Қаржылық есеп пен басқару есебін салыстыру

1.3 Қаржылық есеп пен басқару есебін салыстыру

Негізінен қаржылық есеп пен басқару есебінің ақпарат көзі болып банктегі операциялар мен шаруашылық қызметтерін сипаттайтын алғашқы құжат болып табылады. Сол себепті қаржылық есеп пен басқару есебі банк қызметін әр түрлі көзқарысттар бойынша сипаттайды. Олардың мәнiн және тағайындалуын анықтау үшiн, сонымен бiрге бiр-бiрiмен айырмашылық, ерекшелiктi бейнелейтiн кестенi құраймыз.

Сонымен, әкiмшiлiк бұл мәлiметтi мағыналы және маңызды санайтындығынан тәуелсiз заң қаржы есептеу нәтижелерiнiң ұсынысының мерзiмдiлiгi орнатады. Басқару есебі тек қана оның қажеттілік жағдайына және пайда кеткен шығындардан көп болған жағдай да ғана ақпарат тағайындалады.

Есепке алудың масштабтары

Қаржы есептеу нәтижелерiндегi кәсiпорын туралы материал негiзiнен көрiнедi, осы уақытта басқару есеп тек қана жеке бөлiмшелер немесе кәсiпорынның жұмыс саласы қамти алады.

Қабылданған есеп принциптер

Екiншi деңгей қаржы есептеу нәтижелерi банкке Мсфоны негiздерде қорытынды жасалады және (қаржы нәтижелерi туралы баланс, есептеу нәтижесi, ақшалай ағындар туралы есептеу нәтижесi тағы басқалар) есептеу нәтижелерiнiң үйреншiктi формалары бойынша. Әкiмшiлiк басқару есепте есептеу нәтижелерiнiң формасы  бухгалтерлiк есептiң қағидалары қаншалықты қолдана алады сол  белгiлi формаларға шешiм қабылдау үшiн мәлiметтiң әзiрлеуiнiң жанында пайдалы деп санап сол туралы жағдай жасамай сәйкес келедi.

Мәлiметтiң уақытша шеңберлерi

Қаржы есептеу нәтижелерi iстеген өткенi айғақтарда туралы мәлiметтерiн қамтып көрсетедi, басқару есеп сонда негiзiнде келешек бағыттаған мәлiметтi де, болжам сипат та  және өткенi оқиғалар туралы мәлiметтi пайдаланады.

Есепке алу құрылымы

Қаржы есепке алуында базистiк теңдiкте болады: актив = мiндеттеме+меншiктi капитал. Ұқсас теңдiк басқару есепте болмайды. Басқару есептi (құрылым ) кез келген жүйе объекттердiң үш түрлерiмен операция жасайды: табыс, шығындар, активтер.

Мәлiметтiң беруiн жиiлiк

Қажеттiлiк қажет болған бойда қаржы есептеу нәтижелерi мерзiмдi қатал жарияланады, тек қана, осы уақытта басқару есептен мәлiмет әкiмшiлiкпен дереу сұрай алады.

Олардың әрқайсыларының мазмұнын қаржы және банктiң эмиссиялық қызметте басқару есептi орын және рөл анықталып толығырақ қарап шығамыз.

Қаржы есепке алуы үш бөлiкте бөлшектеуге болады:

1.                  Талдамалы есеп - (қызмет көрсету, несие келiсiмшарты, төлем қағазы, мемориал ордерiнiң есеп-кассалығындағы келiсiм шарты және тағы басқалар) бастапқы құжаттардың негiзiнде ол бойынша жеке шоттардың жүргiзуi, бухгалтерлiк жазбаларды орындау және қалдықтар және айналымдарды есептеу.

2.                                Синтетикалық есепке алу - жеке шоттарға мәлiмет бойыншаларын негiзде ол бойынша есептердiң жоспары, қалдықтар және айналымдарды есептеу сәйкес жүргiзу баланстық есеп, яғни талдамалы есептiң мәлiметтерi..

3.                                Есеп беру көрсеткiштерiнiң есептеуi - (бойынша қалдықтар және айналымдар беткi және баланстық есеп) аналитикалық және синтетикалық есепке алудың мәлiметтерiнiң негiзiнде өткiзуден тыс табыстар мен шығындардың кассалық нышандар және нышандары және тағы басқалар бойынша нормативтар, шифрды шешулер, сомалар, сонымен бiрге бастапқы құжаттар тiкелей..

Қаржы есепке алуын жүргiзудiң нәтижелерi:

•              ҰБ міндетті есептілік, мысалы, өтiмдiк және тағы басқалар туралы 101-шi формасы;

•              салық органдарына, негiзгi қорларды қалдық құн, еңбекақы төлеу қоры, пайдаға салықтың сондай есептеуi және тағы басқалар үшiн есеп беру.;

•              клиенттерiнiң алдында есеп беру, мысалы, есепке, салымшының сақтау кiтапшасы және тағы басқалар бойынша .;

•              сыртқы жариялатылатын есептілік,жеке алғанда қаржылардың қозғалысы туралы, шығын мен пайдалы туралы ақпарат,банка баланс есептеу нәтижесi.

Басқару есеп, өз кезегiнде, құрайтын төрттікке бiрлестiредi:

- Операциялық есепке алу - ол бойынша мәмiлелер, келiсiм шарты және шарттардың журналдарының түрiндегi банктің, сонымен бiрге жоспарлы және нақты төлемдердi шаруашылық және бизнес- операциялар есепке алу.

- Позициялы есепке алу - актив және пассивтарға, нақты өткiзуден тыс табыстар мен шығындар арналған позициялардың есептеуi және есеп-қисап тiзiлiмi, сондай ағымдағы позициялардың жүргiзуi нақтылы мерзiм iшiнде және операциялық есепке алуды базасында тағы басқалар, басқа мағнада және талдамалы есеп. Өткiзуден тыс табыстар мен шығындардың кейбiр баптары бойынша мәндер жеке алғанда жеке шоттардың негiздерiнде жиi есеп айырысады.

- Қаржы жоспарлауы - актив және пассивтарға, жоспарлы өткiзуден тыс табыстар мен шығындар және тағы басқалар арналған жоспарлы позицияларды операциялық және позициялы есепке алудың мәлiметтерiнiң негiзiнде позицияларға және есеп-қисап тiзiлiмдерi бойынша жоспарлы мәндердiң анықтауы.

- Қаржылық талдау - әр түрлi коэффициенттер және нәтижелердi қолданып позициялы есепке алу және қаржы жоспарлауының қаржы көрсеткiштерiн есептеу
2-шi тақырып. Шығын классификация және мiнез-құлықы

2.1 Ұғым және өндiрiс шығынының есептiң негiзгi қағидалары

2.2. Шешiм қабылдау үшiн шығын классификация

2.3. Жоспарлау және бақылау үшiн шығын  классификация

2.4. Өнiмнiң бағасы үшiн шығын  классификация

2.5. Банктiк операциялардың өзiндiк құнының  анықтауы

Өнiмнiң өзiндiк күнiнiң өндiрiс шығынының есеп және есептеуi дамыған нарықтық экономикасы бар елде мамандарға және ұйымның әкiмшiлiгiнiң өнiмнiң өзiндiк күнiн басқаруы үшiн мәлiметтi берiлуге шақырылған басқару есепке ерекшеленген. Сонымен бiрге қатар соңғы кезде қаржы есепке алуын жүзеге асырумен бiздiң елде iрi ұйымдар басқару есептiң мақсаттары үшiн өндiрiс және өнiмнiң өзiндiк кұнының есептеуiнде шығын есептесудi ендiре бастады. Өндiрiс шығынының есеп және өнiмнiң өзiндiк күнiнiң есептеуi дегенмен көбiнесе бухгалтерлiк есептiң ортақ бiрыңғай жүйесiн құрама бөлiк болып табылады.

Қаржы есепке алуындағы өндiрiс ұйым шығынының есебi келесi қағидаларға негiзделген: өндiрiс шығынының есептi қабылданған әдiстемелiк және өнiмнiң өзiндiк күнiнiң есептеуiн өзгерiссiздiк жылдың iшiнде; барлық операцияларды есепке алудағы шағылысуды толықтық; есептi мерзiмдерге шығындар және табыстарының дұрыс жатқызуы; өндiрiске күнделiктi есеп шығындарындағы шектеуi және iргелi салым; өнiмнiң өзiндiк күнiнiң нақты көрсеткiштерiн өнiмнiң өзiндiк күнiнiң құрамының регламенттеуi, келiсушiлiк нормативтiк және жоспарлы.

Өнiмнiң өзiндiк күнi туралы негiзгi шарттардың сенiмдi мәлiметтiң алулары бiрi - өндiрiстiк шығындарды құрамның айқын анықталуы. Өнiмнiң өзiндiк кұнының құрамы қаржы есепке алуының жүзеге асырулары үшiн бiздiң елде, мемлекетпен реттелмегенiнде емес, ХҚЕС және ҰҚЕС сәйкес анықталады. Шығындар құрамды құрастырудың негiзгi қағидалары кәсiби пiкiрдiң негiзiнде өзiнiң есепшiсiмен анықталады және есеп саясатында сипатталады... 

Өнiмнiң өзiндiк күнi қарағанда мемлекеттiң регламент белгiлейтiн рөлi ҚРдың Салық кодекс шағылған әлеуметтiк мұқтаждықтарға негiзгi құралдар және материалдық емес активтердi амортизацияның есептеп шығаруын реттiң анықтауында, бөлiп шығаруларды жалаки айқындалады тағы басқалар.

Өздерiнiң ұйымының басқару есебiнiң мақсаттары үшiн өндiрiс және қойылған есептер және ұйымның жұмыс жасауының ерекшелiктерiнiң есепке алуы бар өнiмнiң өзiндiк күнiнiң есептеуiнде шығын есеп принциптер орнатады.

Шығынның терминi бұл шығындар. Шығындардың астында қатысушылардың шешiмi бойынша үлестердiң кiшiрейтуi активтер (немесе ) және мiндеттемелердiң бұл ұйымның капиталын кiшiрейту жетектеп жүнетiн пайда болулары экономикалық пайдалардың кiшiрейтуi қатардан шығудың нәтижесiнде қоспағанда ұғылады.

Қалай бухгалтерлiк жүйелер шығындарды есептейтiнiн және мүдделi тұлғаларға бухгалтерлiк мәлiметтердi тиiмдi хабарлайтынын түсiну, түсiну шығынның терминiн бiлдiретiн жақсы керек болу үшiн.

Шығындар - табысы үшiн қандай болмасын (тауар, қызметтiң алуы тағы сол сияқтылар) мақсат нақтылы жұмсаған барлық қорларды ақшалай өлшемдердi қамтып көрсететiн қолданылатын сөз. Өкiнiшке орай, бұл термин мәндердiң жиыны, және әр түрлi ахуалдарда әртүрлi қолданылады алады. Басқа сөзбен айтқанда, осыған терминге сондықтан қосыла алады онда немесе мүмкiндiк беретiн алып кеткен шығындардың өлшемiнiң нақты түр қолданылатын мәндi анықтап алу.

Сайып келгенде, шығындар - бұл нақтылы мақсат қолданылған қорлардың құны. Анықтау бұл үш момент ерекшелеу керек:

• бiрiншi - шығындар қолданылған (заттық, Трудовоелер, қаржы) қорлардың шамаларымен анықталады;

• екiншi - қолданылған қорлардың шамасы әр түрлi қорлардың өлшеудi қамтамасыз етуi үшiн ақшалай өрнекте елестетуi керек;

• үшiншi - шығын ұғым нақты мақсаттар және есептермен мiндеттi түрде ара қатыста болуы керек.Шығындар есебі бухгалтерлік жүйеде, ереже бойынша, екi негiзгi кезеңдер алып кеткен шығындар туралы мәлiметтi жинақтаған:

1. Мысалы, шығынды мұндай жұмысшы күшке шығын нақтылы дәрежелер бойынша олар материалдардың құны немесе (сонымен бiрге қалай алып кеткен шығындарының динамикасы бойынша айнымалы және тұрақты құрайтын) қосымша шығындар классификациялай жинақтайды;

2. Мақсаттық шығындар бойынша бұл шығындарды үлестiредi.

Мақсаттық шығын - бұл ол алып кеткен шығындардың арнайы өлшем талап ететiн қызметтер кез келген түр. Егер бухгалтерлiк мәлiметтiң қолданушылары нақты тек қана бiрдеңеге шығындар туралы бiлгiсi келсе, басқаша айтқанда, онда мынау не және нақты және мақсаттық шығынмен немесе есепке алуды (объектпен ) бағытпен деп аталады. Менеджер басқарулар үшiн шығын ғана емесу керек, мақсаттық шығындар. Мақсаттық шығындардың мысалдары - жеке бөлiмшенiң мазмұнына шығын өнiмнiң өзiндiк құн есептiгi, банка, калькуляцияның клиенттiң қызмет көрсетуiн калькуляция, яғни шындықта барлық қажеттiлiк қолданылатын қорлар сандық бағалауға шақыратын.

2.2  Шешiм қабылдау үшiн шығын классификация

Шығынның басқарушылық шешiмдерiн қабылданулар үшiн келесi түрлерге бөлшектенедi: тұрақты және айнымалы, аралас, релевант және релевантты емес, бiржолата, талғаулы, өсу, айып тағу және ескертуi тағы басқалар.

Тұрақты, айнымалы, аралас шығындар

Басқару есеп бойынша әдебиетте дәстүр бойынша сол, бағанағыдай немесе басқа шығындар сипаттама үшiн терминдер айнымалы, тұрақты, жартылай айнымалы және жартылай тұрақты қолданылады (өндiрiс көлемi ) белсендiлiктiң деңгейiнiң өзгерiсiнде өзгередi.

Айнымалы шығындар пропорционалдық өнiмнiң көлемi немесе қызметтiң деңгейлерiне тiкелей өзгередi, яғни қызметтiң көлемiнiң үлкеюi айнымалы шығындардың екi еселеуiне екi рет келтiредi.

Ортақ тұрақты шығындар белсендiлiктiң барлық деңгейлерi үшiн бiрдей болып табылады, осы уақытта өнiм бiрлiгiне тұрақты шығындар пропорционалдық белсендiлiктiң деңгейлерiне керi өзгередi. Шамамен өнiм бiрлiгiне тұрақты шығындар өзгерiссiз, олар түсiндiрiп беруге болып табылма абайлап шығады. Шешiм қабылдаулар үшiн ортақ тұрақты шығындармен жақсы жұмыс iстесiн, өнiм бiрлiгiне тұрақты шығындармен емес.

Қабылданулары үшiн шығын және түсу белсендiлiктiң әр түрлi деңгейлерiнде өзгеретiн туралы мәлiмет керек болатын шешiмдердiң мысалдарымен келесi бола алады..

1. Қандай белсендiлiктiң деңгейi келесi жылы жоспарлануы керек?

2. Өнiм бiрлiктерiн көбiрек сату үшiн азайтылған баға сатулар шығады ма?

3. Не орындырақ: мүмкiн, еңбекақыны әлде бұл екi формалардың қандай болса да комбинациясын комиссиялық негiзге, алдын ала белгiленгендерде дүкеншiлерге төлейдi ме?

4. Егер нөмiр және қоректену жетi күндердегi мерзiмiне екi тұрушыларға берiлсе шығын және қонақ үйдiң түсулерi қалай өзгереді?

Жоғары келтiрiлген сұрақтардың әрбiрi бойынша шешiм қабылдаулар үшiн қызметтiң әр түрлi түрлерi үшiн шығын және түсулердi баға белсендiлiктiң әртүрлi деңгейiнде керек болады.

Өзгерiссiз тек қана өндiрiстiң нақтылы (көлем ) релевант диапазонындағы тұрақты шығындары.

Шығынды динамиканың инженерлiк саралау әдiстерi кiретiн қорлардың арасындағы технологиялық тәуелдiлiктердiң инженерлiк талдауын қолдануларда тұрақтанады және шығатын өнiммен, мысалы, оған техникалық талдауды түр, жұмыстардың iрiктеуiнiң зерттеушi әдiстерi және уақыттың зерттеуi және (хронометраж ) қозғалыстарды жатады. Шығындар шығындармен және факторлардың арасындағы физикалық тәуелдiлiкте болатында приемлем бұл жол. Техникалық талдауды орындауды процедура шығындардың күтiлетiн мәндерiнде алған нәтижелердiң содан соң өрнектеуi қызметтiң түрi үшiн талап ететiн негiзгi физикалық мiнездемелердiң бақылауы түзуде тұрақтанады. Техникалық талаптарды бiлетiн инженерлер тиiстi материалдардың саны және қызметкерлердiң еңбегi және әр түрлi операциялар үшiн қажеттi жабдықтың жұмысының ұзақтығы қажеттi бағалайды. Баға және қорлардың жалакиi бағасын салмақтауды алыну үшiн осыдан кейiн физикалық параметрлермен байланыстырылады. Инженерлiк әдiс кiретiн қорлардың арасындағы тәуелдiлiктiң жанында және нақтылы өнiмнiң шығымдылығы болып табылған айналмалы процесстердiң шығындарының бағалауы үшiн пайдалы. Мысалы, олар тiкелей зерттеп отырып және өлшеуге болғандығынан, бұл әдiс негiзгi өндiрiстiк материалдар, қызметкерлердiң еңбегi және жабдықтың жұмысының уақыттары жататын шығындардың бағалауы үшiн кең қолданылады.

Релевант және релевантты емес шығындар

Басқарушылық шешiмнiң қабылданулары, шығындар және (табыстар ) түсу көздiң нүктесiмен сәйкес сол классификациялай алады, олар қаншалықты нақты шешiм үшiн мағыналитын.

Релевант шығындары және (немесе қолданылған есептеулерге, мағыналы шығындар және түсу) түсу - бұл сол шығын және шешiмдер қабылданудың нәтижесiнде өзгеретiн түсулер. Шығындар және ықпалдың қолданылған шешiмiне болмайтын түсу сол релевантты емес деп аталады, яғни оған (болмалатын ) жатпайтын. жүйемен ) қолданылған шешiмдер үшiн (релевант лгзҰмЄй мағыналитын..

Бiржолата, талғаулы және өсу шығындар

Бiржолата шығындар - мұндай сатып алып қойыл қорларға шығын шығындар, және де бұл қорлардың жалпы саны олардың ары қарай қолдануы әр түрлi балама нұсқалардың арасындағы таңдаудан тәуелдi болмайды.

Талғаулы шығындар(ерiксiз берiлген )  талғаулы және өсу шығындар шектелген қорлардың шарттарындағы балама нұсқалардың таңдауында бiрнеше пайда болады. Олар қорлардың шектелген күйiнде пайда болатын қолдан кеткен пайдаларды бiлдiредi. Кейбiр шығындар, шешiм қабылдау көздiң нүктесiмен, шеңберiнде кәдiмгi бухгалтерлiк жүйе ескере алмайды. Мұндай жүйелермен есепке алынатын шығындар немесе мiндеттемелер белгiлi бiр уақытқа болашақта төлеуге өткен төлеулерде тұрақтанады. Бұлай деп аталатын нақты шығындар, яғни сол бухгалтерлiк жүйелермен бекiтетiн шығындар. Мысалы, егер бiз өнiмдердi жасасақ және материал оған бiраз жұмсаса, онда бухгалтерлiк жүйе талап бойынша материалдардың шығынын жазып қояды - өндiрiске қоймасынан материалдың демалысына тiркеме қағаз және жұмсалып кеткен материалдың сомасына өндiрiстiң есебiне жазып алады. Шешiм қабылдаудың мақсаттары үшiн дегенмен жиi бухгалтерлiк есеп есептерiнде тiкелей бекiтпейтiн шығын ескеруге керек. Мұндай шығындар (ерiксiз берiлген ) талғаулы шығындармен деп аталады. Талғаулы шығындар - бұл шығын қай жоғалтқан немесе өңге варианттардан бас тартуға дәл келетiн әсерлердiң варианттардың бiрлерi таңдаудың нәтижесiнде садаққа еткен пайда өлшейтiн. Ғибраттанушы көрсетiлген мәлiметтi қарап шығамыз:.

Шеттетiлетiн шығындар - бұл сол үнемдей алатынын құтылуға болған шығындар қызметтiң нормалы ұйымының жанында, осы уақытта жойылмайтын шығындарды кез келген жағдайда апарады. Шеттетiлетiн шығындар мысал мысалымен құтылуға болады шығын (табиғи кему тағы сол сияқтылар) нормативтiк жоғалтулары, қызметтiң мерзiмдi ерекшелiктерi болып табылуға жойылмайтын нормативтен тыс өндiрiстiк жоғалтулар болып табылады. Шеттетiлетiн шығындарды басқа мысал: өндiрiстiк процесстi сылтаумен терiс жоспарлау тұрып қала уақыт.

Жоспарлау және бақылау үшiн шығын классификациясы

Бақылаудың процессi және шығынның реттеуiнiң жүзеге асырулары үшiн классификациялайды:

• реттелетiн және реттелмейтiнi;

• нормалардың шектерiндегi, жоспар, сметалар және нормалар, жоспар, сметадан ауытқу.

Шығындар менеджердiң реттеулерi амалдарынша реттелетiн және реттелмейтiнге жiктеледi.

Реттелетiн шамасы басқаруды тиiстi деңгейдiң менеджерiнен тәуелдi бола алатын шығындар деп аталады. Реттелмейтiн шығындар (әдеттегiдей, басқарудың төменгi деңгейлерi) менеджердiң шешiмдерiнен тәуелдi болмайды. Ұйымының барлық дерлiк шығындары банканың жетекшiсi үшiн реттелетiн болып табылады. Басқарулар жетекшiсi үшiн реттелетiн басқару шектерiндегi шығындары болып табылады. Ол үшiн жалпы шаруашылық шығындар - реттелмейтiн. Басқарулар жетекшiсi үшiн реттелетiн басқару шектерiндегi тек қана шығыны, департаменттiң шығындары болып табылады - реттелмейтiн.

Шығындардың бөлуi реттелетiн және реттелмейтiнге әрбiр менеджерге және орындаушы бойынша шығындардың шамасындағы жауапкершiлiктiң анықтауы үшiн үлкен мәндi алады.

Олар бақылаудың жүзеге асырулары шығындарға амалдарынша тексерiлетiн және тексермелетiнге бөлшектенедi. Шығындардың бөлуi реттелетiн және реттелмейтiнге әрбiр менеджерге және орындаушы бойынша шығындардың шамасындағы жауапкершiлiктiң анықтауы үшiн үлкен мәндi алады.

Олар бақылаудың жүзеге асырулары шығындарға амалдарынша тексерiлетiн және тексермелетiнге бөлшектенедi.

Бақыланбалы шығыны ұйымның қызметкерлерiмен тексере алады. Тексермелетiн шығындар (әлеуметтiк мұқтаждықтар, салықтарға бөлiп шығарулардың жалакилерiнiң жабдық және жанармайлық-энергетиялық қорлар, өзгерiсiне баға көтеру тағы сол сияқтылар) банканың қызметкерлерi бақылауға жақтан ерiксiз көнбейдi.

(банка бөлiмшелерге) жауапкершiлiк орталықтарға арналған тiркелетiн шығын мен кiрiстер жауапкершiлiк орталықтың (тексерiлетiн және тексермелетiн) реттелетiн және реттелмейтiн менеджерлерiн сияқты классификациялайды. Реттелетiн нақтылы басқару деңгейдегi барлық шығындары. Мысалы, банка жоғарғы басқару банканың барлық құралдарымен иелiк етiп және жалдап алынатын менеджерлердiң саны үлкейтiп немесе қысқартуға құқығы болады. Орташа буынның менеджерлерiнiң еңбекақысы бойынша негiзгi құралдардың амортизациясы және шығын бойынша орташа буынның менеджерлерiнiң еңбекақысы бойынша негiзгi құралдардың амортизациясы және шығын бойынша шығындар яғни реттелетiн, тексерiлетiн оларды жоғарғы басқару үшiн өзiнiң шығын болады.

3. тақырып. Банканың бюджеттерiн бюджеттеуді ұйымдастыру және құрылымы

3.1. Басқару есептегi бюджеттеудің орны

3.2.. Банк бюджет жүйесiнiң негiзiндегі ұйымдастырылған және қаржы құрылымы

3.3. Басқару есептi жүйедегi бюджет жасаудың әдiстерi банкке

Activity Based Budgetingнiң әдiсi бойынша бюджет жасау

3.4.Негiзгi қаржы бюджеттерiн құрастыру (өткiзуден тыс табыстар мен шығындарды бюджет - қаржылардың қозғалысының ТШБ, бюджетi - баланстық парақ-БПБ бойынша АҚҚБ, бюджет)

3.1. Басқару есептегi бюджет жасау орны

Бюджеттеу ұйымның басқарудың әдiстердiң бiрi болып табылады.Оның мақсаты, жоспарлау және ұйымының қызметiнiң нақты нәтижелерiнiң есепке алуында ұйымның қызметi туралы сенiмдi дер кезiнде және керек мәлiметпен басшылықты қамтамасыз ету болып табылған. Бюджеттiк қызметті басқару әдiсі ретінде қараудан бұрын , бюджет ұғымның өзінің табиғи түсінігін қарастырамыз.   Бюджет - бұл менеджер қабылданған әр түрлi шешiмдердiң жүзеге асыруы үшiн құрастырылатын бiртұтас қаржылық жоспар. Барлық бюджеттер қорытылған түрде ұйымның аужайы және оның қызметiнiң күтiлетiн нәтижелерi өрнектелетiн бiртұтас құжатқа жинақталады. Бюджеттi құрастыру арналған ұйымның әрбiр қызметкерi ол  жоғарғы басқару қабылданған шешiмдердiң iске асыруының жанында өз рөлiн ойнауы туралы бiлу керек.

Бюджеттеуді қолдану ұйым үшiн келесi артықшылықтар  құрайды:

- тактикалық, стратегиялық жоспарлау, қызметті басқаруға көмектеседi. Әдеттегiдей менеджер жоспарынсыз-ақ ол тек қана жағдайды басқарудың орнына ықпал етеді;

- бюджет, ұйымның қызметiнiң нәтижелерiнiң бағалануына нақты негiзделген басқару бақылаудың құрама бөлiгi болып  және оның бөлiмшелерiн құрайды. Атап айтқанда көрсеткiштерi алдыңғы қате қорытындыларға келгенде, ағымдағы бюджеттiң жоқтығында салыстырғанда: өткенi мерзiмдердiң  жұмыстың нәтижелерi төмен өнiмдi алатын көрсеткiштерден тұрады. Бұл көрсеткiштердiң жақсартуы ұйым жақсы жұмыс iстегенiн бiлдiредi, бiрақ ол өз мүмкiндiктермен бiтпедi. Пайда болған мүмкiндiктер өткен мерзiмдердiң көрсеткiштерiнiң қолдануында есепке алынбайды;

- бюджет ұйымның әр түрлi бөлiмшелерiнiң қызметтiң үйлестiру құралы болып табылады.

- бюджет - жауапкершiлiк орталықтарды жоспардың орындауын бағалануы және олардың жетекшiлерi үшiн негiз: менеджерлердiң жұмысы бюджеттi орындау туралы есептеу нәтижелерi бойынша бағаланады; мәлiметтерi бар iс жүзiнде жеткен нәтижелердiң салыстыруы, ықылас және әсер бағыттау керек болатын облыс көрсетедi

Жете жасап бiткен бюджет және оның орындауын жедел бақылау қисынды және баға белгiлеудiң бiр бөлiгiн, залалсыздықты талдау, көлемнiң жоспарлауы және өнiмнiң ассортиментi, кәсiпкерлiктiң қайта құрылымдауы, жүзеге асырудағы функционалдi орынды шешiмдерi iргелi салым қабылдауға мүмкiндiк бередi.

Басқаруды тиiмдi аспап қалай бюджеттер бұдан келесi негiзгi функцияларды орындайды:

Жоспарлау. Негiзгi жоспарлы шешiмдер негiзiнде бағдарламалардың әзiрлеу процессінде, және бюджеттi өңдеудi өзiмнiң процесстерiн әдетте iстеп шығарылатын түзету жоспар болып табылады. Бюджеттердi өңдеу өзi жоспарлауды ең жақын мерзiмге серiктестiктiң жеке бөлiмшелер немесе функциялары бойынша негiзгi операция дәлдейтiн тәптiштелген түр болып табылады. Басқарудың жанында банкті дамыту мұқият жоспарлайтын келешек қаржы операцияларының жоспарлауы болуы мүмкiн қызметтiң шарттардың өзгерулерi есептейдi және алдағы шарттардың өзгерулерiне объективтi түрде сезiнуге мүмкiндiк беретiн шаралар алдын ала өндейдi.

Үйлестiру және байланыс. Сапалы қосып жасалған бюджет банкатің пайдасына барлық бөлiмшелерiн жұмысты негiзiнен үйлестiрiп мақұлдауға мүмкiндiк бередi. басқарудың жоспарлары барлық орындаушылар бұл жоспардың мазмұнын түсiнбейінше  iске асырмайды. Олар сонымен бiрге нақты тармақтар  қосады: өнiмнiң көлемi неткен iске асыруы керек; адамдар қолдануға керегетiн әдiстер неткен және; бағаны неткен орнатылсын, сонымен бiрге шектеулер болашақта ұстап тұру керек болатын саясат және. Сондай мәлiметтер мысалдармен жарнаманы, техникалық қызмет көрсету, әкiмшiлiктiң шығындарына жұмсай алған максимал сомалары қызмет көрсете алады; жұмысақы мөлшерлеме және жұмыс уақытының саны; сапаның деңгейi қажеттi. Бекiтiлген бюджет жоспарлар және бар шектеулер сандық мәлiметтiң байланыстыруы үшiн өте маңызды аспап бұл болып табылады.

Бюджеттi iске асыруына нақтылы тұлғаларының жауапты әрбiр құрылымдық бөлiмшесiн ақпараттық қамтамасыз етуi және оған сәйкес олардың қызметi үйлестiруге қамтамасыз етуге мүмкiндiк бередi.

Ынталандыру. Егер әрбiр бөлiмше бюджеттi белсендi өңдеуге араласуды қабылдаса және бюджеттi жүзеге асыру үшiн оны банктің мүдделерiнен негiзiнен сүйене күтетiнiн бiлсе бюджеттi құрастыруды себеп банктің барлық бөлiмшелердiң жетекшiлерiнiң ынталандыруы қуатты құрал болып табылады. Басқарудың барлық деңгейлерi бөлiмшелерге немесе функциялар бойынша бюджеттердi тiкелей өңдеуге араласуларды қабылдайтын тәжiрибе сонымен бiрге бас бюджеттi әзiрлеуде орындаушылардың қатысуымен жасалатын бюджет деп аталады

Бақылау. Бақылау бюджеттiң сапан бағалау үшiн iске асады. Ол нақты жеткен нәтижелерiнiң ауытқуларының өлшемiнiң анықтауында жоспарлауға негiзделген. Мысалы, егер нақты шығындары көбiрек жоспарлалатын болса, онда терiс ауытқулар орын алады. Оларды және олардың кiшiрейту бағытталған шараларды жасалуға шақырған себептер анықтау керек. Мысалы, егер көбiрек ненiң жоспарлған нақты табысым болса, онда бұл оң ауытқулар. Бақылаудың процессiнде бюджеттердi орындау туралы есептеу нәтижелерi қорытынды жасалады

3.2. Банкті ұйымдастыру және қаржы құрылым - негiзіндегі

бюджет жүйесi

Сыртқы ортамен банканың мақсатқа жетуi, оның стратегиясының iске асыруы, өзара әрекеттесудi тиiмдiлiк оның ұйымдық құрылымын құрастыруды дұрыстықтармен недәуiр мөлшерде анықталады. Бұдан басқа, ұйымдық құрылым бюджет жасауды жүйенiң жасауын аса маңызды элемент банкке болып табылады. Ол анығында банктің қаржы құрылымының құрастыруы үшiн негiз болып табылады, яғни  қаржы жауапкершiлiгiнiң орталықтарының (ҚЖО) ерекшелеуi. Қаржы жауапкершiлiгiнiң орталықтары негiзiнен бюджет жасау және басқару есептiң объекттерiмен негiзделеді. Мән және басқару жүйенiң мазмұныды оның функцияларындағы айқындалады, форма - оның ұйымдық құрылымында.

Банктің ұйымдық құрылым - бұл дербес басқару бөлiмшелер және келесi негiзгi қағидаларға бағдарлайтын жеке қызметтердiң құрамы, өзара байланысы және қатар бағынатындығы::

Мақсатқа жетуге бағытталғандық. Бұл анықтау арқылы қамтамасыз етiледi, табысқа қажеттi банктің әрбiр жауапты буынның жауапкершiлiгiнiң толықтығы қойылған есептер алдында, бөлiмшелердiң арасындағы жоғарғы деңгей, тиiмдi бөлiсiп еңбектену және әсерлердiң келiсушiлiгiнiң мақсаттары қарағанда басқаруды бiр деңгейдiң буындарының есептерiнiң тепе-теңдiгi де дұрыс айтады.

Перспективалылық стратегияның банктiң эмиссиялық қызметтi келешек дамытумен сабақтас анықтауының үстiнде қажеттi жұмыс банктің жедел реттеу жүйесі болғандығымен өрнектеледi..

Дамытуға қабiлеттiлiк. Ұйымдық құрылым болуы керек бәсекелестiктi күшейту шарттарындағы түзететiн әсерлердiң қабылдау қабiлеттi икемдiлiгінің жеткiлiктiлігі.

Мүдделердiң келiсуi. Еңбектену арқасында терең бөлiсiп  кейде бiр-бiрiне қайшы келетiн мүдделердiң көптiгi көрiнiп қалады. Мысалы, сығымдап ұстауға ұмтылу шаруашылық банктің бөлiмi, өзге бөлiмшелердiң жұмысындағы дискомфорт шақыра алатын сапалыдан мүлдем емес кеңсе жабдығы ала алады. Ұйымдық құрылымда ол үшiн сондай қайшылық және қоятын ақылды ымыраласу реттейтiн тетiктер қатысуы керек.

Индивидуализация. Әрбiр банк кадрлардың активтердiң көрнекi желiмен, көлеммен және құрылымымен пайда болатын құрамы, үстiрт және үйреншiктi емес басқару байланыстар және көп басқа сызықтарды ерекшелiк, берiлетiн қызметтердiң мерзiмдi спектрлерiн алады. Банктiк құрылымның әбден жетiлдiруi бойынша шаралардың өңдеу және жүзеге асыруы сондықтан ерекшелiктер олардың iшiнен шығуы керек. 

Үнемдiлiк. Банктің ұйымдық құрылымы қорлардың өте тиiмдi қолдануына мүмкiндiк туғызуы керек. Бұл әсiресе елеулi, жанында жеке банктiк өнiмдерге бөлiмшелердiң шығындары дұрыс және әдiл таратуға керегетiн банктің қызметтердiң өзiндiк құн есептiгi туралы сөз болады.

Ұйымдық құрылымды құрастыруға құрылымға факторлар, өз беттерiнше әсердiң табиғатқа және түрлерiнiң қатар ықпалдарда болады. Ықпал ететiн банктің ұйымдық құрылымдарға негiзгi факторларының бiрi оның функциясы болып табылады. Осылай әмбебап банк атқарылатын негiзгi функциялар ерекшелеу мүмкiн. (Сурет.3.1)

Сәйкесiнше үйреншiктi функциялар атқарылатын банктерге оның ұйымдық құрылымын тұрақтана құрастыруға болады. Әрбiр жеке бөлiмше қайда функциялардың бiрi немесе функцияның бiр бөлiгiн орындайды. Ғылыми әдебиетте ұйымдық құрылымды құрастыруға мұндай жол функционалдық жол деп аталады.

Осы жолдың бас артықшылығы банк болып табылған көп қызметтi ұйым үшiн басқару және ыңғайлы басқару механизмдеріне аласа шығындары болып табылады.

Әрбiр бөлiмшемен және мұндай бөлiмшелердiң ерекшелеудi дәлелдiк болатын функциялар анықтауа керек.

Мысалы, сенiмдi басқару функциясы траст операцияларының бөлiмiн орындайды. Бұл бөлiмшенiң есебi жинап келгенде комиссиялық табыстың алуы мүмкiндiк беретiн (қаржылармен, бағалы қағаздармен және тағы басқалар) жат дүниемен тиiмдi басқару болып табылады

Мысалы, сенiмдi басқаруды функцияны траст операцияларының бөлiмiн орындайды. Бұл бөлiмшенiң есебi жинап келгенде комиссиялық табыстың алуы мүмкiндiк беретiн (қаржылармен, бағалы қағаздармен және тағы басқалар) жат дүниемен тиiмдi басқару болып табылады.

Кәсiпкерлiк және тұрғынның субъекттерiнiң несие беруi банктердiң негiзгi және экономикалық маңызды функцияны мәнi бойынша болып табылады. Берiлетiн несие берудiң төңiректерiдегi қызметтерiнiң көптiгi овердрафттардың өте ұзақ мерзiмге берiлетiн қарыздардың ұлт аралық серiктестiктер, мемлекеттiк бағдарламалардың несие беруiне тұтынушы қарыздарынан бастап және т.б. бар болады. Жұмыс ол үшiн несие берудiң басқарулары шеңберiнде жұмыс iстейтiн көп бөлiмдер ұйымдасады. Несие берулер функциямен сақтау функциясы тығыз байланысты. Олар толықтырысатын болып табылады. Басқаша айтқанда, несие қызметi сақтау функциясысыз бар бола алмайды, дәл осылай сонымен қатар сақтау функциясы несие берусiз мәнi болмайды.