітэты Магілёўскай i Віцебскай губерняў, а таксама памешчыкі Мазырскага i Рэчыцкага паветаў Мінскай губ., дзе пераважалі малаурадлівыя землі. Але i яны iмкнyлicя зменшыць сялянскія надзелы, вызначыць высокія павіннасці, што не адпавядалі даходнасці зямлі, г. зн. здзейсніць рэформу за кошт сялян.

  У Віленскай, Гродзенскай i частцы Мінскай губерняў землі ацэньваліся даражэй, а многія сярэднія i дробныя памешчыкі caмi кіравалі фальварковай гаспадаркай, здаючы ў арэнду толькі частку зямельных угоддзяў. У многіх маёнтках тут практыкаваўся наём парабкаў з беззямельных сялян. У сувязў з гэтым большасць памешчыкаў дадзенага рэгіёна выступала за беззямельнае вызваленне сялян, што знайшло адлюстраванне ў праектах адпаведных дваранскіх камітэтаў.

  Пры абмеркаванні пытання аб «сядзібнай аселасці» частка памешчыкаў выказалася супраць яе выкупу сялянамі. Аднак губернскія камітэты былі вымушаны свае рашэнні па гэтым пытанні узгадняць з урадавым рэскрыптам. Таму канчатковыя праекты ўcix губернскіх камітэтаў Беларусі, а таксама Віленскай агульнай кaмicii зафіксавалі права сялян на выкуп Сядзіб, але абставілі яго такімі ўмовамі, дзякуючы якім сяляне засталіся б у кабале ў памешчыкаў. Усе праекты прадугледжвалі права памешчыкаў на перанос сялянскіх сядзіб на новыя месцы, на змяшчэнне іх памераў, на вызначэнне за іх павіннасцей і выкупу, што намнога перавышалі іх вартасць і даходнасць. Фактычна ж выкуп за сядзібу, як і за ўсю надзельную зямлю, з’яўляўся платай памешчыку за асабістую свабоду сялян.

  Прэтэндуючы на захаванне ў сваіх руках  усёй зямлі маёнтка, памешчыкі Гродзенскай, Віленскай і большай  часткі Мінскай  губерняў пагаджаліся пакінуць у  карыстанні сялян за пэўныя павіннасці палявыя надзелы толькі на пераходны  перыяд. Па заканчэнні гэтага перыяду камітэты Гродзенскай і Мінскай губерняў прапаноўвалі даць сялянам права арэнды панскай ворнай зямлі на падставе добраахвотных пагадненняў  з памешчыкамі. У такіх абставінах сяляне, прымацаваныя да маёнтка выкупленай сядзібай, былі б вымушаны згаджацца з кабальнымі ўмовамі арэнды ці наймацца парабкамі ў фальваркі. У выніку памешчыкі не адчувалі б недахопу ў таннай рабочай сіле, а неабходныя для вядзення гаспадаркі сродкі атрымалі б у выглядзе арэнднай платы.

  Ад  гэтага плана грабяжу сялян па сутнасці не адрозніваліся прапановы, якія былі прынятыя Віленскім губернскім камітэтам і Віленскай агульнай камісіяй. Яны зводзіліся да таго, каб замацаваць сялян за маёнткамі шляхам перадачы ім ў карыстанне за адпрацоўкі ўчасткаў зямлі ад 5 да 20 дзес. на двор. Права на такія участкі прызнавалася толькі за сялянамі, якія мелі да рэформы не менш за 5 дзес. на двор. Астатнія прыгонныя пазбаўляліся права корыстання зямлёй, у тым ліку сядзібай. І ў гэтым выпадку памешчыкі захоўваліправа ўласнасці на ўсю зямлю і забяспечвалі сябе таннымі рабочымі рукамі. Абеззямеленыя сяляне пайшлі б у фальварак парабкам. Сяляне, якія атрымалі ў карыстанне кавалачак зямлі, вымушаны б былі рассплачвацца за яго працай на памешчыка. Абодва праекты давалі памешчыкам парва ўключаць у склад фальваркаў угоддзі, якія знаходзіліся да рэформы ў сялян, выдзяляючы замест іх па сваім меркаванні іншыя землі.

  Усе губернскія камітэты Беларусі выказаліся на карысць захавання ў маёнтках ранейшых павіннасцей. На час пераходнага  перыяду яны ўсталёўваліся ў тых жа памерах і выглядзе. Пасля яго заканчэння пытанне аб павіннасцях фактычна мог вырашыць сам памешчык.

  Памешчыкі імкнуліся адцягнуць час адмены прыгону. Таму ўсе губернскія камітэты ў краі выказаліся за максімальны  пераходны перыяд – 12 га доў. На працягу гэтага часу сяляне павінны былі заставацца на ранейшым месцы жыхарства i выконваць вызначаныя павіннасці на карысць феадала. Гэта давала памешчыкам магчымасць не рабіць карэннай ломкі гаспадаркі адразу ж пасля рэформы. Захоўвалася вотчынная улада памешчыкаў. У адпаведнасці з праектамі камітэтаў сельская грамада павінна была знаходзіцца пад кантролем памешчыка — начальніка грамады.

  Такім чынам, у ходзе абмеркавання асноў будучага вызвалення сялян памеснае дваранства Беларсі, як i ўсёй Pacii, выявіла відавочнае імкненне абараніць свае правы i прывілei на зямлю i сялян, захаваць свой уплыў на вясковае жыццё. Яны намагаліся стварыць такія ўмовы сялянскага землекарыстання, якія дазволілі б ужываць ранейшыя прыгонніцкія прыёмы эксплуатацыі.

  Рознагалоссі ў губернскіх камітэтах паміж дзвюма групоўкамі памешчыкаў не мелі прынцыповага характару. Яны былі прадстаўнікамі аднаго класа, стаялі на глебе прызнання непарушнасці правоў памешчыкаў на ўсю зямлю i спрачаліся толькі аб тым, ці «выгадней для памешчыка мець арандатара (або «адработачнага» селяніна) зусім без зямлі ці «з надзелам», г. зн. прымацаванага да месца, прывязанага кавалачкам зямлі, з якога нельга жыць i на якім прыходзіцца шукаць «заработкаў» — icцi ў кабалу да памешчыка».

  Праекты губернскіх камітэтаў падвергліся вострай крытыцы з боку pycкix рэвалюцыйных дэмакратаў, якія характарызавалі ix як «новае прыгоннае права». «3 падобнымі камітэтамі, — пicaў Агароў, — Расія будзе валачыся па гразі... 3 падобнымі камітэтамі можна дайсці да разні, таму што народ страціць цярпенне i дойдзе да развязкі знізу» . Гэтага баяўся i царызм. Абвастрэнне класавай барацьбы на вёсцы вымусіла яго адмовіцца ад cвaix першапачатковых планаў вызваліць сялян без зямлі. Галоўны камітэт па сялянскай справе, у які быў перайменаваны Сакрэтны камітэт, у канцы снежня 1858 г. прапанаваў новую праграму будучай рэформы. Апрача ліквідацыі асабістай залежнасці ад памешчыкаў i права на выкуп сядзіб, сяляне павінны былі атрымаць магчымасць выкупіць свае надзелы. Урад адмовіўся таксама ад думкі захаваць вотчынныя правы памешчыкаў. Такім чынам, новая праграма прадугледжвала не толькі асабістае вызваленне сялян, але i паступовую адмену феадальных вытворчых адносін. Яна адкрывала дарогу буржуазнаму аграрнаму развіццю.