Астық массасының қасиеттері. Астық массасы сақтау объектісі ретінде

Астық массасының қасиеттері. Астық массасы сақтау объектісі ретінде.

1. Физикалық қасиеттері, астық массасын сақтау практикасында және өндеу кезінде олардың маңызы.
2. Астық массасында жүретін физиологиялық процестер және олардың сипаттамасы.
3. Асық массасының өздігінен құзуі, оның пайда болуына әсер етуші жағдайлар.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қабылдау мекемелеріне түсетін  әр түрлі дақылдардың асытқ массасы  құрамы бойынша біркелкі болмайды және түрлі-түрлі құрауыштардың жиынтығын  құрайды.

Негізгі құрауыш  – астық тобы деп аталған дақылдың (бидай, арпа ж.б.) дәндері немесе тұқымы. Астық массасының әрбір дәнінің  өзіне тән морфологиялық және физиологиялық айырмашылықтары  болады. Олар аналық өсімдіктер мен  масақта әркелкі орналасады, толысу кезені де әр мезгілде жүреді.  - Егін жинағанда астық массасында уатылған дәндер, басқа дақылдар мен арамшөптердің  тұқымдары, сабақ пен масақ білігінің  бөліктері, масқша қауыздары, қылтықтары, құм, шаң т.б. ұщырасады.

Астық массасында әрқашанда микроорганизмдер де болады. Жекелеген дәндер, тұқымдар мен астық массасының қоспалары  пішіні мен көлемі бойынша біркелкі болмайды және қоймаға олар тығыз  орналаспайды.  
Қатты құрауыштардың арасында ауамен толтырылған саңылаулар болады, ал олар сақтаудағы астық массасының барлық құрауыштарына әсер етеді. Залалданған астық массасында зиянкестер (жәндіктер, кенелер) болуы ықтимал.   
Барлық астық топтары, дақылына қарамай, мынадай физикалық 
касиеттерімен ерекшеленеді:  
- сусымалылығымен,  
- өздігінен сүрыпталынуы-мен,  
- қуыстылығымен,  
- газдар мен булардың сорбциясы жөне десорбциясы,  
- жылылық-физикалық жене масса алмасу қасиеттерімен.  
 
Астық массасының қасиеттерін ескермей астық сақтау, өндірістік үлкен шығындарға үрындырады.

2 . Физикалық қасиеттері, астық массасын сақтау практикасында және өндеу кезінде олардың маңызы. 
Астық және астық массасының горизонталь жазықтыққа бүрьші жасай орналасқан бетте жылжуын олардың сусымалылығы деп атайды.  
 
Астық массасы жақсы сусымалылығымен ерекшеленеді, ал мүны конвейер, нория т.б. қүралдармен орын ауыстырғанда, шанақтар мен силостарға астықты тиегенде және түсіргенде пайдаланады. Астық массасының сусымалылығы   элеваторларда,   үн,   жарма,   қүрама   жем   зауыттарында шанақтар мен силостардың ең теменгі иілу бүрышьш (еңкіштігін) анықтайды, оны астық қоймаларының беріктігін ж.б. есептегенде ескереді.

Әдетте астық  массасының сусымалылығын үйкеліс  жөне табиғи көлбеу бүрышын өлшеу  жолымен анықталатын, сыртқы жөне ішкі үйкеліс коэффициенттерімен сипаттайды.

Үйкеліс бүрышы деп астық массасының белгілі бір жазықтық бетінен жылжи бастайтын ең төменгі бүрышты атайды.

Табиғи көлбеу бүрышы деп астық массасының горизонталь жазықтыққа, мәселен қойма еденіне еркін түсу нөтижесінде пайда болатын конус диаметрі мен табанының арасындағы бүрышты атайды.

Астық массасының сусымалылығына коп факторлар  әсер етеді:

түйіршікті қүрамы мен  түйіршіктілік сипаттамасы,

Дән бетінің күйі мен сипаттамасы (пішіні, көлемі, ылғалдығы,

 қоспалардың молшері  және олардың құрамы,

дән ағатын күбырдың материалы, пішіні мен оның бетінің күйі).

Астық массаларының табиғи көлбеу бұрышы

Дақыл	Табиғи көлбеу бұрышы, град	Дақыл	Табиғи көлбеу бұрышы, град
Бидай	23-28	Арпа	28-45
Қара бидай	23-28	Жүгері	30-40
Тары	20-27	Күнбағыс	31-45
Ас бұршақ	24-31	Күріш	27-48
Май бұршақ	25-32	Сұлы	31-54
Сиыр жоңышқа	28-33	Эспарцет	39-57

Силостарды толтырғанда өздігінен сүрыпталу барынша көп байқалады. Бүған қозғалыстағы бөліктерге көрсететін ауа кедергісі мұмкіндік береді. Астық массасының өздігінен сүрыпталуы-қолайсыз қүбылыс. Қоймалардағы астық топтарының біркелкілігінің бұзылуы силостағы және ондағы астыкты жөнелткеңде, астық сапасын дүрыс бағалауды қиындатады, сонымен бірге жоғары тіршілікті құрауыштар шөғырланған үйінді бөліктерінде әр түрлі физиологиялық және микробиологиялық процестердің дамуына мұмкіндік жасайды. Мұның өзі астық массасында өздігінен қызу, басылып қалу т.б. алғы шарты болып табылады.

Астық массасының ауамен толтырылған  бөлігін қуыстылық деп атайды. Астықтың орналасу тығыздығы мен қуыстылығын жалпы көлеміне пайыз мөлшерімен көрсетеді.

Қуыстылықтың арқасында  асытқты кептіруге, белсенді желдетуге  және газация жасауға мұмкіндік  туады.

Астық массасының қоймаларда орналасуының қуыстылығы мен тығыздығы  астық массасының қатты құрауыштарының пішініне, серпімділігіне, мөлшеріне  және бетінің күйіне, ондағы қоспалардың  шамасы мен түріне, астық тобының  массасына және ылғалдылығына, қойманың пішіні мен сыйымдылығына, сақтау мерзімінің ұзақтығына байланысты.

Астық массаларының қуыстылығы

Дақыл	Қуыстылығы, %	Дақыл	Қуыстылығы, %
Майлы кұнбағыс	60-80	Жүгері	35-55
Сұлы	50-70	Тары	30-50
Күріш	50-65	Қара бидай	35-45
Қарақұмық	50-60	Бидай	35-45
Арпа	45-55	Ас бұршақ	40-45
Зығыр	35-45	Сиыр жоңышқа	30-40

 

Астық массасы былайша  алғанда жақсы сорбент: ол қоршаған ортадан әр түрлі заттар мен газдардың  буларын сіңіру қаблетімен ерекшеленеді. Сорбентер мен сіңірілетін заттардың  қасиеттеріне байланысты сорбция қүбылысы адсорбция, абсорция, хемосорбция жөне капиллярлық конденсация болып ажыратылады. Астық массасында сорбциялық қүбылыстың барлық түрлері байқалады және оларды жеке-жеке бөліп қарастыру көбінесе қиынға соғады.

Сондықтан адсорбцияның, капиллярлық конденсацияның, хемосорбцияның жиынтық нәтижесін  сорбция, ал астық массасынан әр түрлі  жағдайларда бу мен газдарды сіңіру қабілетінің деңгейін сорбциялық сыйымдылык деп атайды.

Белгілі бір жағдайларда  астық массасыснан қоршаған орта кеңістігіне бу мен газдың толық  немесе бір бөлігінің булануы  байқалады, мүны десорбция деп атайды.

Астық массасын тасымалдағанда, сақтағанда байқалатын барлық сорбциялық қүбылыстарды, олардың астықтың сапасы мен сақталуына әсеріне қарай екі топқа белуге болады:

газдар  мен булардың сорбциясы және десорбциясы,

су  буларының сорбциясы мен десорбциясы.

Көптеген зерттеулер мен  іс-саналық деректер корсеткендей, өндірістік жағдайларда астық сақтау кезеңінде оның ылғалдылығының өздігінен  өзгеруі байқалады.

Әр түрлі дақыл  дәндерінің тепе-теңдік ылғалдылығы

Дақыл	Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы, %
	75				80
	Ауаның температурасы, 0С
	0	10	20	30	0	10	20	30
Бидай	15,8	15,5	15,1	14,8	16,7	16,3	16,0	15,7
Қара бидай, арпа	17,0	16,7	16,3	15,4	18,3	17,9	17,4	16,5
Сұлы	16,6	16,1	15,6	15,0	17,9	17,3	16,8	16,2
Күріш	15,5	15,0	14,5	13,9	16,6	15,9	15,2	14,7
Жүгері	16,6	16,3	15,9	14,9	17,6	17,3	16,9	15,9
Тары	16,1	15,6	15,1	14,4	17,1	16,6	15,9	15,3
Ас бұршақ	16,8	16,5	16,1	15,8	17,7	17,3	17,0	16,7
Май бұршақ	14,0	13,6	13,1	12,5	16,2	15,7	15,3	14,5
Күнбағыс	8,9	8,5	7,6	9,5		9,3	9,1	8,5

Астықты ылғалды  атмосферада сақтағанада оның ылғалдылығы     артады, 

   ал     қүрғақта     кебуі     жүреді.    

Белгілі     бір ылғалдылықтағы дәінді дымқыл ауаға орналастырса, ал ондай ауада әрқашаңда су буының белгілі бір мөлшері болады, әрекеттесудің нәтижесінде төмеңдегідей процестер жүруі мүмкін:

- дәндегі ылғал ауаға ауысады да (булану, десорбция, кебу), дән кебеді: бүл жағдай дән бетіндегі су буының парциалдық қысымы (Рп.д.) атмосфералық ауадағы су буының парциалдық қысымынан (Рп.а.) жоғары болғанда байқалады, басқаша айтқанда Рп.д>Рп.а.;

- дән бетіндегі су буларының парциялдық қысымдары ауадағы су буларының қысымынан төмен болса, ауадағы ылғал дәнге сініріледі (Рп.д.<Рп.д.).

Біраздан кейін ылғалдың қайта бөліну процесі нәтижесіңде ауадағы бу мен дән бетіндегі будың парциалдық қысымдары теңеседі де, динамикалық тепе-теңцік орнайды (Рп.д.=Рп.а.).

Тепе-тендік күйге сәйкес келетін астық (дән) ылғалдылығын тепе-теңдік ылғалдылық деп атайды.

Оны белсенді желдету, кептіру ережелерін, астықты сақтаудың қауіпсіз жағдайларын, тандап алу үшін пайдаланады. Астықтың тепе-теңдік ылғалдылығы оның сорбциялық қасиеттері (қүрылымы мен химиялық құрамы) мен ауаның күйіне (салыстырмалы ылғалдылығы мен температурасына) тәуелді.

Астык массасының жылулык-физикалық және масса айырбастау касиеттері.

Бүлар туралы түсінік астық  массасын сақтағанда, кептіргенде, белсенді желдеткенде болатын жылу алмасу қүбылыстарын түсіну қажет.

Жылу сыйымдылық - астықты қыздыруға қажетті жылудың мөлшерімен сипатталады және меншікті жылу сыйымдылық шамасымен айғақталады.

Соңғысы әдетте астықтың қүрғақ заты мен судың жылу сыйымдылықтарының  арасындағы орташа өлшенген шамамен  есептейді.

Жылу сыйымдылықты астықты  кептіргенде ескереді, өйткені жылу шығыны астықтың алғашқы ылғалдылығына  тәуелді болып келеді.

Жылу өткізгіштік — астықтың жылу өткізгіштік қасиетін сипаттайды.

Оның коэффициенті 0,13-тен 0,2-қа Вт/м.К дейін ауытқиды, яғни жылу өткізгіштігі нашар.

Ол астық массасының органикалық  қүрамы мен ауаның болуына байланысты.

Астық массасы ылғалдылығының жоғарылауына байланысты оның жылу өткізгіштігі артады, алайда төменгі деңгейде қалады.

Температура ө т к і з г і ш т  і к - астық температурасының өзгеру шапшандығын, оның жылу инерциясын көрсетеді. Астық массасы өте темен температура өткізгіштік коэффициентімен сипатталынады, яғни жоғары жылу инерциясына ие.

Астық массасының температура өткізгіштігінің  төмендігінің пайдасы да бар: дүрыс салқындатылғанда, тіпті жылдың жылы мезгілінің өзінде, астық массасында төменгі температура сақталады. Сонымен астық массасын суыкпен өндеп үзақ уақыт бүзылмайтын етуге мүмкіндік туындайды.

Температура откізгіштіктің төмендігінің теріс  жағы, ол қолайлы жағдайлардың нәтижесінде белсенді физиологиялық процестер әсерінен (астық, микрорганизмдер, кенелер мен жәндіктер тіршілігінен) бөлінген жылу астық массасында бөгеледі де, оның температурасының көтерілуіне (өздігінен қызуына) өкеп соғады.

Термоылғалөткізгіштік - астық үйіндісінде температура өзгеруінен оның массасындағы ылғалдың орын алмастыру қүбылысы.

Термоылғалөткізгіштіктің  нәтижесінде ылғалдың жылы қабаттардан  шамалы жылынған қабаттарға ауысуы жүреді.

Ылғал ауысу қүбылысы астық массасын сақтағанда үлкен іс-саналық маңызға ие болады. Ол үйіндінің әр қабатында температура өзгерісі болғанда байқалады, әсіресе күзгі-қысқы және көктемгі-жазғы кезеңдердегі максимальды температура ауытқуларында (градиенттерінде) туындайды. Қойма қабырғаларының әркелкі жылынуы, жылы астық массасының суық асфальт немесе кірпіш еденді қоймаларда ауысуы, күн көзінде кептіру де ылғалдың жылы қабаттардан салқын қабатқа ауысуына себеп болады. Бүл қабаттарда ылғалды ауа салқындағанда су тамшылары пайда болады, басқаша    айтқанда    ылғалдьң    конденсациясы    байқалады.    Сонымен термоылғалөткізгіштіктің әсерінен үйіндінің жекелеген қабаттары ылғалданады да өзінің тіршілік әрекетін күшейтеді. Оларда астыктык өздігінен қызуы, тіпті дәннің өнуі байқалуы мүмкін.

Астық массасындағы физиологиялық процестер.

 Дәннің болашақ тіршілігіне әсер ететін, қоймада сақталатын топты дән массасы дейміз.

Дән массасының үзақ тіршілігі деп, белгілі бір уақыт ішінде дән мен түқымның түтынушылық (түқымдық, технололгиялық және азық-түліктік) қасиеттерін сақтауын айтамыз.

Дән массасының үзақ тіршілігі 3 топқа бөлінеді.

Биологиялық үзақ тіршілік деп, белгілі бір уақыт ішінде, дән массасы тобында, не болмаса қоймадағы түқым тобының, бір дәні болса да көктеп шығуға бейімділігін сақтауын айтамыз.

Түқымдық  үзақ тіршілік деп, белгілі бір уақыт ішінде, түкымның өзінің түқымдық кондициясын сақтауын (I және II класс) айтады.

Технологиялық үзак тіршілік деп белгілі бір уақыт ішінде, дән массасы өзінің азық-түліктік, жемшөптік және технологиялық қасиеттерін сақтауын айтамыз.

Биологиялык үзак тіршілік 3 топқа бөлінеді:

микробиотіктер, мезобиотіктер және макробиотіктер болып.

Микробиотіктер тобының үзақ тіршілігі бірнеше күннен 3 жылға дейін, мезобиотіктердікі 3 жылдан 15 жылға дейін, ал макробиотіктердікі 15 жылдан 100 жылға дейін созылады.

Тыныс алу.

Бұл маңызды физиологиялық  процесс және тірі ағзаларда зат  алмасудың негізі болып табылады.

Өттегінің дәнге еркін  енуіне байланысты тыныс алу процесі аэробты тыныс алудың жиынтық теңдеуіне сәйкес жүреді:

С6 Н12 О6 + 6О2= 6СО2+6Н2О+энергия;

 

Ауада оттегі біржола болмаған жағдайда астық массасы анаэробты тыныс алу процесіне ауысады және ол мынадай теңдеумен өрнектеледі:

С6 Н12 О6 = 2СО2+2С2Н5ОН+энергия.

Астық тыныс алу процесінің сипатын тыныстық коэффициентпен бағалауға болады (СО2/О2).

Егер астықтың массасында тек қана аэробты тыныс алу  процесі өтіп жатса онда тыныстық коэффициент бірге тең.

Физиологиялық-биохимиялық  процестерді қүрт арттыратын дән  ылғалдылығын қиын қыстау ылғалдылық деп есептейді және мұндайда астық сақтауға төзімсіз болады 
Кесте - 18-250С температурадағы астық пен тұқымның қиын қыстау ылғалдылығы

Дақыл	Ылғалдылық,%	Дақыл	Ылғалдылық,%
Бидай, Қарабидай, арпа, қарақұмық	14,0-14,5	Мақта	12,5
Жүгері, сұлы, күріш	14,0	Бөрібұршақ	15,5-16,5
Тары	12,5-13,0	Асбұршақ	16,0-17,0
Кұнбағыс	7,0-9,0	Мал азықтық бұршак	16,0-17,0
Майбұршақ	12,5	Мал азықтық шөптер (тұқымға)	11,0-13,0

 

Дән массасының жинап  алганнан кейінгі пісіп-жетілуі.

Жаңа ғана жиып алған дән  массасы мен тұқым тобының  тұқымдық және технологиялық қасиеттері өте төмен болады.

1-2 ай өткеннен кейін,  егер дән   массасы   қоймада   қолайлы   жағдайда   сақталатын   болса,   оның тұқымдық және  технологиялық қасиеттері жақсарады.  Әсіресе, балауыздылығы 1-3 % дейін  артады.

Сонымен, тұкымның жинап алғаннан кейінгі  пісіп-жетілуі дегеніміз, астық массасы мен тұқымды қоймада сақтау кезінде пайда болатын күрделі процестерді айтады.

Бұл процестер кезінде  астық массасы мен тұқымның тұқымдық және технологиялық қасиеттері жақсарады. Күрделі химиялық өзгерістер болады. Мысалы, суда еритін заттар мен белоксыз азот азаяды.

1. Жаңа жинап алған, дымқылдығы жоғары астық массасында, гидролиз процесі басым болады. Мүндай жағдайда, түқымның егістік сапасы төмендейді. Бүл жағдайда, дән массасьн кептіру не болмаса белсенді желдету керек.

Егер кептіргішті не болмаса  желдеткішті дүрыс қолданатын болсақ, бүл жағдайда дән массасының жинап  алғаннан кейінгі пісіп-жетілуі  жақсарады. 

2. Екінші  жагдай температура. Дәннің жинап алғаннан кейінгі пісіп-жетілуі үшін температурасы 15-30° С болуы керек. Сондықтан да, жаңа жинап алган дән массасын тым салқындатуға болмайды.

3 Әр дақылдың жинап  алғаннан кейінгі пісіп-жетілуіне  әр түрлі уақыттар кетеді. Мысалы, дәнді дақылдардың массасына  1-2 ай, күнбағысқа 25-50 күн, мактаға  7 ай, жүгеріге 0-7 күн қажет.

Кейбір жағдайда, арпа мен қара бидайға жинап алғаннан кейінгі пісіп-жетілуі керісінше әсер етеді.

4. Егер сақтаған кезде қоймада оттегі жетіңкіремей СО2 жиналатын болса, дән массасьның жинап алғаннан кейінгі жетілуі баяулайды.

5. Дән массасының жинап алғаннан кейінгі пісіп-жетілуіне ауа райының жағдайы әсер етеді. Бүл жағдай оңтүстік аймақтарда жақсы өтеді. Онтүстік аймақтарда қоймага, дән массасы қүрғақ, таза күйінде қүйылады.           Пісіп-жетілу кезкңіндегі бидай астығының биологиялық өзгерістері

Талдау мерзімі	Ылғалды-ығы, %	Өну энергиясы, %	Өнгіштігі, %	Белоксыз азот, барлығы-на пайыз есебімен	Амилаза-ның белсенді-лігі, шартты бірлікпен
Егін жинаган-нан кейін	16,1	0,6	19,0	10,0	150
20 тәулік сақтаған-нан  кейін	12,7	78,0	98,0	7,5	136
60 тәлік сақтаған-нан кейін	11,3	99,0	99,0	5,7	140

Дән массасының сақтау кезіндегі онуі.

Дән массасының қоймада сақтаған кезде өнуі, оның белсенді тьныс алуына байланысты болады.

Қарқынды тьныс алған кезде, коп жылу бөлініп шығады және құрғақ зат азаяды. Өну кезінде белок аммиакқа, крахмал қантқа айналады, бұл процесс дән массасын жинап алганнан кейінгі пісіп-жетілуіне қарама-қарсы әрекет.

Дәннің өнуіне негізгі себеп, қойманың төбесінің тесік болуы. Бір жерден аққан тамшы су, дән массасының өнуіне әкеп соғады.

Мүндай жағдай болмас үшін, қоймаға астық қүяр алдында, ең алдымен қойманы жөндеу керек. Қоймаға астық қүйғаннан кейін жиі-жиі дымқылдығы мен температурасын тексеріп, белсенді желдету керек.

Түқым массасының өздігінен қызу қүбылысы, оның мәні.

Түқым массасының өздігінен қызу қүбылысы, физикалық және физиологиялық қасиеттермен тығыз байланысты.

Бүл күбылыс әсіресе күздігіні не жазғұтұрым пайда болады.

Бүл құбылыс  дән  массасының  салмағын,   оның  тұқымдық, азық-түліктік, жемшөптік сапасын кемітеді.

Негізгі себептері:

Ылғалдылықтың жоғары болуы.

Температураның көтерілуі.

Ғылым   мен   іс-сана   бойынша,   дән   массасының   өздігінен   қызу қүбылысы бірнеше түрге бөлінеді.

Қат-қабатты (пластовое)

Жаппай.

Ұялы.

Ұялы  өздігінен қызу.

Кез келген учаскеде пайда  болуы мүмкін. Ұялы өздігінен қызу себептеріне төмендегілер жатады:

қандай да бір учаскеде астық массасының ылғалдануы (ақаулы шатыр немесе қойма қабырғаларының жеткіліксіз гидроизоляциясы нәтижесінде);

бір қоймаға әртүрлі ылғалдылықтағы астықты құю нәтижесінде жоғары ылғалдылықты ошақтардың түзілуінен;

қоспалар мен шаңның жоғары мөлшері шоғарланған учаскелердің түзілуінен ал соған сәйкес микроағзаларда қоспаалр мөлшері бойынша әртекті  астық топтарын сақтауға орналастырғанда;

насекомдар мен кенелердің үйіндінің бір учаскесінде шоғырлануынан  ж.б.

Өздігінен қабатты  қызу қүбылысы үшке бөлінеді:

 жоғарғы, төбелік

төменгі,

өн бойы.

 

 

Төбелік қат-қабатты  өздігінен қызу.

Астық массасын сақтағанда, әдетте астық пен атмосфералық ауа  арасындағы барынша жоғары айырмашылық  болған кезеңдерде, басқаша айтқанда күзде және көктемде байқалады (кездеседі).

Қызған астықтың горизонталь  қабаты астық массасының бетінен 0,7-1,5 м тереңдікте орналасады, егер қоймада  астық үйіндісінің биіктігі 1,0-1,5 м болса, онда қызған қабат беткі  қабаттан 0,15-0,25 м тереңдікте болады.

Көктемде атмосфералық ауа  жылы, ал астық массасы қысқы сақтаудан  соң теріс температурада болады.

Жоғары қабаттың қыздырылуы жоғарыдан төмен қарай жылу ағынының бағытымен жүреді (жоғары қыздырылған  қабаттан теріс температуралы төменгі  жатқан қабатқа).

Жылумен бірге үйіндінің  беткі қабатындағы ылғал жылжиды. Жылы және ылғалданған ауа астық  массасының салқын ауасымен кездеседі, осыдан ылғалдың конденсациясы үшін жағдайлар жасалады. Нәтижесінде  физикалық үрдістер күшейеді, ал мұның  өзі  аталған қабатта темпаратураны  арттырады.

Көктемгі төбелік өздігінен  қызу, әдетте, қатты тоңазыған астық  топтарында байқалады (температуралардың  күрт өзгерісі туындағанда). Мұндайда жұқа қабатпен сақталған құрғақ астықтың да өздігінен қызуы ықтимал.

Төменгілік қат-қабатты  өздігінен қызу.

Үйіндінің төменгі қабатында  – еденнен 0,2-0,5 м қашықтықта дамиды. Ол қоймаларда ерте күзде жоғары ылғалдылықтағы жылы астықты салқын еденге құйғанда пайда болады. Төменгілік өздігінен  қызу жағдайлары массасын дымқыл топыраққа  немесе қажетті гидроизоляциясы  жоқ алаңға орналастырғанда болуы  мүмкін. Мұндай өздігінен қызу жиі  түрде үйіндінің төменгі қабатында  өну  және астықтың нығыздалып қалуымен қатар жүреді. Өздігінен қызу үйіндінің  жоғарғы қабаттарын да шапшаңдатып  қамтиды, өйткені жылу жоғары қабаттарға жеңіл ауысады.

Төменгілік өздігінен  қызу элеваторлардың силостарында сақтағанда да пайда болуы мүмкін. Күздің соңына қарай атмосфералық ауа температурасы  төмендегенде силосты қабаттарының конструкцияларының барлығы оның ішінде шығару конструкциялар да тоңазиды. Мұндай жағдайда астықта температура құлауы (өзгерісі) туындайды да төменгі  өздігінен қызу мүмкіндігі байқалады.

Тік (вертикальды) қат-қабатты (пластовое) өздігінен қызу.

Қоймаларда, силостарда, бункерлерде  сақталатын астық массасында тік  қызған қабаттың түзілуімен сипатталады. Өздігінен қызудың бұль түрінің  себебі қойма  қабырғаларының әркелкі жылынуы немесе тоңазуы немесе олардың ылғалдануы болып табылады. Осы қабаттағы астық массасының физиологиялық белсенділігінің артуына үйіндінің тік қабатының маңында және оның қалған массасындағы температураның құлауы (ауытқуы) астықтың өздігінен қызуының алғы шарты болады. Тік-қабатты өздігінен қызудың пайда болуына астық массасының өздігінен сортталуы мүмкіндік жасайды, осының нәтижесінде силос қабырғаларының жанында жоғары физиологиялық белсенділіктегі жеңіл қоқыс, шаң, көптеген арамшөп өсімдіктерінің тұқымдары және басқа компоненттер жинақталады.

Жаппай (тұтас) өздігінен қызу.

Бұл бүкіл астық массасында, қатаң шектелген шеткі участкелерден  басқаларында, температураның көтерілуі. Ол әдетте өздігінен қызудың басқа түрлерінің салдарынан болады және сақтаудағы астықтың жоғары ылғалдылығы мен көп мөлшерлі қоспалардың, оның ішінде өсімдік бөліктері мен семген дәндер, болуынан пайда болады. Астықтың мұндай топтары сақтауға орнықсыз (тұрақсыз), өйткені белсенді физиологиялық үрдістер бүкіл астық массасында жүреді, нәтижесінде ол қысқа мерзімде өздігінен қызумен қамтылады. Бұл жағдайда астықты сақтау үшін жедел түрлі шаралар қолдану қажет.