Ақша қаражаттарының есебі және ақша қаражаттар қозғалысы

АҚША ҚАРАЖАТТАРЫНЫҢ ЕСЕБІ

ЖӘНЕ

АҚША  ҚАРАЖАТТАР ҚОЗҒАЛЫСЫ

Ақша қаражаттарының жалпы сипаттамасы. Есеп айырысу                                          нысандары

     Барлық шаруашылық  жүргізуші субъектілер өз ақша  қаражаттарын банкі мекемелерінің  тиісті шоттарында сақтап және  міндеттемелері бойынша төлемдерін, әдетте, осы мекемелер арқылы  ақшасыз нысанда, ал қажет жағдайда  Қазақстан Республикасының Ұлттық  банкісінің нормативтік құжаттарымен  белгіленген шегінде нақты ақшамен  есептеуді жүзеге асырады. Егер  де заңды тұлғалардың арасындағы  төлем сомасы 4000 айлық есептік  көрсеткіштен (АЕК) асып түссе,  онда олар тек ақшасыз тәртіпке  айырысуларды жүзеге асырады.  Бұл келтірілген мәлімет заңды  тұлғалардың арасындағы әрбір  мәміле (контракт,келісімшарт) бойынша  шартты түрде пайдаланылады. Егер  де контракт сомасы көрсетілген  лимиттен асатын болса, онда  төлем ақшасыз тәртіпте орындалуы  керек, тіптен олар жартылай  орындалса да, әрбір төлемнің  сомасы 4000 АЕК-тен аспауы керке.

     Ақша қаражаттарын  сақтау үшін және заңды тұлғалар  арасында есеп айырысу үшін  Қазақстан Республикасының банк  мекемелерінде банк шоттарын  ашады. Банк шоттары – бұл  банк пен клиенттер арасындағы  келісім- шарттың қатынастарын  көрсететін әдіс. Банк шоттары  теңгемен де, шетелдік валютамен  де жүргізіледі және ол ағымдық,  жинақтық және корреспонденттік  болып бөлінеді.

     Корреспондеттік  шоттар – банк шоттары банктер  мен ұйымдардың кейбір операция  түрлерін жүзеге асырады.

     Ағымдағы (есеп  айырысу) және жинақ шоттары  – бұл да банктік шоттар, бірақ  олар жеке және заңды тұлғалар  үшін, сондай-ақ заңды тұлғаның  оқшаланған бөлімшелері үшін  де ашылады.

     Шетелдік валютадағы  қаражаттардың қолда бары мен  қозғалысын есептеу үшін субъектіге  арнап ағымдағы шоттар ашылуы  мүмкін. Ол сыртқы экономикалық  қызметін жүзеге асыратын және  өнімін валютаға сататын субъект  үшін ашылады. Аккредитивтер,  чек (аванс) кітапшаларының шоттарын  және басқаларын субъектілер  ақша қаражаттарын оқшаулап сақтау  үшін және тиісті операцияларын  жүргізу үшін ашады.

     Субъект шоттарындағы  қаражат олардың иелерінің әмірі  бойынша есептен шығарылады. Субъектінің  рұқсатынсыз шоттағы қаражатты  есептен шығаруға соттың, мемлекеттік  салық қызметінің рұқсатымен  және қолданылып жүрген заңдарда  көзделген басқа жағдайларда  ғана жол берілуі мүмкін.

     Қазақстан  Республикасының аймағында ақшаны  төлеу мен аударуды жүзеге  асыруда келесі әдістерді: қолма-қол  ақшаны аударуды; төлем тапсырманы  ұсынуды; чектерді беруді; вексельдерді  немесе олардың индоссаменттері  арқылы беруді; төлем карточкасын  пайдалануды; тікелей дебеттік  банкі шоттарына аударуды; тапсырма-талап  төлемдерін ұсынуды; инкассалық  жарлығын ұсынуды; республиканың  заң актілерімен белгіленген  басқа да әдістерін пайдаланады.

     Ақшасыз есеп  айырысудың негізгі нысандары:  төлем тапсырма; чек; вексель;  тапсырма-талап төлемдері; кеден  мен салық қызметінің органдарының  инкассалық жарлықтары болып  табылады.

     Төлеуші мен  алушылар өзара есеп айырысу  нысандарын келісім-шарт негізінде  анықтайды, сондай-ақ олардың  арасында болатын талаптары мен  міндеттемелерді зачетқа да жатқыза  алады.

     Төлем  тапсырмаларымен есеп айырысу. Төлем тапсырмалары онда көрсетілген соманы бенефициардың пайдасына ақшаны жіберушіге қызмет көрсететін банкалушының ақшаны аударғаны туралы тапсырмасы болып табылады. Қызмет пен жұмысты және тауарлы-материалдық құндылықтарды өтеу үшін есеп айырысу кезінде, сондай-ақ қызмет пен тауарға алдын-ала төлем жасаған кезде, аванстық төлемдер жасаған кезде төлем тапсырмаларын пайдаланады.

     Төлем жасаушы  банкке белгіленген нысандағы  бланкілердегі төлем тапсырманы  ұсынады. Тапсырмаларға қоса төлем  жасаушы банктің талап етуі  бойынша салынатын салықтың шот-фактуралары  және төлемдердің мақсатын растайтын  басқа да құжаттары бірге тапсырылады.  Төлем тапсырмалары жазылып берілген  күннен бастап 10 күн бойы күшінде  болады (жазылған күні есепке  алынбайды). Төлем тапсырмалары төлем  жасаушының шотында қаражат болғанда  ғана орындауға қабылданады. Төлем  құжаттарын электрондық түрінде  де, қағаз ретінде де ұсынуы  мүмкін. Бұл құжаттардың данасын  әрбір банк өздері дербес анықтайды.  Негізінен алғанда, олар екі  данада толтырылады, біріншісі  банкте қалдырылады да, оның электрондық  көшірмесі бенефициарға жіберіледі, ал екіншісі иесіне , яғни ақшаны  жіберушіге қол қойылып, штамп  басылып қайтарылады. 

     Төлем тапсырмасын  толтыру кезінде келесі реквизиттері (көрсеткіштері) көрсетіледі:

• төлем тапсырмасының нөмірі;
• төлем тапсырмасының жазылған күні;
• жеке теңестірілген немесе теңдестірілген (идентификацияланған)

коды (ЖТК немесе ИИК) 

• жіберуші мен бенефициардың банкі шоттарының нөмірі;
• бенефициардың коды (БК немесе КБе) және жіберушілердің коды (ЖК немесе КОд) – бұл кодтар екі символдан (белгіден) тұрады: біріншісі-резиденттік белгісін, ал екіншісі-экономиканың секторын көрсетеді;
• бенефициар-аудару жасалған ақша кезде қаражатын алушы;
• банк-алушы-банк атауы, аударылған ақшада, оның мекен-жайы көрсетіледі;
• бенефициар банкісі-бенефициардың пайдасына келіп түскен ақша қаражатын қабылдайтын банк жіберушімен жасалған келісім-шарттың негізінде;
• жіберушілердің теңестірілген немесе теңдестірілген (идентификацияланған) банктік коды (ЖТБК немесе ИИК) – филиаларалық айналымдарының коды (ФАК немесе МФО);
• төлем арналымының коды – ҚР ҰБ нормативтік-құқықтық актісімен белгіленген және соның негізінде төлемдерді жүзеге асыратын кодтық белгілер, ал ол үш символдан (белгілерден) тұрады;
• бюджеттік классификациясының (жіктемесінің) коды – салықтарды кері қайтаруда қойылатын код;
• валюттелген күні – ақша қаражатын бенефициардың (алушының)

банктік шотына ақша қаражатын  аударған күні төлем жасаушының нысанымен  анықталады.

     Төлем құжатына  кез келген жөндеудің түрін  жасауға рұқсат етілмейді.

Шаруашылық жүргізуші  субъектілердің арасындағы жасалған келісімдері  бойынша төлем тапсырмалары: жедел  мерзімді, мерзімінен бұрын және мерзімі  кейінге қалдырылған болып бөлінуі  мүмкін.

     Жедел мерзімді  төлем мынадай нұсқалар бойынша  жүзеге асырылады: аванстық төлем,  яғни тауар тиелгенге дейін;  тауар тиелгеннен кейін, яғни  тауарлар үшін шоттарды тікелей  акцептеу жолымен; ірі мәмілелер  кезіндегі ішінара төлемдері.

     Мерзімінен  бұрын немесе мерзімі кейінге  қалдырылған төлемдер шарттық  қатынастар аясында тараптардың  қаржылық жағдайына зиян келтірмейтіндей  етіп жасалуы керек.

     Субъектілер:  жеке өздеріне тиесілі қаражатты  (зейнетақы, алимент, жалақы, іс-сапар  шығыстары, авторлық қаламақы) жекелеген  азаматтардың атына; жалақы төлеуге  арналған, банк мекемелерінде аударым  алушының атын, оның нөмірін, сондай-ақ  егер қаражат шотқа аударылуға  тиіс болса, онда ол орналасқан  банктің аты мен нөмірін көрсетеді.  Тапсырмаға қаражат алушылардың  тізбесі қоса беріледі, онда кім,  қандай мақсаттарға ақша алатыны  көрсетіледі. Байланыс кәсіпорындары  кәсіпорындарға жолданған әрбір  аударым алушы бойынша барлық  аударымдардың жалпы сомасына  төрт дана етіп жазылатын төлем  құжатттары келіп түскеннен кейін  төлейді.

     Чектермен  есеп айырысу. Чек беру төлемді жүзеге асырудың бір тәсілі болып табылады, онда төлем чек беруші аттас төлем құжатын ұстаушыға беру жолымен жасайды. Чек беру өз мәні бойынша чекті ұстаушының ақшалай міндеттемесін орындау болып табылмайды, бірақ ол соны орындау үшін жазылған болса да. Аталған міндеттемені орындау тек чек бойынша ақшаны алатын кезде ғана болады.

     Чектер жабылатын және жабылмайтын болып бөлінеді. Біріншісі – депозитттермен қамтылған, ал екіншісі – қамтылмаған болып бөлінеді. Бұл кезде чектердің төленетіндігі жөнінде банктердің кепілдік беруі мүмкін, оның ішінде жабылмайтын чектер бойынша да. Чекті қолданумен байланысты банк пен чек берушінің міндеті мен құқығы, чекті қолдану туралы жасалған келісім-шарттың негізінен шығады, яғни бұл келісім-шартта, банк өз клиенттеріне чек берушіге (заңды және жеке тұлға) чегін төлеуді, яғни чек берушінің міндетін өзіне алады, ал клиенттер өз кезегінде банкі белгілеген (демек чектерді беру мен пайдалану) ережелерін сақтауға міндетті. Чек ұстаушылардың құқығы чек берушіден чекті алған кезінен бастап пайда болады. Чектерге, есеп айырысу шотының төлем құжаттарына қол қою құқығына ие тұлғалар қолдарын қояды және қолдарында кітапша иесінің нөмірінің таңбасы болуы керек. Чектер жарамсыз болып қалатындықтан чекте жазылғандарды түзету және өшіруге болмайды. Егер чекті толтыру кезінде қателіктер жіберілсе, онда чекте және чектің түбіртегінде қишағынан "бүлінген" деп жазу жазылады, мерзімі қойылады және кітапша иесінің қолы қойылады.

     Чекті чек  ұстаушы төлеуге чек жазылған  күні қабылдайды және төлеуге  қабылдаған күннің ертеңіне чек  ұстаушы арқылы қызмет көрсететін  банкке ұсынылуы тиіс. Чек кітапшасынан  алынған чектің күшінде болу  мерзімі, жазылған күнін есептемегенде,  әдетте , 10 күннен аспайды.

     Банк чек  берушіден (немесе чек ұстаушыдан) чекті қабылдамауына болады, егер  де мынадай жағдайлары анықталса:

• егер де жазумен жазылған сомасы цифрмен көрсетілмеген болса;
• чектің мерзімі өтіп кетсе;
• төлем құжаттарында жасанды жазулардың белгілері бар болса;
• чек әртүрлі қолмен және әртүрлі сиямен жазылған болса;
• чектің қорғалу деңгейі оның талабына сай келмесе (қорғалу деңгейі бестен кем болмауы керек);
• чекте көрсетілген реквизиттер қате болса;
• чектегі қойылған қолда үлгі ретінде қабылданған құжаттардағы қолымен сәйкес келмесе;
• чектің жабу сомалары жеткілікті болмаса;
• чектің басқа да дефектілері бар болса.

     Дефектісі  бар чектер чек ұстаушыларға  қолхат жазылып қайтарылады. Чектердің  дефектілері табылса, банктің  бас бухгалтері ол туралы Клирингтік  палатаға хабарлайды, ал олар  ондай чектердің өңделуін тез  арада тоқтатады. Бұндай дефектісі  бар чектерге акт жасалады, ол  акт төрт данада болады:

     біріншісі  – банкте қалса; 

     екіншісі –  көшірмесімен бірге ішкі істер  органдарына беріледі;

     үшіншісі –  Клирингтік палатаға беріледі;

     төртіншісі  – чекті беруші банкке беріледі.

Мерзімі өтіп кеткен чек  кітапшалары пайдаланбауына байланысты чекті беруші банкке қайтарылады.

              Банктегі арнайы шоттардағы ақша қаражатын есепке алу

Кәсіпорындар банкілердің  арнаулы шоттарында жасалатын операцияларының  есебі 42 " Банктегі арнайы шоттардағы ақша қаражаттары " деген бөлімшесінің шоттарында жүреді. Олардың қатарына келесі шоттар кіреді:

      1060 " Өзге ақша қаражаты" шоты. Бұл шотта аккредитивтегі ақша қаржыларының қозғалысы есепке алынады. Аккредитив – клиенттің тапсыруымен өзі келісімге отырған контрагенттің пайдасына берілген банкісінің сөзсіз орындалуы тиісті міндеттемесі. Ол бойынша аккредитив ашқан банк (банк эмитент) жабдықтаушыларға төлем жасай алады немесе осындай төлемдерді олар аккредитивкте көзделген құжаттарды ұсынған жағдайда басқа банкілердің жүзеге асыруына өкілеттік бере алады.

     Аккредитивтің келесі түрлері ашылады:

     жабылатын  (депоненттелген); қайтарып алынатын  немесе қайтпайтын; дәлелденген  және трансферабельдік (аудармалы)  болып бөлінеді.

     Жабылатын  (депоненттелген) аккредитивті ашқан  кезде банк-эмитент орындаушы  банкке аккредитивтің сомасына  тең ақша сомасын (жабылатын)  оның билігіне беріп, ал ол  өзінің міндеттемесінің әрекет  ету мерзімінде осы ақшаны  мүмкіндігінше аккредитив бойынша  төлем жасау үшін пайдаланатын  жағдаймен келіседі.

     Қайтарып алынатын  аккредитивті банк-эмитент бенефициармен  алдын-ала келіспей-ақ (мысалға, келісім-щартта  қаралған жағдайды сақтамаған  жағдайда) жоюы немесе өзгертуі  туралы жағдайды төлеуші тек  банк-эмитент арқылы бенефициарға  бере алады. Бірақ өзгерту мен  жоюдың алдында орындаушы банк, аккредитив жағдайына сәйкес, бенефициар  қойған және бенефициар банкісі  қабылдаған құжаттарды төлеуге  міндетті.

     Қайтпайтын (немесе  қайтарып алынбайтын) аккредитивте  банк-эмитенттің барлық жағдайын  орындаған кезде аккредитив бойынша  төлем жасауды қатаң түрде  өз міндетіне алады. Қайтпайтын  аккредитив бенефициардың келісімінсіз  өзгертуге немесе жоюға жатпайды.

     Бенефициар  аккредитивтің пайдалануын өз  мерзімінен бұрын тоқтата алады,  егер де бұндай жағдай шартта  қаралса.

     Дәлелденген  аккредитив – бұл банк-эмитент  болып саналмайтын басқа орындаушы  банктердің қосымша кепілдігі  бар болса ғана жүзеге асатын  аккредитив.

     Трансферабельдік (аударма) аккредитив – бұл  бенефициардың өзінен басқа (екінші  бенефициар болып саналатын) бірнеше  тұлғаның немесе аккредитивті  толық немесе ішінара пайдаланатын  мүмкіндігін қарастыратын аккредитив.

     Аккредитив  тек бір ғана бенефициармен  есеп айырысуға арнаулы мүмкін. Аккредитив бойынша есеп айырысу  тәртібі және оның мерзімі  бенефициар мен төлеушінің арасындағы  келісім-шартта белгіленеді. Сондай-ақ  келісімнің ішінде: банк-эмитенттің  атауы, аккредитивтің түрі және  оны пайдалану тәсілі, аккредитивтің  ашылғаны жөнінде жабдықтаушыны  хабардар ету тәсілі, аккредитив  бойынша қаржы алу үшін бенефициар  ұсынған құжаттардың толық тізімі  және нақты сипаттары, тауарларды  тиегеннен кейін құжаттарды ұсыну  мерзімі, оларды рәсімдеуге қойылатын  талаптар, басқа қажетті құжаттар  мен шарттары болуы қажет.

     Егер аккредитив  қысқа мерзімге берілген немесе  ұзақ мерзімге берілген несиелердің  есебінен ұсынылған болса 3010 " Қысқа мерзімді банктік қарыздар" шотында, ал егер аккредитив  есеп айырысу шотынан ұсынылған  болса 1030 "Ағымдағы банктік  шоттардағы ақша қаражаттары"  шотында аккредитивтің ашылуы  мүмкін, ол кезде жоғарыдағы шоттар (1030) кредиттеледі де 1060 "Өзге ақша  қаражаты" шоты дебеттеледі.

     Аккредитивтің  мерзімінің өтуіне байланысты  жабдықтаушыға қызмет көрсететін  банктегі аккредитив жабылады. Аккредитивтің  жабылғаны жөнінде атқарушы банк  банк-эмитенті хабар етеді. Жабдықтаушыға  қызмет көрсететін банке пайдаланылмаған  сомалар оның көрсетуімен қаржылар  алынған шотқа қайтадан аударылады; сатып алушының өзімен тұтастай  немесе бөлшектеп кері қайтарылған  аккредитивтің сомаларына банк-эмитенттен  мәлімдеме келіп түскен күні  кемітіледі.

     Аккредитивтің  жабылғаны жөнінде банк-эмитентке  хабарлама жіберіледі.

      1060" Өзге ақша қаражаты " шоты  бойынша есеп айырысу чек кітапшаларындағы чектер арқылы есепке алынады.  

     Чек – бұл өзінің шот есебінен қаражатты алушының (чек ұстаушы) шотына белгілі бір соманы аудару жөніндегі арнаулы қағазға (бланкке) толтырған клиенттің (чек берушінің) өзіне қызмет көрсететін банкке берген жазбаша тапсырмасы.

     1060"Өзге  ақша қаражаты" шотында айрықша  сақтауды талап ететін қаражаттар  есепке алынады. Бұлар үкіметтің жәрдемі ретінде алынған қаражат, жергілікті бюджеттен мақсатты қаржыландыру, мектепке дейінгі балалар мекемелерін қаржыландыратын кәсіподақ және басқа да ұйымдардың қаражаты, мәдени-ағарту мекемелерінің, демалыс лагерьлері, ата-аналардың балаларын балалар мекемесінде ұстауға жұмсайтын қаражаттары, кәсіпорынның өтініші бойынша жеке шоттан күрделі қаржыны қаржыландыруға шоғырландыратын және жұмсалатын қаражаттар.

    1050 " Жинақ шоттардағы ақша қаражаттары  " шотында субъектінің құрамына кіретін филиалдардың, құрылымдық бірліктердің ақша қаражаттары көрініс табады, онда ағымдағы шығыстарын (еңбек ақы, кейбір шаруашылық шығыстары, іс сапар шығыстары т.б.) жүзеге асыру үшін жергілікті банк мекемелерінде ағымдағы шотын ашады.

Ақша қаржысы, құнды қағаздарын және есеп берудің  бланкілерін   түгендеу

     Кассаны түгендеу  кезінде кассада тұрған ақша  белгілері мен басқа да құндылықтардың  нақты бар болуы тексеріледі.  Қатаң есептегі бланкілер де  тексеруден өткізіледі. Кассадағы  ақша белгілері мен басқа құндылықтардың  нақты бар болуын есептеу кезінде қолма-қол ақшалар, құнды қағаздар (акциялар, облигациялар, чектер, вексельдер, коносаменттер және заңға сәйкес құнды қағаздар ретінде шығарылған басқа да құжаттар) және ақша құжаттары (маркілер, демалыс үйлеріне және санаторийлерге жолдама, авиабилеттер және т.б.) есепке алынады. Кассадағы қолхаттар есепке алынбайды, яғни олардағы көрсетілген ақшаның сомасы қалдыққа қосылмайды; кассада осы кәсіпорынға тиісті емес ақша қаржылары және басқа да құндылықтардың бар болуы жөніндегі кассирдің мәлімдемесі қабылданбайды.

     Түгелдеу актісінде  ақша қаржысының бар болуы  түгелдеу күні жасалған есепке  алудың мәліметтерімен салыстырылады  және нәтижесі анықталады. Кем  шығу немесе артық шығу табылған  жағдайда актіде оның пайда  болу себебі және сомасы көрсетіледі.

     Кәсіпорын  кассасында сақталатын құнды  қағаздар мен ақша құжаттарын  түгелдеу оларды парақтап қайта  есептеу жолымен жүргізіледі.  Тексеріс құжаттардың жекелеген  түрлері бойынша актіде атауы,  нөмірі, сериясы және нақтылы  бағасы көрсетіліп жүргізіледі.

     Жол үстіндегі  ақша қаражаттарын түгелдеу осы  шотта тұрған сомаларды: банк  мекемелері, байланыс бөлімшелері  берген квитанцияларының деректерімен  бірге түсімді өткізу кезінде,  банк инкоссаторларына түсімді  өткізуге берілетін жолдама тізімдемесінің  көшірмесін өткізу кезінде және  т.с.с; бас кәсіпорынға аударылған  сомалар бойынша немесе керісінше  одан түскен сомалармен қатаң  олардан мерзімі, тапсырманың  нөмірі, сомасы және аударымды  қабылдаған банк мекемесінің  немесе байланыс бөлімшесінің  атауы көрсетіліп, түскен мәлімдеме  деркетерімен бірге салыстырып  тексеру арқылы жүзеге асырылады.

     Банктерде  есеп айырысу (ағымдағы), валюталық  және арнайы шоттарда тұрған  ақша қаражаттарын тізімге алу,  кәсіпорын бухгалтериясының деректері  бойынша берілген деректермен  салыстырып, тексеру арқылы жүзеге  асырылады.       

Ақша  қаражаттар қозғалысы.

Қазақстан ТМД елдерінің  ішінде бірінші болып, тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуды қамтамасыз ету, сыртқы қолайсыз факторларға тәуелді болмау үшін Ұлттық қор құрды.

Бүгінгі күні ұлттық қорда 5,3 миллиард доллар жинақталып отыр. Ұлттық қорды қоса есептегенде, еліміздің  алтын-валюта резервтері, тұтас алғанда, 14 млрд. АҚШ долларына жетті. Бұл 1994 жылмен салыстырғанда 3 еседен астам  өсті деген сөз.

Қазақстан Республикасы Қаржы Министрлігінің жанындағы  «Бугалтерлік есеп және аудит әдістемесі Департаментінің»№4 «Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп» деп аталатын бугалтерлік есеп стандартының бірінші  бабында: «Кәсіпорындар мен ұйымдардың, яғни субъектілерді, ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есебін пайдаланушыларды түрлі операциялық және инвестициялық  қаржы қызметі бойынша есепті кезеңдегі ақша қаражаттарының келіп  түсуі, кірістелуі ол қаржылардың жұмсалуы туралы ақпараттармен қамтамасыз етіп және оларға осы заңды тұлғаның , яғни субъектінің қаржы жағдайындағы өзгерістерге бағалауына мүмкіндік  береді» делінген. Ал осы стандарт екінші бабында: «Заңды тұлғалар , субъектілер (банктер немесе бюджеттік мекемелерден басқа) ақша қаражаттарының қозғаласы  туралы есепті осы стандарттың талаптарына  сай жүргізеді және есепті кезеңдегі  қаржы  нәтижелері есептемесінің  құрамында (яғни сонымен бірге) тапсырады» делінген.

Барлық шаруашылық жүргізуші субъектілерде өндірілген өнімді сату барысында, сондай-ақ материалдық  құндылықтарды, негізгі құралдарды, тауарларды сатып алғанда немесе көрсетілген қызметке және бюджетке немесе бюджеттен басқа да мекемелерге әртүрлі төлемдерді төлеуге байланысты түрлі операциялар пайда болады. Әрбір кәсіпорын, ұйым, мекеме немесе фирма әдетте бір уақытта өндірілген өнімін сатып немесе қызмет көрсетіп, жабдықтаушы ретінде болатын болса, екіншіден сол өнімдерді өндіріп шығару үшін қажет болатын шикізаттар және материалдармен жабдықтайтын жабдықтаушылар алдында сатып алушы болып табылады. Осындай кәсіпорындар мен ұйымдардың, фирмалардың арасында алашақ және берешек операциялар көбіне қолма-қол ақша және қолма-қол ақшасыз төлеу жолы арқылы жүргізіледі. Қолма-қол ақшамен есеп айырысу Қазақстан Республикасының Ұлттық Банк-мекемесі белгіленген ережелер мен тәртіпке сәйкес жүргізілуі тиіс. Ақшалай қаржылармен есеп айырысу операцияларының бугалтерлік есебін жүргізу мен ұйымдастырудың мақсаттары мыналар болып табылады:

1. Ақшамен есеп айырысу операцияларын толық және уақытылы дер кезінде есептеу;                                                                     
2. Субъектідегі ақшалай қаржылардың түгелдігін және оларды дұрыс, тиімді пайдалануды бақылау.  
3. Есеп айырысу, төлеу тәртібін бақылау, кәсіпорынның, ұйымның немесе фирманың ақшалай кірістері мен шығындарын дұрыс есептеу.

Ақшалай қаражаттары есебі мен аудитінің  мәні мен   міндеттері.

             Барлық шаруашылық субъектілері  ақша қаражаттарымен жұмыс істейді.  Кәсіпорын қызметінің тиімділігі  бір жағынан ақша қаражаттары  есебінің дұрыс жолға қойылуынан  да тәуелді. Шаруашылық қызметінде  кәсіпорын басқа кәсіпорындармен  сатып алынған  негізгі құралдар, материалдар мен шикізаттар, орындалған  қызметтер үшін есеп айырысулар  жүргізеді. Сонымен бірге кәсіпорын  есеп айырысулар жолымен салық  органдармен, еден қызметімен, бюджеттпен  қарым-қатынасқа түседі.

Кәсіпорындар  арасындағы есеп айырысулар екі формада  жүргізіледі: қолма-қол ақшасыз және нақты ақшамен есеп айырысулар арқылы.

Банк арқылы кассалық есеп айырысулар жүргізу мемлекеттің  кәсіпорындардың қаржы-шаруашылық қызметін жан-жақты бақылауға мүмкіндік  береді. Банк мекемелері кәсіпорындардың  шаруашылық қызметіне жұмсалатын шығындарын қадағалауға, олардың басқа субъектілермен уақтылы есеп айыысуын реттеуге, банктен түрлі мақсаттар үшін несие алуға мүмкіндік береді.

• Ақша қаражаттарының есебі алдында келесідей міндеттер тұр:
• шаруашылық субъектілерменуақтылы есеп айырысулар жүргізуді қағалау;
• есеп регистрлерінде ақша қаражаттарының белгіленген шектер негізінде дұрыс пайдалануын қадағалау;
• ақша қаражаттарының мақсатты жұмсалуын қадағалау мақсатымен кезең сайын түгендеу жұмыстарын жүргізу;
• кассадағы және ағымдық шоттағы ақша қаражаттарының бар болуы мен жұмсалуын бақылау;
• есеп айырысу тәртібінің орындалуын бақылау.

Ақша қаражаттарының бар болуы мен олар бойынша  есеп айырысуларды дұрыс ұйымдастыру  есеп айырысу тәртібінің бекуіне, дебиторлық және кредиторлық  міндеттемелердің кемуіне, ақша қаражаттарының айналымдылығының жылдамдауына, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығының нығаюына алып келеді.

  1 Қазақстан Республикасының Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігіне жалпы сипаттама

     1. Қазақстан  Республикасы Экономика және  бюджеттік жоспарлау министрлігі   Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық  дамуының басымдықтарын тиiмдi iске  асыруды ықпал ететiн мемлекеттік  жоспарлау жүйесiн құру және  дамыту миссиясы болып табылатын  орталық атқарушы орган.

      2. Мемлекеттің негізгі міндеттері  мыналар:                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                1) Қазақстан Республикасының Әлеуметтік-экономикалық  дамуының стратегиялық мақсаттарын  және басымдықтарын, негiзгi бағыттарын  қалыптастыру; 
     2) мемлекеттiң Әлеуметтiк-экономикалық дамуының басымдықтарымен және ақша-кредит саясатымен өзара қарым-қатынаста мемлекеттік фискалдық, кедендiк және бюджеттік инвестициялық саясатты, сондай-ақ халықаралық экономикалық және қаржылық қатынастар саласындағы саясатты қалыптастыру; 
     3) экономика секторларында мемлекеттiк активтердi басқару саласындағы мемлекеттiк саясатты қалыптастыру. 
    3. Министрлiк қызметiн Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңдарына, Қазақстан Республикасы Президентiнiң, Қазақстан Республикасы үкiметiнiң кесiмдерiне, өзге де нормативтiк құқықтық кесiмдерге, сондай-ақ осы Ережеге сәйкес жүзеге acырады. 
     4. Министрлiк мемлекеттiк мекеменiң ұйымдық-құқықтық нысанындағы заңды тұлға болып табылады, мемлекеттiк тiлде атауы жазылған мөрi мен мөртаңбалары, белгiленген үлгідегі бланкiлерi, сондай-ақ заңнамаға сәйкес қазақстан Республикасы қаржы министрлiгінің қазынашылық органдарында шоттары болады. 
     Министрлiк азаматтық-құқықтық қатынастарға түседi. 
     Министрлiктiң, егер заңнамаға сәйкес уәкілеттік берiлсе, мемлекеттің атынан азаматтық-құқықтық қатынастардың тарабы болуға құқығы бар. 
     5. Министрлiктiң штат санының лимитін Қазақстан Республикасының үкіметі бекітеді.                                                                                                                                                                                                      6. Министрлiктiң заңды мекен-жайы: Астана қаласы, Жеңiс даңғылы, 33-үй. 
     7. Министрлiктiң толық атауы - "Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттiк жоспарлау министрлiгi мемлекеттік мекемесi. 
     8. Осы Ереже Министрлiктiң құрылтай құжаты болып табылады. 
     9. Министрлiктiң қызметін қаржыландыру республикалық бюджет қаражатының есебiнен жүзеге асырылады. 
      Министрлiкке өзiнiң функциялары болып табылатын мiндеттердi орындау тұрғысында кәсiпкерлiк субъектілерiмен шарттық қатынастарға түсуге тыйым салынады. 
      Егер Министрлiкке заңнамалық кесiмдермен кiрiстер әкелетiн қызметтi жүзеге асыру құқығы берiлген болса, онда мұндай қызметтен алынған кiрiстер республикалық бюджеттің кiрiсiне жiберiледi.