Ақша қаражаты

  Ақша - айырбас құралы ретінде барлық адамдармен қабылданатын және басқа тауарларды (қызметтерді) бағалауға қызмет ететін кезкелген тауар немесе символ.

Ақша (ағылш. money; cash; нем. Geldn, Geldmittelpi) — жалпыға бірдей балама ретінде барлық басқа тауарлардың құнын көрсететін ерекше тауар. Ал барлық тауар өндірушілер, сатушылар, тұтынушылар арасындағы экономикалық байланысты қаматамасыз етеді. Ақша тауар өндірісі мен тауар айырбасының тарихи дамуы нәтижесінде пайда болды. Алғашқы кезде бір еңбек өнімі екінші еңбек өніміне тікелей айырбасталды. Кейінірек айырбас сауда дамуының барысында құнның жай формасының орнына құнның толық және жайылыңқы формасы келді. Одан әрі өндіріс пен айырбастың дамуы нәтижесінде тауарлар арасынан бір тауар бөлініп шығып, басқа тауарлар осы тауарға айырбасталды. Сөйтіп, құнның толық және жайылыңқы формасы құнның жалпылық формасына орын берді. Құнның ең жоғарғы ақша формасындағы жалпыға бірдей балама рөлі бір тауардың еншісіне тиді, яғни ерекше тауар түрі – ақша пайда болды. Осы кезде әр түрлі тайпалар мен халықтар арасында ақша ретінде ішкі және сыртқы сауда-саттықтың басты заттары болып табылатын тауарлар бөлініп шықты. Ақша рөлін кейбір халықтарда (гректер, римдіктер, славяндар, моңғолдар, т.б.) мал, ертедегі Русьте, Скандинавияда – аң терісі, Қытайда – шай, Абиссинияда – тұз атқарды. Қазақстанда ішкі сауда-саттық жүргізу үшін жалпыға бірдей балама ретінде тоқты немесе саулық қой пайдаланылды. Бертін келе тауар өндірісі мен тауар айырбасының дамуы және халықтар арасындағы қарым-қатынастың ұлғаюы нәтижесінде ақша рөлі түрлі металдарға ауыса бастады. Өйткені, металл (әсіресе алтын, күміс) өзінің табиғи қасиетінің арқасында ақша рөлін атқаруға өте қолайлы болды. Алтын мен күмістің жалпыға бірдей балама рөлін атқаруына байланысты құнның жалпылық формасы ақша формасымен айырбасталды. Ол кез келген тауарға айырбасталды. 

  Ақша айналысы — шаруашылықтағы тауарларды өткізуге, сондай-ақ тауарлы емес төлемдерді және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететін қолма-қол және қолма-қолсыз ақша нысандарындағы ақшалардың қозғалысы.

 Ақша айналысының объективтік негізіне де тауар өндірісі жатады. Тауар өндірісі тұсында тауарлар әлемі: тауар және ақшаға бөліне отырып, олардың арасында өзара қарама-қайшылықтар туады. Қоғамдық еңбек бөлінісінің терендеуіне және жалпы ұлттық және дүниежүзілік нарықтардың қалыптасуымен байланысты капитализм тұсында ақша айналысы да әрі қарай дами түседі. Сонымен ақша, капитал айналымына қызмет ете отырып, барлық жиынтық қоғамдық өнім айналысы мен айырбасына дәнекер болады. Ақшаның қолма-қол және қолма-қолсыз нысанының көмегімен тауарлар айналысы, сондай-ақ ссудалық және жалған капиталдың қозғалысы жүзеге асырылады.

 Ақша айналысының кұрылымына колма-қол ақшалар айналысы мен қолма-колсыз ақшалар айналысы кіреді.

 Қолма-қол ақшалар айналысы — бұл нақты ақшалар қозғалысын білдіреді. Оған банкноталар, монеталар және қағаз ақшалар (қазыналық билеттер) қызмет етеді. Дамыған елдерде нақты ақшалар айналысының едәуір белігін орталық банктерден шығарылған банктік билеттер құрайды. Ақша шығарудың кішкене белігі (10-ға жуығы) қазыналық билеттерді шығарушы қазынашылықтың үлесіне тиеді.

 Қолма-қолсыз ақшалар айналысы — қолма-қолсыз ақшалар айналымы ақшаларының қозғалысы.

 Мұндағы, қолма-қолсыз ақшалар — чектер, пластикалық карточкалар электрондық аударымдар көмегімен пайдаланылатын клиенттердің шоттардагы сақтаған ақшалары (депозиттер).

 Қолма-қол ақша мен қолма-қолсыз ақшалар арасында тығыз байланыс пен өзара тәуелділік бар. Ол ақшаның үнемі бір айналыс аясынан екінші біріне өтіп отыруынан байқалады. Айталық, қолма-қол ақшалардың банктегі депозитке салынуы, олардың қолма-қолсыз ақшаға айналуын білдірсе, ал, банктен жалақы, жәрдемақы, стипендия, зейнетақы және т.с.с. төлеу үшін ақша алған жағдайларда қолмақолсыз ақшалар қолма-қол ақшаларға ауысуы байқалады. 

Ақша  қаражаттар қозғалысы.

 Қазақстан  ТМД елдерінің ішінде бірінші  болып, тұрақты әлеуметтік-экономикалық  дамуды қамтамасыз ету, сыртқы  қолайсыз факторларға тәуелді  болмау үшін Ұлттық қор құрды. 

 Бүгінгі күні  ұлттық қорда 5,3 миллиард доллар жинақталып отыр. Ұлттық қорды қоса есептегенде, еліміздің алтын-валюта резервтері, тұтас алғанда, 14 млрд. АҚШ долларына жетті. Бұл 1994 жылмен салыстырғанда 3 еседен астам өсті деген сөз.

 Қазақстан Республикасы Қаржы Министрлігінің жанындағы «Бугалтерлік есеп және аудит әдістемесі Департаментінің»№4 «Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп» деп аталатын бугалтерлік есеп стандартының бірінші бабында: «Кәсіпорындар мен ұйымдардың, яғни субъектілерді, ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есебін пайдаланушыларды түрлі операциялық және инвестициялық қаржы қызметі бойынша есепті кезеңдегі ақша қаражаттарының келіп түсуі, кірістелуі ол қаржылардың жұмсалуы туралы ақпараттармен қамтамасыз етіп және оларға осы заңды тұлғаның , яғни субъектінің қаржы жағдайындағы өзгерістерге бағалауына мүмкіндік береді» делінген. Ал осы стандарт екінші бабында: «Заңды тұлғалар , субъектілер (банктер немесе бюджеттік мекемелерден басқа) ақша қаражаттарының қозғаласы туралы есепті осы стандарттың талаптарына сай жүргізеді және есепті кезеңдегі қаржы нәтижелері есептемесінің құрамында (яғни сонымен бірге) тапсырады» делінген.

 Барлық шаруашылық  жүргізуші субъектілерде өндірілген  өнімді сату барысында, сондай-ақ  материалдық құндылықтарды, негізгі  құралдарды, тауарларды сатып алғанда немесе көрсетілген қызметке және бюджетке немесе бюджеттен басқа да мекемелерге әртүрлі төлемдерді төлеуге байланысты түрлі операциялар пайда болады. Әрбір кәсіпорын, ұйым, мекеме немесе фирма әдетте бір уақытта өндірілген өнімін сатып немесе қызмет көрсетіп, жабдықтаушы ретінде болатын болса, екіншіден сол өнімдерді өндіріп шығару үшін қажет болатын шикізаттар және материалдармен жабдықтайтын жабдықтаушылар алдында сатып алушы болып табылады. Осындай кәсіпорындар мен ұйымдардың, фирмалардың арасында алашақ және берешек операциялар көбіне қолма-қол ақша және қолма-қол ақшасыз төлеу жолы арқылы жүргізіледі. Қолма-қол ақшамен есеп айырысу Қазақстан Республикасының Ұлттық Банк-мекемесі белгіленген ережелер мен тәртіпке сәйкес жүргізілуі тиіс. Ақшалай қаржылармен есеп айырысу операцияларының бугалтерлік есебін жүргізу мен ұйымдастырудың мақсаттары мыналар болып табылады:

1. Ақшамен есеп  айырысу операцияларын толық  және уақытылы дер кезінде  есептеу; 

2. Субъектідегі  ақшалай қаржылардың түгелдігін  және оларды дұрыс, тиімді пайдалануды бақылау.

3. Есеп айырысу,  төлеу тәртібін бақылау, кәсіпорынның, ұйымның немесе фирманың ақшалай  кірістері мен шығындарын дұрыс  есептеу. 

Ақша  қаражаттарының қозғалысы  туралы есеп беру  

10. Ақша қаражаттарының  қозғалысы туралы есеп оларды операциялық, инвестициялық қызмет пен қаржыландыру жөніндегі қызмет бойынша саралай отырып, кезең ішіндегі ақша қаражаттарының қозғалысы болып табылуға тиіс.

11. Кәсіпорын  ақша қаражаттарының қозғалысын  өзінің қызметінің сипатына неғұрлым сәйкес келетін әдіспен операциялық, инвестициялық қызмет пен қаржыландыру жөніндегі қызметтен береді. Қызмет түрлері бойынша топтастыру пайдаланушыларға қызметтің осы түрлерінің кәсіпорынның қаржы жағдайына әсерін және ақша қаражаттары мен ақша қаражаттарының баламалары деңгейін бағалауға мүмкіндік беретін хабарламамен қамтамасыз етеді. Бұл хабарлама сонымен бірге жоғарыда аталған қызмет түрлері арасындағы өзара баланысты бағалау үшін де пайдаланылады.

12. Бір операцияда  әр түрлі топтастырылған ақша  қаражаттарының қозғалысы болуы мүмкін. Мысалы, қарызды ақшалай өтеген кезде оған пайыздар, сондай-ақ борыштың негізгі сомасы да, пайыз болатын бөлігі жатқан кезде операциялық қызмет ретінде саралануы, ал негізгі сома болып табылатын бөлігі қаржыландыру жөніндегі қызмет ретінде саралануы мүмкін. 

Кіріспе

     Жалпы,  валюта нарығы дегеніміз шетелдік  валютаны және шетелдік валютадағы  төлем құжаттарын сату – сатып   алу жөніндегі әлеуметтік –  экономикалық және ұйымдық қатынастар  жүйесі.

     Қазақстан  Республикасының халықаралық нарыққа шығуына кедергі жасап тұрңан мәселелердің бірі – теңгенің  айырбасталымдылығы. Бір жағынан қазақстандық теңге бірнеше валюталық шектеулері бар айырбасталатын валюта болып саналады. Бірақ бұл шектеулер, Қазақстанның дүниежүзілік валюта нарығының толық құқылы қатысушысы бола алмауына жеткілікті.

     Мемлекетіміздің  ішкі валюталық нарығы әлі  қалыптасқан жоқ, ол қалыптасу  сатысында. Қазақстан нарығының  жастығынан кез келген ірі  қаржы институты, соның ішінде  шетелдік де, өзіне пайда түсіре алды. Еліміздің коммерциялық банктері сыртқы қарыздарын өтегенде нарыққа валютаның айтарлықтай қаражат көлемін шығарады, бұл да теңгеге әсер етпей қоймайды. Валюта туралы заңдар қарама – қайшы  және толық емес. Еліміздің валюта нарығының ерекшелігі, ол пайда болғанда үкімет теңгенің ішкі айырбасталымдылық жолына тұруымен анықталады. Валютаны еркін алып-сату отандық экономиканы долларландыруға әкеліп соқты. Қаржы нарығындағы болып жатқан өзгерістер валюта нарығына тікелей әсер етуде.

  І. Қаржы және валюта нарығы.

1.1      Қаржы және валюта нарығы 

     Қаржы  нарығы құнды қағаздар айналысына  байланысты экономикалық қатынастар  және мемлекеттің бүкіл ақша  қорының жиынтығы. Ол нарық қатынастарының  құрамды бөлігі болып табылады  және тауар, ақша, несие, валюта, сақтық және т.б. капитал, жұмыс күші, тұрғын үй, алтын нарықтарымен байланысты болады. Қазіргі кезде дүние жүзінде АҚШ, Еуропа бірлестігі мен Жапония қаржы нарығының ең үлкен қорларын иемденуде. Қаржы нарығы біріне бірі байланысты және бірін бірі толықтырып тұратын, бірақ әрқайсысы өз алдына қызмет жасайтын үш нарықтан тұрады: қолма қол ақша нарығы, несие капиталының нарығы және бағалы қағаздар нарығы.

     Қаржы  нарығының ұғымы көбінесе кең  түрде, оған ақша, несие, валюта  нарықтары қоса түсіндіріледі.  Қаржы нарығынан айырмашылығы ақша нарығы төлем қаражаттарының нарығы болып табылады, ол қолма қол ақшаны ғана емес, сондай – ақ  қолма – қол  емес төлем қаражаттарының, оның ішінде қысқа мерзімді банк несиесін қамтиды.

     Несие  нарығы банктердің орташа және ұзақ мерзімді несие жөніндегі банктік несие операцияларына байланысты, бұған коммерциялық несие де жатады.

     Қаржы  нарығы негізінен ұзақ мерзімді  сипаттағы міндеттемелер немесе  куәліктер нарығы деп те атайды. Ақша мен несие нарықтары әдеттегідей  айналым активтерінің қозғалысына қызмет етеді.

     Қызмет  жағынан алғанда қаржы нарығы  кәсіпорындардың, банктердің, мемлекеттің  құнды қағаздар сату арқылы  халықтың уақытша бос қаржысын  жинап, қайта бөлуді қамтамасыз  ететін нарықтық қатынастар жүйесі.

1. Реттелген тауар нарығының болуы, яғни тауарлар мен қызметтің кез келген түрлері мен арнауы бойынша сұраныс пен ұсыныстың тепе теңдігі;

2. Ұлттық банк  тарапынан ақша айналысын дұрыс  риттеу; бұған қолма – қол   және қолма – қол  емес  айналым эмиссиясына бақылау  жасау жатады;

3. Несие нарығын  жандандыру, оны толық коммерцияландыру, яғни несие ресуртарын еркін  нарыққа орналастыру: несие ресурстарының  қозғалысын Ұлттық банк тағайындайтын  пайыздық есептік мөлшерлемесін,  коммерциялық банктердің міндетті  резерв нормасын белгілеу ақша нарығында операциялар жүргізуі арқылы реттеледі.

          Қаржы нарығы қызметінің алғышарттары  мыналар болып табылады:

1. Бәсекені дамытып,  монополиялық үстемдікті шектеу  мақсатымен меншіктің барлық  формасындағы, соның ішінде мемлекеттік  сектордың, материалдық өндіріс саласындағы кәсіпорындардың бастапқы шаруашылық буындарына неғұрлым кең дербестік беру;

2. Қаржы ресурсын  қайта бөлуде мемлекеттің рөлін  қысқарту; өндірістік күрделі жұмсалымды  орталықтан қаржыландыруды азайту, кәсіпорындар арсында қаражаттарды ведомстволық қайта бөлуді жою.

3. Шаруашылық  субъектілері мен халықтың құнды  қағаздарға салынатын ақшалай  табыстарының өсуі;

4. Бюджет тапшылығын  қаржыландыру үшін несие қорын  пайдалануды доғату; республикалық  және жергілікті бюджеттердің тапшылығы мемлекеттік займдар шығару арқылы жабылады. 

ІІ. Қаржы және валюта нарықтары: негізгі мәліметтер және қор биржасы

2.1  Қаржы және  валюта нарықтары, негізгі мәліметтері

     Ең басты қаржы нарықтарының негізгі сипаттамаларын ұғып алсақ. Басқа нарықтардың көбі ағынмен сатса, қаржы нарығы қорларды сатып отырады.

     Үй  шаруашылықтарының ұсыныстары, көбінесе  ағын болып табылады, сол сияқты  қарыз алушылардың өз шығындарын  қаржыландыруға керекті жинақтарға  сұраныс та. Бірақ ұзақ мерзімдік,  бүкіл жинақталған қаржы активтері ретіндегі активтер кез келген уақытта сатылып кетуі немесе сатып алынуы мүмкін. Қорлардың сұраныс пен ұсыныстан жылдам өзгеріп отыруы нарық жағдаятының тұрақсыздығына итермелеп отырады. Осындай түсініктеме, тек қана бір түрлі активтерге ғана емес, басқа да ұзақ мерзімді тұтыну тауарларына да қатысты айтылады; мысалы,шикізат, әлі жиналмаған егінге де қатысты айтылады.

     Жеке  тұлғалардың көбі қаржы нарығында  үлкен көлемді іс жүргізбейді.  Сондықтан олар делдалдар арқылы  тапсырыстарын өткізеді,олар осындай шағын тапсырыстардың жинап бір үлкен тапсырыс жасайды да, немесе тапсырушылар атынан «нарық құрып» өз қоймаларынан сатады. Сол уақытта делдалдар өздері капитал иелері болады.

Әр қаладағы қор биржаларының айналымы. ЖҰӨ- нің  пайыз мөлшерлемесі(1988 ж)

                  Лондон

                  Фанкфурт

                  Париж

                  Цюрих

                  Милан

                  Брюссель                             43.8

                            8.6

                            7.1

                            37.7

                            3.8

                            7.0 

     Жоғарғы  кестені қарастырғанда мынаны  ескеріп отыру керек: қор биржаларының  айналымдарын ЖҰӨ - нің пайыз  мөлшерлемесі ретінде көрсетіп, біз тек қана осы сандарға шкала құрамыз. Соңғылары қарапайым кісіге үлкен боп көрінеді де, қаржы нарығы үлкен ойынхана ретінде көрінеді, бірақ шынында бұл делдалдар өз клиентіне әр түрлі қызмет көрсетуге тырысуынан бәсекелестіктің дамығанын көрсетеді.

     Нарық  түрлі формаларға ие. Ең алдымен  барлығы қағаздар нарығы болады. Оларда қалың делдалдар тобы  бір біріне әр түрлі асығыста  жазылған қағаздарын көрсетіп  дауласып тұрады. Ал шыныда биржалар  қазіргі заманда компьютерленген  және олардың мүшелері көптеген мәмілелерді өз терминалынан тұрмай ақ жасайды. Компьютерлендірудің арқасында және биржалардың автоматтандыруынан бүкіл континет биржалары бір бірімен телефон арқылы күні түні байланысады. Келешекте бір дүниежүзілік нарыққа бірігіп кетуі де мүмкін.

    Тәуліктің  келген уақытында дүниенің бір  жерінде биржа жұмыс істейді.  Франфурт немесе Париж биржалары  ашылайын деп жатқанда, Сингапур  мен Гонконгтегілер жұмысын доғарып  жатады. Осы айналым төменгі кестеде  көрсетілген.

         2.2  Қор биржасы.

     Қор  биржасы- бұл құнды қағаздар  қалыпты айналысына қажетті жағдай  жасау, бұлардың нарықтық бағасын  анықтау және олар жөнінде  ақпараттар тарату өз қызметінің  ерекше тақырыбы болып табылатын  ұйым.

     Қор  биржасы құнды қағаздардың екінші нарығын ұйымдастырады. Биржадан тыс нарық әлбетте құнды қағаздардың шығарылымын қамтиды. Онда несие-қаржы институттары ұжымдық салушы ретінде іс - әрекет   жасайды. Биржадан тыс нарыққа көбінесе облигациялардың үлкен бөлігін орналастырады. Биржада керісінше құнды қағаздардың бұрынғы  шығарылымдары, негізінен акционерлік қоғам акциясының бағасы белгіленеді.

     Қор  биржасы жабық акционерлік қоғам  формасында құрылады және кемінде үш мүшесі болуы тиіс. Тек қор биржасынығ акционері ғана оның мүшелері бола алады. Ол коммерциялық емес ұйым, оның мақсаты пайда табу емес, өзін - өзі өтеуге негізделген және өз қызметінен өзінің мүшелеріне табыс төлемейді. Қор биржасы инвестиция институты қызметімен шұғылданбайды, бірақ биржаға құқық беретін өз акцияларынан шығарып, сата алады. Қор биржасы кәсіпорындар туралы заңға сәйкес  тіркеліп, Қаржы министрлігінде құнды қағаздармен биржа жұмысын жүргізуге лицензия алады.

     Қор  биржасы мен басқа биржалардың қор бөлімдері заң тәртібімен бекітілген ереже, биржа жарғысы, құнды қағаздармен жасалатын мәмілелердің ішкі ережесі негізінде жұмыс істейді.

     Бағалы  қағаздармен жасалатын операцияларды  жүзеге асыру негізгі міндеттеріне  кіретін инвестиция институттары, сондай – ақ  мемлекеттік атқару органдары қор биржаларына мүше бола алады. Олардың тапсыруы бойынша құнды қағаздарды сатып алу және сатуды бойынша құнды қағаздарды сатып алу және сатуды делдалдар мен дилер атқарады.

  Делдалдар  (брокер) - мәміле жасау барысындағы тапсырма бойынша белгілі бір төлем ала отырып, жұмыс істейді. Қазіргі жағдайда делдалдық фирмалар жүргізеді.

    Дилер  – құнды қағазды сатып алу  және сатумен өз атынан және  өз есебінен айналысатын делдал, бұлар – жеке  фирмалар, банк, жеке адамдар, қор биржасы мүшелері.

    Қор  биржасының қаржы қызметін мыналардың  есебінен жүзеге асырылуы мүмкін:

   - Қор  биржасының оған мүшелікке ену  құқығын беретін акцияларын сату;

   - Қор  биржасы мүшелерінің мүшелік  жарналары;

   - Биржада  жасалған әрбір мәміледен алынатын биржа алымы;

   - Биржа  қызметінен түсетін басқа табыстар.

   Биржаның  табыстары оның қызмет ауқымын  ұлғайту мен жетілдіруге байланысты  шығындарды жабуға жұмсалады.

Қорытынды.

   Қазақстан  экономикасының шаруашылық жүргізудің  нарықтық қатынастарына көшуі сатып алу сатудың нақты объектісі ақшаның ролін шұғыл қажет етеді.

      Валюта нарығы деп шетелдік  валютаны сатып алу жөніндегі  әлеуметтік экономикалық және  ұйымдық жүйесі болып табылады.

    Қорытындылап  айтатын болсақ қаржы нарығы құнды қағаздар айналысына байланысты экономикалық қатынастар және мемлекеттің бүкіл ақша қорынын жиынтығы.

      Еуропалық рынок валютаны шетелдерде  жүргізілетін опеацияларға қатыстыруға  негізделген қысқа және орта  мергімді несиелердің халықаралық  рыногы. «Еуро » сөзі тек Батыс Еуропа шеңберіндегі рынок дегенді ғана білдірмейді, ол шетел банктерінің есебіндегі валюталардың   (доллар, марка, цена) қарызға беру үшін қолданылады. 

Валюталық жүйе және валюта бағамының  қалыптасуы 

Валюталық жүйе — ұлттық зандылықтармен немесе мемлекет аралық келісім шарттармен бекітілген валюталық қатынастарды ұйымдастыру және реттеу формасын білдіреді.

 Валюталық  жүйелер үш түрге бөлінеді:

1. ұлттық валюталық  жүйе

2. дүниежүзілік  валюталық жүйе

3. аймақтық немесе  мемлекет аралық валюталық жүйе Валюта бағымының қалыптасуы — көп факторларды процесс.

 Валютаға  сұраныс мен ұсынысқа әсер  ететін факторлар мыналар: инфляция  қарқыны; процент мөлшерінің деңгейі;  бағалы қағаздардың табыстылық  деңгейі; төлем балансының жағдайы.

 Бұл факторлар елдің экономикалық жағдайын білдіретін факторлар. Мысалы, егер басқа факторлар кері әсер етпесе, басқа елдермен салыстырғанда елдегі инфляцияның бағамы солғұрлым төмен болады. Елдегі ақшаның инфляциялық құнсыздануы оның сатып алу мүмкіндіктерін төмендетіп және валюта операциясының құлдырау тенденциясын тудырады. 

II. Валюталық операциялар  есебі

2.1. Валюталық  шотты ашудың, жүргізудің және  жабудың тәртіптері

 Өкілетті  банктер мен айырбастау пунктері  арқылы шетел валютасын сатып  алу-сатуды екі жақты мәмілелер кезінде сатып алушылар мен сатушылар теңгені валюталарға айырбастау құнын дербес белгілеуге құқылы.

 Заңды тұлғалар  — резиденттер шетел валютасын  ішкі валюта рыногында сатып  және шетел валютасымен несиелерді  алып, резиденттер еместермен есеп  айырысуды жүзеге асыру үшін және шетел валютасында алынған банк несиелері жөніндегі мәмілелерін орындау үшін ғана ала алады.

 Шетел валютасындағы  несиелер нақты ақшасыз төлеу  тәртібінде беріледі.

 Ішкі валюта  рыногында шетел валютасын сатып  алу меншікті қаражаттар есебінен де, сондай-ақ заем қаражаттары есебінен де теңге есебімен жүргізіледі.

 Заем қаражаттары  есебінен шетел валютасын сатып  алған кезде шетел валютасын  мақсатты пайдалану көрсетіледі.

 Қазақстан  Республикасына резиденттер мен  резидент еместердің валюта құндылықтарын әкелу кеден заңдары талаптарын сақтай отырып шектеусіз жүзеге асырылады.

 Заңды тұлғалар  — резиденттер өкілетті банкте  валюта шотын ашу үшін мына  төмендегі құжаттарды ұсынады:  нотариалдық жолмен куәландырылған  құрылтай құжаттарының көшірмесін; валюта шотын ашу туралы өтінішін; өкілетті адамдардың қойылатын қолдары мен мөр таңбасының үлгілері; салық органының салық төлеушісі ретінде есепке қою туралы анықтамасын; Қазақстан Республикасының өкілетті органында тіркелу туралы куәлігін ұсынады.

 Валюталың  операцияларды құжаттап рәсімдеу

 Валюта шоты бойынша операциялар мына төмендегі құжаттармен рәсімделеді:

 Нақты валюта  түсімі (табыс, пайдаланылған есебіндегі  қалдықтар сомалары, т.б.) Валюта  кіріс ордерімен рәсімделеді,  оның толтырылған үлгісі тіркемеде келтіріліп отыр.

 Банк мөрімен  (штампымен) және кассирдің, оырндаушы  мен бақылаушының қойған қолдарымен  куәландырылған банктің валюталық  кіріс ордері валюталық шығыс  касса ордерін толтыру үшін  негіз болып табылады.

 Нақты валюта  беру тапсырмамен (валюталық шығыс ордері) рәсімделеді; Банк куәландырылған тапсырманың (валюталық шығыс ордерінің) көшірмесі валюталық кіріс касса ордерін жазу үшін негіз болып табылады.

 Шетелдердегі  бенефициарға (алушыға) валюта қаражаттарын  аудару "Аударуға берілетін өтінішті" жазу арқылы рәсімделеді:

 Валюта шоттары  бойынша операциялар есебі 431 — "Ел ішіндегі валюталық  шоттардағы нақты ақша" және 432 - "Шет елдердегі валюталық  шоттағы нақты ақша" шоттарында  жүргізіледі.

 Банкте аталған  және басқа да құжаттардың  негізінде валюталық шоттың дербес шотына жазу жазылады оның көшірмесі кәсіпорынға жіберіледі.

 Осы көшірмелер  валюталық шот бойынша жинақтау  тізімдемесін немесе машинограммаға  жасауға негіз болады.

 Валюталық  шот оның иесінің өтініші бойынша  жабылады. Шот иесі өтінішін өзіне қызмет көрсететін банк мекемесіне жібереді. Шот қабылған жағдайда, сондай-ақ субъектінің атауы өзгерсе немес шоттың нөмері өзгерген жағдайда шот иесі валюталық шоттағы қаржының қалдығын растайтын құжатты өтінішке қоса тіркеуге міндетті.

 Валюталық шот бойынша талдамалық (аналитикалық) есеп жүргізілмейді. Оны банк көшірмесі алмастырады.

 Валюталық  бақылау. Барлық резиденттер мен  резидент еместердің валюталық  операцияларды жүзеге асырған  кезде валюта заңының сақталуын  қамтамасыз етуі валюталық бақылаудың мақсаты болып табылады.

 Валюталық  бақылаудың негізгі бағыты операциялардың  қолданылып жүрген заңға сай  келуін шетел валютасымен төлеудің  негізділігін тексеру; валюталық  операциялар бойынша, сондай-ақ  резиденттер еместердің Қазақстан  Республикасының валютамен операциялары бойынша есепке алу мен есеп берудің толықтығы мен нақтылығын тексеру болып табылады.

 Валюталық  бақылау Қазақсатан Республикасында  валюталық бақылау органдары  мен агенттері арқылы жүзеге  асырылады.

 Қазақстан  Республикасының заңына сәйкес, сай валютаны ретке келтіру міндеттерін жүзеге асыру құқығы бар Мемлекеттік органдар, Қазақстан Республикасындағы валюталық бақылау органдары болып табылады.

 Алған лицензияларына  сәйкес операциялар жүргізген  кезде валюталық заңның сақталуын  бақылау міндетті жүктелген өкілеттік берілген банкіден тыс қаржы мекемелері мен өкілеттік берілген банкілер валюталық бақылаудың агенттері болып табылады.

 Валюталық  бақылау органдары өз міндеттерін  жүзеге асыру үшін валюталық  бақылау агенттерін жұмысқа тарту және оларға орындалуы тиісті жекелеген тапсырмалар беру құқығын пайдалана алады.

 Заңды тұлғаларға: Валюталық заңның ережелерін  бұзатын операциялар жасағаны  үшін келісім сомасының 10 проценті  көлемінде, бірақ 1 млн. теңгеден  аспайтын айыппұл салынады, бухгалтерлік есепте тиісті нәтижелері көрсетілген валюталық операциялар жасағаны үшін — есепке алынбаған соманың көлемінде айыппұл салынады; валюталық операциялардың бухгалтерлік есебін, есеп беру мен есепке алудың белгілеген нысандарын және тәртібін сақтамай жүргізгені үшін — тиісті емес түрде есепке алынған соманың 5 проценті көлемінде айыппұл салынады.