Қаржының объективті қажеттілігі және оның қоғамдық дамудағы рөлі

                 ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

                         Экономика және Бизнес Жоғары Мектебі

                                        Қаржы кафедрасы 
 
 
 
 

                  РЕФЕРАТ

          Қаржының объективті қажеттілігі  және оның қоғамдық дамудағы  рөлі 
 

                                                                            Орындаған: Абдықадырова С.

Тобы: Ф10К3

                                                                            Тексерген:  Бекмурзаева Ж. А.

                                                  Алматы, 2012

                                                        Жоспар

Кіріспе ............................................................................................................................................3 

I Қаржы  ұғымы және оның маңызы............................................................................................4

1. Қаржының мәні және объективті қажеттілігі.......................................................4-6
2. Қаржының функциялары........................................................................................7-9

II Қаржы – қоғамдық дамуға әсер ететін механизм ретінде....................................................10

2.1 Қаржылық  реттеудің маңызы..............................................................................10-12

2.2 Қаржының қоғамдық дамудағы рөлі..................................................................13-14 

III Нарықтық экономикадағы қаржының рөлі.....................................................................15-16 

Қорытынды ..................................................................................................................................17

Пайдаланылған әдебиеттер ........................................................................................................18 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

                                                      Кіріспе 

   Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев «экономика  – бүкіл организмнің тіршілік  қызметін, елдің жалпы «зат алмасуын»  қамтамасыз етіп отыратын күре  тамыры, ал қаржы, өз орайымен  экономиканың «қан таратушы жүйесі»   деген болатын.[1] Бұдан біз қаржының экономикада атқаратын рөлінің соншалықты маңызды екендігіне көз жеткізіп отырмыз.

   Қоғамдық дамудағы ең өзекті  мәселелердің бірі – қаржының  қоғамның әлеуметтік-экономикалық  дамуындағы орны мен рөлін  анықтау. Қаржының мемлекеттің, жеке салалардың және әр түрлі халықтар тобының дамуына әсері ерте кезден бастап қарастырылап келе жатқан мәселелердің бірі. Өйткені қаржының қоғамдық дамуға әсер ететін өте көп қырлары бар.

    Қаржы түсінігі іргелі, жинақтаушы, алуан түрлі мәнді экономикалық  категория ретінде мемлекеттік  қаражаттың жинақталуын, бөлінуін, пайдаланылуын, сондай-ақ заңды  және жеке тұлғалардың табыстары,  шығындары, жинақтары қалыптасуы  барысында туындайтын ақшалай қатынастарды сипаттайды.

   Қаржы ұғымын түсінбес бұрын,  оны ақша ұғымынан ажыратып  алу қажет. Қаржының ақшадан  мазмұны жағынан да, функциялары  жағынан да айырмашылығы бар.  Ақша – бұл ең алдымен ассоциацияланылған  өндірушілердің еңбек шығындары  өлшенетін жалпыға ортақ балама, ал қаржы – ішкі жалпы өнім  мен ұлттық табысты бөлудің  және қайта бөлудің экономикалық  құралы, ақшалай қорларды жасау  мен пайдалануға бақылау жасаудың  құралы.

    Ақша қоры-мемлекеттің қолындағы үлкен байлығы. Сондықтан да кез-келген мелекеттің ақша жөніндегі кірістері мен қорлардың басты материалдық бүлағы-ішкі жалпы өнім, оның құрамды бөлігі үлттық табыс болып саналады. Осыдан мемлекет қаржы арқылы өз қолындағы қорларды бөлу, қайта бөлу негізінде өндіріс дамуына, өндіру мен түтынуға ықпал жасап, бүл саладағы түбегейлі мідеттерді ойдағыдай шешіп отырады. Қаржы осындай ықпалды ерекшеліктерімен өндірістік қатынастар ауқымын анықтайды, базалық категорияға қоян-қолтық қатысты буынға айналады. Материалдық өндірістің үрдіс дамуына байланысты экономикалық категория тұтқасын үстаған мемлекет қаржыны өз тарапынан реттеп, оның өрісіне кең жол ашып отырады. 
   Қаржының қоғамдағы рөлі өте үлкен. Қаржының көмегімен экономиканың артта қалған салаларына демеу жасалып, көмекке мұқтаж азаматтар мен мүгедектерге, жұмыссыздарға, көп балалы отбасыларына көмек көрсетіледі. Қаржының атқаратын қызметтерінің арқасында қаржының дұрыс және мақсатты жұмсалуы жүзеге асырылады. Қаржының көмегімен кірістер мен шығыстардың арақатынасы реттеліп отырады және керек емес шығындарды болдырмауға көмектеседі.

   Қаржы мемлекеттің дамуында аса  зор рөл атқарады. Қаржының көмегімен экономика тұрақтылыққа қол жеткізе алады. Сондай-ақ өндіргіш күштердің тиімділігі артып, осыған байланысты көптеген мәселелер өз шешімдерін табады.

   Менің бұл  жұмысымда қаржының қажеттілігі мен қоғамдық дамудағы рөлі туралы мәселелер қамтылған.  
 
 
 
 

                          I Қаржы ұғымы және оның маңызы

1. Қаржының мәні және объективті қажеттілігі

   Қаржы – бұл ақша емес, ол – құн қозғалысымен байланысты қоғамдағы экономикалық қатынастардың арнайы формасы. Қаржы экономикалық категория болып табылады. Кез-келген экономикалық категория сияқты, қаржы да арнайы экономикалық қатынастардың жиынтығы.

    Қаржы сондай-ақ тарихи категория да болып табылады. Ол тарихи дамудың белгілі бір сатысында пайда болып, бірнеше даму кезеңдерін бастан кешірді.

   Қаржының пайда болуының ең басты объективті себебі – қоғамда өндірілген өнімді ақщалай түрде бөлу қажеттілігі. Бұл қажеттілік қоғамдық өндіріс процесінен туындайды. Кез-келген қоғамда оның қызмет етуінің негізі – материалдық өндіріс болып табылады. Бұл процесс негізінде заттай өнім шығарылады. Оның бірнеше формалары бар:

• Жалпы ұлттық өнім;
• Жалпы қоғамдық өнім.

   Қоғамда өндірілген өнім тұтынуға  дейін, ол бөлу мен айырбастың  заңды сатыларынан өтеді. Белорусь қаржы мектебінің көзқарасы бойынша қаржының объективті қажеттілігі бөлу сатысында туындайды. Осылайша қаржы бөлу сипатына ие. Бөлу кезінде қаржының көмегімен ақшалай табыстар, жинақтар, ақшалай қорлар пайда болады. [5]

   Қаржының пайда болуының бастапқы  шарты ақшалай қатынастармен  ортақтастырылған тауар өндірісі  болып есептеледі. Тауар өндірісінің  негізі тауар өндірушілердің  экономикалық оқшауланушылығын  шарттастыратын қоғамдық еңбек  бөлінісі болып табылады. Олардың  әрқайсысы өндірістің материалды-заттай  факторларының айырмашылығы мен  олардың әр түрлі деңгейі жағдайында өнім жасайды, ал сол себепті тіпті ұқсас тауарлар нақтылы және затталынған еңбектің әр түрлі шығындарымен өндіріледі. Бұл теңсіздіктің салдарынан шығындар мен еңбек нәтижелерін өлшеудің қажырлы еңбектің және жұмсалынған күш-жігерге баламалы тұтынудың өлшемін ескере алатын айрықша тетіктің объективті қажеттігі туады. Бұған ақшаның және оның туынды экономикалық категорияларының, соның ішінде қаржының көмегімен жетеді. Қаржы тауарлық қатынастардан тыс өмір сүре алмайды. Қаржылық қатынастар қаржылық мүдделер жайында, негізінде – ақшалай тұлғаланымда, ақшалай өлшенімде ортақтастырылған қатынастар субъектілерінің материалдық мүдделері жайында пайда болды.

   Қоғамдық қатынастар тауарларды, игіліктерді және қызметтерді  қоғамдық өндіру, бөлу, айырбастау  және тұтыну үдерісінде қалыптасады,  бұл тауарлар игіліктер және  қызметтер осы үздіксіз жалғасып  жататын төрт стадияның өзара  байланысы және өзара тәуелді  үйлесімі ретіндегі ұдайы өндірісті  сипаттайды.[2]

   Бөлудің бүкіл үдерісі өндіріс  құрал-жабдықтары мен тұтыну предметтері  қорларын жасай отырып натуралдық-заттай  нысанда да, сонымен бірге ақшалай  нысанда да еңбектің аталған  өнімдерін сатып алуға арналған  ақшалай қорлардың қозғалысы  арқылы болып жатады. Ақшалай  қорларды қалыптастыру, тауарлық қатынастарда оларды пайдалану қаржыны пайдалану көмегімен жүргізіледі. Сөйтіп қаржы тауар-ақшалай қатынастармен байланысқан, олардың салдарлары болып табылады және сонымен бірге олардың жұмсалуына жәрдемдеседі.

   Қаржыдан басқа, бөлу процесіне  басқа да экономикалық категориялар  қатысады. Олар:

• Баға;
• Несие;
• Басқа да категориялар.

   Қаржының пайда болуының және қызмет етуінің басты объективті шарты:

• Тауар өндірісі және соған сәйкес ақшалай қатынастар;
• Экономикалық қатынастардың субъектісі ретіндегі мемлекеттің пайда болуы. [4]

   Мемлекет объективті экономикалық  шарттарға сәйкес қаржыға шынайы  нысандар белгілейді. Ол қаржылық  қатынастарды ұйымдастырудың әдістері  мен тәсілдерін белгілейді. Сондай-ақ, мемлекет қаржының қоғамдағы нормативті-құқықтық қызметін анықтайды. Бір жағынан, қаржы мемлекетке қоғамда өндірілген өнімдерді бөлу үшін қажет.[8]

   Салықтар, мемлекеттік несиелер, ақшалай  эмиссия арқылы мемлекет үкімет  аппаратын, армияны ұстау және  басқа өзінің функцияларын орындау  үшін қажетті ақшалай қаражаттарды  шоғырландырды және пайдаланды. Мемлекет әрдайым қаржылық қатынастардың  міндетті субъектісі болып табылады, бұл көптеген ғалымдарға қаржының  қажеттігін негіздемелеуде мемлекеттің  рөлін асырып жіберуге негіз  болды.

   Қаржының экономикалық рөлі мына  бағыттардан көрінеді :

• қаржы капиталдың айналымын тездете отырып, кәсіпорындардың, фирмалардың өндірістік қызметі тиімділігінің өсуіне жағдай жасайды;
• кірістер мен шығыстарды үдайы салыстырып отыру арқылы қаржы кәсіпорындардың есебін нығайтып, дамытады;
• қаржы ақша қорларын бөлу және қайта бөлу арқылы экономикалық өсудің ара салмағын қамтамасыз етеді;
• қаржы қорлану, тұтыну қорларын қалыптастырады, соның негізінде тиімділікті арттыруға мүмкіндік жасайды;
• қаржы меншіктің сан-алуан нысандарының дамуына мүмкіндік туғызады.

                                         1-сызба. Қаржының жан-жақтылығы 

   1-сызбада көрсетілгендей, қаржыны  жан-жақты түсінуге болады. Бұдан  қаржының өте кең ұғым екендігіне  көз жеткізуге болады.                                       

   Сонымен бірге қаржы ұлттық шаруашылықтың ара салмағын қамтамасыз етуде белсенді

 рөл  атқарады: олардың көмегімен экономикалық  және әлеуметтік дамудың индикативтік  жоспарының элементтері теңдестіріледі.Қаржы  қүндық бөлу процесіне қатыса  отырып, баға, жалақы, несие сияқты  категорияларымен өзара тығыз  байланыста болады және өзара  іс-қимыл жасайды. 
Қаржы еңбекке ақы төлеумен тығыз байланысты. Материалдық өндіріс сферасында еңбекке ақы төлеуқоры (жалақы қоры) қаржының көмегімен өнімді өткізуден түскен түсім-ақшадан бөлінеді. Бүл қор өндірілген өнімнің көлеміне қарай қалыптасуы мүмкін. 
Сырттай қарағанда еңбекке ақы төлеу қорын анықтауға баға факторы тікелей қатыспайды деген пікір туады. Бірақ таза табысты бөлу арқылы оның әсері ақиқат көрінеді. Нарықтық жүйеде бағаның еңбекке ақы төлеу қорына әсері бүрынғыдан бетер арта түседі. 
   Қаржының көмегімен қалыптасқан жинақтар, қорлар арқылы қоғамның қажеттіліктері қанағаттандырылады. Әсіресе, шаруашылық саласында қаржының арқасында үнемі өзгеріп отыратын өндірістік қажеттіліктер қанағаттандырылады. Қаржылар баламасыз болып келеді, себебі ол өндірістің үлестерін тұтынудың қажеттіліктеріне байланысты топтастыра алады.

    Жалпықоғамдық өнім мен үлттық табысты жасау, бөлу және қайта бөлу процесінде қалыптаса отырып, қаржы қоғамының түпкілікті пайдалануға жіберілетін материалдық ресурстар бөлігінің ақшалай көрінісі болып табылады. Алайда қаржы ақша қатынастарының бүкіл сферасын қамтиды деп санау дүрыс болмас еді. Ақша катынастары ішінен тек олар арқылы мемлекеттің, оның аумақтық бөлімшелерінің, сондай-ақ шаруашылық жүргізуші субъектілердің жасалынатын ақша қорлары бүл қатынастардың мазмүны болып табылады. Ақша қатынастары жалпы алғанда қаржыдан кең. Қаржы тек ақша қорларының, атап айтқанда табыстар мен қорларымдардың қозғалысымен байланысты болатын ақша қатынастарын ғана қамтиды. 
Экономикалық категория ретінде қаржының мазмұнын қүрайтын қатынастардың өзгешелігі олардың көрісінің әрқашан ақшалай нысаны болатындығында. Қаржы әрқашан ақша және тек ақша қатынастарын ғана білдіреді. Ақша болмаса қаржының болуы мүмкін емес, өйткені қаржы ақшаға байланысты болтын жалпы нышан. Сөйтіп кезгелген ақша катынасы қаржы қатынасы болуы мүмкін емес ал кезгелген қаржы қатынасы ол ақша катынасы болып табылады. 
Қаржы қатынастары өзінің негізінде бөлгіштік қатынастар болып табылады. Қаржының арқасында экономиканың барлық қүрылымдық бөліктерінде және шаруашылық жүргізудің түрлі денгейлерінде қоғамдық өнім қүнын қайта бөлудің сан алуан процестері жузеге асады. Қаржы қатынастарының бөлгіштік сипаты экономикалық категория ретінде олардың айрықша белгісі болып табылады. 
Қаржы қатынастарының ақшалай сипаты мен бөлгіштік сипаты қаржының аса маңызды белгілері болып табылады, бірақ тек ғана өзіне тән қасиетері емес, өйткені бүл белгілер бағаға да, еңбек ақы төлеуге де, несиеге де ортақ. 
Қаржының ерекше белгілері: қорларды қалыптастыру, оларды белгілі бір мақсаттарға жүмсау, директивалық (сөзсіз болатын міндетті төлемдер), тепе-тендіктің болмауы (қаржыға баламалық тән емес). 
Сөйтіп, қаржының қаралған өзгеше белгілері қаржының ерекшелігін атап көрсетеді. 
Жоғарыда айтылғандардың негізінде қаржының қысқаша анықтамасын былайша тұжырымдауға болды : қаржы – бүл қоғамдық өнімді бөлу және қайта бөлу процесінде пайда болатын айрықша экономикалық қатынастардың жиынтығы, мұның нәтижесінде үдайы өндіріс қатысушыларының сан алуан қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін олардың ақшалай табыстары мен қорлары жасалып, пайдалынады. Басқа сөзбен айтқанда қаржы ол ақшалай қорларды қалыптастырумен бөлумен және пайдаланумен болтын экономикалық қатынастар. 
Қаржының қажеттігі тауар – ақша қатынастарының болуынан және қоғамдық дамудың қажеттіліктерінен туындайды. Қаржының басты арналымы – табыстар мен шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржы ресурстарына деген қажеттіліктерін қанағаттандырып отыру және бүл ресурстардың жүмсалуына бақылау жасау. Қаржы ресурстары – бүл жалпы ішкі өнім қунының бір бөлігін, атап айтқанда, ақша нысанындағы таза табысты бөлу және қайта бөлу процесінде жасалынатын мемлекеттің, шаруашылық жүргізуші субъектілердің және халықтың қарамағындағы ақша каражаттары, олар үлғаймалы ұдайы өндіріс пен жалпымемлекеттік қажеттіліктерді қамтамасыз етуге арналған. 
Қаржы ресурстары болмаса, мемлекет өзінің ішкі және сыртқы саясатын жүзеге асыра алмайды, өзінің әлеуметтік – экономикалық бағдарламаларын, қорғаныс және елдің қауіпсіздігі фунцияларын қамтамасыз ете алмайды. 
Қаржы ресурстарының қаржы қорларынан айырмашылығы бар. Қаржы қорлары - қаржылық әдіспен қалыптастырылған, белгілі бір қажеттіліктерді қанағаттандыруға пайдаланылатын мақсатты ақша қаражаттары. 
Мемлекет, дәстүрлі фунциялардан басқа, шаруашылық процестерді реттеу жөнінде едәуір экономикалық функцияларды орындайды, сондықтан мемлекеттің қарамағында қаражаттарды орталықтандырудың дәрежесі айтарлықтай жоғары – мемлекеттік бюджет арқылы қазір жалпы ішкі өнімнің 20 пайыздан астамы бөлінеді. [2] 

                                     1.2. Қаржының функциялары 

Қаржының  мәні, іс-әрекет механизмі және ролі оның функцияларынан айқын көрінеді. Қаржының мәнін толық ашу оның үғымы мен қажеттігін ғана емес, сонымен бірге қаржының қоғамдық арналымын, яғни оның функцияларын анықтауды  да талап етеді. 
Экономистердің көзқарасы бойынша қаржы екі функция орындайды : бөлу және бақылау. Бөлу функциясы қоғамдық жалпы өнім мен оның бөлігі – үлттық табысты бөлу және қайта бөлу процесінде көрінеді. Қоғамдық өнімді бөлу алғашқы және кейінгі, немесе қайта бөлу болып ажыратылады. 
   Алғашқы бөлу кезінде жиынтық қоғамдық өнімнің жалпы көлемінен өтеу қоры шығарып тасталады және жаңадан жасалған қүн – ұлттық табысты бөлудің нәтижесінде мемлекеттің, шаруашылық субъектілердің және халықтың алғашқы табыстары қалыптасады. 
   Ұлттық табысты қаржы көмегімен қайта бөлудің негізгі мақсаттары мыналар болып табылады: 
-өндірістік емес саланы қаржы ресурстарымен қамтамасыз ету; 
- елдің аймақтары арасында қаржы ресурстарын мақсатты бөлу; 
-қаржы ресурстарын сала ішінде бөлу. 
   Қаржының бақылау функциясы қаржылық бақылауда-жалпы ішкі өнімді тиісті қорларға бөлуге және оларды мақсатты арналым бойынша жұмсауға бақылау жасауда көрінеді. Қаржының бақылау функциясының экономикалық мағынасы кәсіпорынның қаржы қызметіне теңгемен бақылау жүргізу. Бүл бақылау материал, еңбек және ақша ресурстарын тиімсіз немесе тиімді пайдалануын көрсетеді.

   Қаржы көмегімен мемлекет өзінің  иелігіне материалдық өндіріс  сферасында жасалған қоғамдық  жиынтық өнім құнының бір бөлігін  алады. Бұл үдеріс қаржының  ақшалай қорларын жасау функциясы  арқылы жүзеге асады, бұл өзінің  нақты түрдегі практикалық көрінісін,  ең алдымен, мемлекеттің салық  саясатында табады. Нәтижесінде  қоғамда дәйекті түрде сан  алуан ақшалай қорлар – орталықтандырылған, орталықтандырылмаған, мақсатты қорлар және т.б. жасалады.

   Бұл ақшалай қорларды нақтылы пайдалану қаржының басқа функциясы арқылы жүзеге асады, оның заттай мазмұны негізінен мемлекеттің шығыстары саясатын жүргізгенде көрінеді. Ақшалай қорлардың қаражатты қайта бөлу жолымен мемлекеттік аппаратты ұстауға, қоғамдық өндірістің ұтымды әрі тиімді құрылымын жасап, қолдауға, материалдық жағынан аз қамтылғандарды қолдауды қамтамасыз етуге және т.с.с. бағытталады. Сөйтіп, бөлу үдерісі ақшалай қорларды қалыптастыру және пайдалану түрінде жүзеге асады. Қоғамдық өнімді ақшалай қорларды қалыптастыру және пайдалану арқылы бөлу экономикалық қатынастардың пайда болуына себепші болады.

   Қаржының арқасында экономиканың  барлық құрылымдық бөліктерінде  және шаруашылық жүргізудің түрлі  деңгейлерінде қоғамдық өнім  құнын қайта бөлудің сан алуан  үдерістері жүзеге асады. Қаржының  бөлгіштік функциясы шаруашылық  жүргізуші субъектілерді мақсатты  арналымның ақшалай қорлары нысанында  қолданылатын қажетті қаржылық  ресурстармен қамтамасыз етуде  болып табылады. Салықтар арқылы  мемлекеттік бюджетте кейін өндірістік, сондай-ақ әлеуметтік сияқты ұлттық  шаруашылықтық проблемаларды шешуге, ірі салааралық, кешенді нысаналы  бағдарламаларды – ғылыми-техникалық, экономикалық және басқаларды  қаржыландыруға бағытталатын қаражаттар  шоғырландырылады. Салықтардың көмегімен  мемлекет шаруашылық жүргізуші  субъектілердің, халықтың табыстарының  бір бөлігін оны өндірістік  және әлеуметтік инфрақұрылымды дамытуға, капиталды және қорларды қажет ететін шығындар өтелімділігінің ұзақ мерзімі болатын салаларға жұмсалатын инвестицияларға бағыттай отырып, қайта бөледі. 
   Жалпы қоғамдық өнімнің (оның ақшалай нысанында), сонымен бірге ақшалай нысанда тұлғаланатын ұлттық байлықтың бір бөлігі қаржының бөлгіштік функциясының іс-әрекетінің объектілері болып табылады.

   Қарамағында мақсатты арналымның  қорлары қалыптасатын ұдайы өндірістік  үдерістің қатысушылары болып  табылатын заңи және жеке тұлғалар (мемлекет, кәсіпорындар, бірлестіктер, мекемелер, азаматтар) қаржылық  бөлісте субъектілер болып келеді.

   Тап осы функция арқылы қаржының  қоғамдық арналымы – шаруашылық  жүргізудің әрбір субъектісін  оған қажет арнаулы мақсатты  ақшалай қорлар нысанында пайдаланылатын  қаржылық ресурстармен қамтамасыз  ету жүзеге асырылады.

   Қаржының бөлгіштік функциясының іс-әрекеті оның мәнінен: жиынтық қоғамдық өнімді, ұлттық табысты бөлумен және қайта бөлумен байланысты қатынастарды қамтамасыз етуден; табыстар мен қорланымдарды қалыптастырудан; ақшалай қорларды жасаудан туындайды.

   Қаржы көмегімен ұлттық табысты  бөлу және қайта бөлу екі  әдіспен жүзеге асырылады:

• қаржылық-бюджеттік әдіс. Ол бюджетке табыстарды алғанда және бюджеттен қаражаттарды қайтарусыз тәртіппен бергенде қолданылады;
• кредиттік-банктік әдіс. Ол уақытша бос қаржылық ресурстарды жұмылдыруды және қайтарымдылық негізде кредиттер беруді білдіреді. Қоғамдық өнімді құндық бөлудің үдерісі мемлекет белгілеген қаржылық құралдардың – нормалардың, мөлшерлемелердің, тарифтердің, аударымдардың және т.б. көмегімен жүзеге асырылуы мүмкін.

   Ұлттық табысты қаржы көмегімен  қайта бөлудің негізгі мақсаттары  мыналар болып табылады:

• өндірістік емес саланы қаржылық ресурстармен қамтамасыз ету; бұл салада ұлттық табыс жасалмайтыны белгілі;
• елдің жеке экономикалық өңірлері арасында қаржылық ресурстарды мақсатты бөлу;
• қаржылық ресурстарды ұтымды түрде сала ішінде бөлу, ол кәсіпорындардың әр түрлі рентабельдігімен және күрделі жұмсалымдардың құбылмалы тиімділігімен ынталандырылып отырады.

   Сөйтіп, бөлгіштік функция арқылы  бөлу категориясы ретінде қаржының  мәні ашылады, ақшалай нысандағы  жиынтық қоғамдық өнімнің, оның  құрамды элементтерінің қозғалысымен  байланысты болатын экономикалық  қатынастар айшықталады және  сатып алу-сату арқылы натуралдық-заттай  нысандағы қоғамдық өнімді өткізу  үшін жағдайлар жасалады.

   Қаржы ұлттық табыс құрамындағы  бастапқы табыстарды да, түпкілікті  табыстарды да қалыптастыру мен  пайдалануды ортақтастырып, жүзеге  асырады.

   Қаржының көмегімен бөлгіштік  үдеріс қоғамдық өмірдің барлық  сфераларында – материалдық өндірісте,  айналыс және тұтыну сфераларында  өтеді. Бөлудің қаржылық әдістері  экономиканы басқарудың түрлі  деңгейлерін: жалпыұлттық, аумақтық, жергілікті деңгейлерді қамтиды.  Қаржылық бөліске бөлудің әр  түрлі түрлерін – ішкішаруашылықтық,  ішкісалалық, салааралық, аумақаралық  бөліністі тудыратын көпсатылық  тән.

   Ұдайы өндірістік тұжырымдама  жақтаушыларының қаржының мәнін  осылай кең ұғынуға сәйкес  олар қаржыға мына функцияларды береді:

1. Ұдайы өндірістік функция – қоғамдық ұдайы өндіріс үдерісін қаржылық ресурстармен қамтамасыз ету бойынша. Қаржылық ресурстардың ұдайы толықтырылуы деп оларды қалыптастыруды, бөлуді және пайдалануды түсінген жөн. Ұдайы өндірістік функция қаржының бағынышты қосалқы категорияларына тән түрлі модификацияларда көрінеді.
2. Бақылау функциясы.

   Қаржының ұдайы өндірістік функциясының  мазмұнын табыстар мен қорларды  жасау және пайдалану үдерісінде  болып жататын экономикалық қатынастардың  сипатымен, сондай-ақ осы үдерістердің қатысушыларының құрамымен түсіндіріледі. Табыстарды жасудың тікелей көзі материалдық өндіріс сферасында алынатын ұлттық табыс болып табылады. Ұлттық табысты алғашқы бөлу үдерісінде экономиканың бастапқы буындарының – фирмалардың, компаниялардың, үй шаруашылықтарының бастапқы табыстары жасалады. Қайта бөлу үдерісінде түрлі меншікті мақсаттарға пайдалану үшін қордалану жолымен бұл табыстардан ақшалай қорлар қалыптасады және міндетті аударымдар түрінде, қоғамдық қатынастардың басқа қатысушыларының ақшалай қорлары жасалынады. Бұл үдерісте мемлекеттік бюджет зор рөл атқарады. Ол арқылы аумақтық, салалық және ведомствалық белгісі бойынша сан алуан қорларды жасау жолымен ақшалай қаражаттардың едәуір бөлігі қайта бөлінеді. Нәтижесінде, көп жағдайларда қоғамдық ұдайы өндіріске қатысушылардың бірінің табыстары есебінен түпкілікті тұтынуға бағытталатын басқа қатысушылардың қажеттеріне пайдаланылатын ақшалай қорлар жасалады. Тап осы үдерістер қаржының айтылған функцияларында көрінісін табады.

   Ақшалай нысанда тұлғаланған  қоғамдық өнім құнының қозғалысымен  байланысты болатын қаржы жалпы  алғанда ұдайы өндірістік үдерісті  және оның түрлі фазаларын  сан жағынан бейнелеп көрсетуге  қабілетті болады. Бұл қоғамда  қалыптасатын экономикалық үйлесімдерді өн бойы бақылап отыруға мүмкіндік береді, бұл қаржының басқа функциясын – бақылау функциясын бейнелейді.

    Бақылау функциясы қаржының бөлгіштік  функциясынан туындайды және  жиынтық қоғамдық өнімді, ұлттық табысты және таза табысты тиісті ақшалай қорлар бойынша бөлуге және оларды мақсатты жұмсауға бақылау жасаудан көрінеді. Егер қаржының мәні, табиғаты және мазмұны, бір жағынан, жиынтық қоғамдық өнімнің, ең алдымен, таза табыстың бір бөлігінің қозғалысымен, оны бөлумен, ақшалай қорларды жасаумен және материалдық өндіріс үдерісінде ұлғаймалы ұдайы өндіріске бағыттаумен және басқа жағынан, мемлекеттің орталытандырылған ақшалай қорларын жасаумен байланысты болса, қаржының бақылау функциясы да тисті түрде материалдық өндірістің бүкіл ұдайы өндірістік үдерісіне де қызмет етеді. Қаржының екі функциясының диалектикалық бірлігі мен өзара байланыстылығы осында. [2]

   Бақылау функциясы қаржылық бақылауда  – ішкі жалпы өнімді тиісті  қорларға бөлуге және оларды  мақсатты арналым бойынша жұмсауға  бақылау жасауда көрінеді.

   Бақылау функциясы сандық түрде  қаржылық ресурстардың қозғалысы  арқылы жиынтық қоғамдық өнімді бөлумен және қайта бөлумен байланысты болатын экономикалық үдерістерді бейнелейді. Сонымен бірге нақты нысандағы қаржылық ресурстардың қозғалысы жиынтық қоғамдық өнімді құндық бөлу үдерісіне мемлекет тарапынан бақылау жасаудың негізі болып танылады. Мұндай бақылаусыз экономиканың теңгерімді дамуының қамтамасыз етілуі мүмкін емес.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

                 II Қаржы – қоғамдық дамуға әсер ететін механизм ретінде

1. Қаржылық реттеудің маңызы

   Қаржылар экономиканың қоғамдық секторындағы тауарлар мен қызметтерге деген қажеттіліктерді қанағаттандыру мақсатында қоғамдық өнімнің құнын бөлумен байланысты қоғамдық өндіріс қатысушыларының арасындағы мемлекетпен реттелетін ақшалай қатынастардың көрінісін сипаттайды. Қазіргі кезде өндірісті мемлекеттік реттеу механизміндегі қаржының рөлі одан да арта түсті. Бұл өте көп себептермен байланысты, ал ең алдымен экологиялық және ғылыми-техникалық бағдарламаларға, әлеуметтік қамсыздандыру, денсаулық сақтау бағдарламаларына деген шығындардың өсіп кетуі.

   Мемлекеттік араласу, негізінен,  тек қайта бөлу және тұтыну  облыстарымен шектеледі, ал бұл  қоғамдағы қаржылық қатынастардың  мәнін, маңызын одан әрі арттыра  түседі. Әсіресе, бәсекелестікке  негізделген экономика экономиканы  реттеудің жанама формаларын талап етеді, мұнда қаржылық реттегіштер аса үлкен рөл атқарады.

   Ақша құралдарының, жалпымемлекеттік  қорларлдың құрылуы мен пайдаланылуы  кезінде құн сала және аймақтық  масштаб бойынша қайта бөлінеді. Осының нәтижесінде әлеуметтік-экономикалық жүйеде білім берудегі, ғылымдағы, денсаулық сақтаудағы, инфрақұрылымдағы жиынтық қажеттіліктердің негізгі бөлігін қамсыздандыру үшін материалдық база құрылады. Сондай-ақ, қоғамда нарықтың жетіспеушілігін жоюға мүмкіндік туады, мысалы «кірістерді бөлу дефектісі» және т.б. Ал кірістерді бөлу дефектісі айтарлықтай әлеуметтік теңсіздікті тудырады. Зейнеткерлердің, еңбекке жарамсыздардың, көп балалылардың, жұмыссыздардың және басқа да мұқтаж азаматтардың белгілі бір өмір сүру деңгейін сақтап тұруға көмектесетін ақшалай ресурстардың орталықтандырылуы қоғамның жиынтық тұтынуын жоғарылатады. Сондай-ақ, өз кезегінде өндірістің тиімділігін көтеретін фактор болып табылады.

   Бөлу мен өндірістік тұтынуды  байланыстыратын қаржының көмегімен  экономиканың бірінші кезекті  даму мәселелері шешіледі, монополиялардың  қызметі шектеледі, керек емес  шығыстарды төмендетеді, өндіріс  деңгейі реттеледі және жұмыссыздықтың  мәселелері реттеліп отырады.  Бұл тізілген артықшылықтар әлеуметтік-экономикалық  тұрақтылықты қамтамасыз етеді  және микродеңгейдегі тұрақтылықты  қамтамасыз етеді, макроэкономикалық  тұрақтылықты, қарқынды экономикалық  өсуді, шаруашылықтың тиімділігін, өндірістің үздіксіздігін қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, қаржы өндірісті қоғамдық бақылау мен өндірілетін өнімдердің бөлінуін бақылаудың негізгі құралы болып табылады.

   Қаржының көмегімен қоғам мемлекет  бейнесінде тек жалпы мемлекеттік  қорлардың құралдарының қозғалысын  байқап қана қоймайды, сондай-ақ  ол құнның құрамдас элементтері  туралы, өндірістің жүруі мен  жағдайы туралы ақпараттық базаны  түсінуге көмек береді.

   Қоғамдық өмірдің құбылысы ретіндегі  қаржылық реттеудің мәні оның  түзетуші қасиетімен байланысты. Әлеуметтік-экономикалық процестерді қаржылық реттеу - ұдайы өндірістің өлшемдерін түзету мақсатындағы ақшалай қатынастарды қолданудағы мемлекетпен ұйымдастырылған қызмет.