Ирина Эланс

Автор который поможет с любыми образовательными и учебными заданиями

Астықтың зақымдануы. 2

Жоспар:

Кіріспе

Негізгі бөлім

1.1. Бидайға құрғақ заттардың түсуін ерте тоқтату...................................................................3

1.2. Дәнді аурумен зақымдануы....................................................................................................4

1.3. Зиянкестермен дән тамырының зақымдалуы.......................................................................10

1.4. Майлы дақылдарға зиян келтірушілер..................................................................................13

1.5. Ауылшаруашылық дақылдарының карантинді зиянкестері мен аурулары......................15

1.6. Егісті жинау кезінде дәннің зақымдалуы...........................................................................16

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе

Нанды өсімдіктер- қоршаған ортаның әсерін сезетін, өте сезімтал тірі организмдер. Қолайсыз жағдайлар өсімдіктегі физиологиялық процестердің бұзылуына әкеп соқтырады-ассимиляция, дем алу және т.б.

Табиғаттағы белгілі биологиялық құбылыстар өсімдіктің өсуін тежейді, әр түрлі ауруларға шалдықтырады, және өмір сүру белсенділігін төмендетеді. Бұның бәрі егістің сапасын төмендетеді. Егісті дұрыс емес жинау және өңдеу нәтижесінде үлкен кері әсер береді. Өсімдіктің тамырының зақымдалуы келесі түрде болады; егістің төмендеуі, бидайдың технологиялық қасиеттерінің нашарлауы, бидайда зиян қасиеттерінің пайда болуы. Дәнді сақтау кезінде де зақымдау қауіптері болады,мысалы кенелер, тістегіштер. Бидайдың тамырын зақымдау жиі әр түрлі түрде болады; қолайсыз жағдай әсерінен дәнің технологиялық қасиеттері мен спасының нашарлап төмендеуі. Зиянкестермен зақымдауға қарсы дұрыс ұйыдастырылған бүкілодақтық өсімдік қорғау ғылыми-зерттеу институты жыл сайын 8 милт дән және өнімнің сапасын жоғарлатуға мүмкіндік береді.

Дәннің тамырының зақымдалуының бірнеше түрі болады:

Дәнге құрғақ заттардың түсуін ерте тоқтату; төмен температура мен жоғары қатынасты ылғалдылық жағдайында дәннің толық жетілмеуі; дәннің суық әсерінен зақымдалуы; дәннің кеуіп кету әсерінен зақымдалу; қоректік заттардың жетіспеуінен зақымдалуы;
Ауруға шалдығу арқылы дәннің зақымдалуы; санырауқұлақ аурулары (споралы, бас,фузариоз, дақтану, гельминтоспориоз, жатын бактериозы және т.б.) бактериоздар ( базалы бактериоз), вирусты аурулар (мозаика , закукливалау), гүл зиянкестері (повилика. зақымдаушы)
Тамырдың зиянкестермен зақымдалуы; тұқымдастарды зақымдаушылар (қандала-тасбақалар, нанды кесушілер, жүгері көбелегі және т.б.); ірілікті зақымдаушылар (бұршақты дәнек, бұршақты жеміс); майлыларды зақымдаушылар (күнбағыс оттығы, сафлорлы шыбын, қыша белянкасы және т.б.)
Дәннен тамырға көшу: дәннен тамырға көшу және үйінділерде қалыпты мерзімде қалдыру; масақта өскен дән; жазықта қыстанған дән.
Жинау кезіндегі зақымдалу: ұнтақтау кезінде механикалық зақымдау; арамшөпті өсімдіктердің улы шырындармен әсер ету; эфирлі майлар мен ащы жусанның абсинтиннің әсері; дұрыс кептіреудің нәтижесі; дәннің үйінділерде көп уақыт жату нәтижесінде; радоиактивті заттардың ыдырау өнімдерінің әсері.

1.1. Бидайға құрғақ заттардың түсуін ерте тоқтату

Дәнге құрғақ заттардың түсуін ерте тоқтату (органикалық және бейорганикалық заттар) судың түсуін бұзады, сонымен қоса минералды және органикалық заттардың формалау және дән толтыру. Құрғақ заттардың түсуі және олардың келесі синтезделуі күрделеніп жоғары немесе төмен температура әсерінен органикалық қосылыстардың үзілуіне әкеп соқтырады.

Дәннің толық жетілмеуі. Бұл ылғалдылығы жоғары және дән жетілу кезінде температурасы төмен ауа райы болатын солтүстік аудандарда байқалады.Бұндай жағдайларда ылғалдылығының артық мөлшері ,ранспирацияға және ассимиляцияға дән қанқаларымен шығымынын жоғарлауы. Төмен температура синтетикалық процестердің ерте толықтай тоқтайды. Дән әлсіз, ұсақ және нан пісіру қасиеті ,қанағаттандырмайтын сапасы болады.

Мұздату әсерінен дәннің зақымдалуы. Зақымдалу деңгейін өну периодының қай кезінде қолайсыз жоғары температура басталғанынан білуге болады. Бұл уақытта дән аз жетілген болса, ол қатты зақымданады.Техникалық, физиологиялық толықтай пісіп жетілген дән мақзап қалу қаупінен қорықпайды.

Аязбен зақымдалған дән кең ауқымда тербеледі; оның технологиялық қасиетінде байқалатын азған, шаруашылық құндылығын жоғалтуға дейін. Аязбен зақымдалған бидай дәнің аязобойлы,аязбен ұрылған,аязбен қапталған деп атайды. Әр түрлі аязбен зақымдалу деңгейімен бидай көсеткіштері өзгереді; химиялық құрамы,клейковинасы, ұнға тартумен нан пісіру қасиеттері, дән құндылығы,тағам құндылығы. 1000 дәннің массасы төмендейді, тығыздығы,көлемді массасы. Химиялық өзгерістерге еритін заттардың жоғарлауы мен күлділігінің жоғарлауы ,амилаза мен каталазаның белсенділігінің артуы, титрлеу қышқылдығының ,суда еритін азоттын жоғары пайыздылығы.

Дәнінің клейковинасы кішкене мөлшерде жуылады, күңгірті түсті болады, азған ісінулі, нашар эластикалық, қыйқымы көпболады. Ерте піскен ылғалдылығы 64% болған кезде дәннің клейковинасында жоғары аяз әсері байқалады.Аязға шалдыққан 1000 дәннің массасының төмендеуі және дәнің көлемдік масасының төмендеуі ең маңыздыкөрсеткіштерінің бірі дәнді ұнға татру қасиетінің нашарлауына әкеп соқтырады. Ұнтақтаудағы шығымы көбейіп, ұн күңгірттенеді. Аязға шалдыққан бидайдан алынған ұнның нан пісіру қасиеті күрт нашарлайды. Нан эластикалық емес, жабысқақ, аз көлемді, нашар кеуектілікті, шөптік дәмді болады. Аязбен зақымдлған дән төмен дәнді құндылығы болады. Жаңа жетіліп жатқан кезде аязбен зақымдалса, онла толықтай дәндік қасиеттен айырылады.Балауыз фазада төмен ттемпература 40 ⁰С піскен кезде өнгіштігін сақтайды,бірақ бұл жағдайда сабақтың өсу дизорганизация байқалады. Жазықтық жағдайда зертханалық өнгіштігінің жоғары проценттік нәтижесінде дұрыс шығын шығармайды.

1.2. Дәнді аурумен зақымдануы

Өсімдіктегі ауру өзгерістері өнімнің санын төмендетеді,және оның сапасын нашарлатады. Өсімдік аурулары дәнді өндіріске үлкен шығым келтіреді. Аурудың қоздырғышы болып өсімдікті паразиттер табылады-фипотогенді паразиттер;саңырауқұлақтар, бактериа жәнесүзетін вирустар,сонымен қатар гүлді паразиттер.Көп кездесетін саңырауқұлақтармен зақымданған аурулар,ловека және жануарлар-микоз және микотоксикоз. Микоздар- саңырауқұлақ шалдықтыратын ауру, ағза мен қанқада көбейеді, және микотоксикоздар улы митоболит саңырауқұлақтар.

Бас. Базидиалды классқа жататын саңырауқұлақ қоздыратын ауру. Ол барлық астық 80% егіс аумағы бар.

Нанның аз ғана мөлшері зақымдалған болса да, барлық егісті төмендетіп жүз мың тонна бидайды төмендетеді.

Ұнның споралары жануар ағзасына ішектің қабығын бұзып зиян келтіруі мүмкін.

Бидай головниясы үш түрлі зақымданады: сулы немесе жағымсыз, немесе қатты , шаңды, сабақты. Сабақты головня ішкі клейковина құрамын төмендетіп және оның сапасын нашарлатады. Сулы головня кезінде дән құрамы бұзылады, тек қабағы ғана сақталады. Бидай головнясы қапшыққа айналады, күңгірт спорасы жағымсыз иісті массамен толы спора дәнді және ұнды ластандырады. Спораның массасы триметиламинді жағымсыз иісі бар. Сулы споралы қоспасы бар ұнда иістенген балықтың жағымсыз иісі болады, ал түсі күңгірттенеді. Қоспасы бар ұннан жасалған нан нашар пісіріледі, дәмді жағымсыз иісі болады.

Егісті жинау кезінде дәнді сулы головнядан ажырату керек. Шаңды головня масақты бұзады. Ол қара спора массасымен жабылады. Сыртқы түрімен зақымдалған дәнд і ажырату мүмкін емес, кейде біркелкі түсті қатпарлы жабынды болады. Дәннің ішінде саңырауқұлақша болады. Кейде бидай әлсіздігі байқалады. Сулы головня сияқты шаңды головняда жағымсыз иіс болады.

Шаңды головня байқалмайтын шығымға түседі, ол тек егісті тұқым өнгіштігінің төмендеуімен байқалады (4-22% ), қызғылт дақтарды енгізу 15%, сабақты дақтар 10-30%, ұнды бөлікте 10-15%.

Қара бидай, сұлы, арпа сулы және шаңды головнямен зақымдануында жалпы бірдей болады. Жүгері көпіршікті және шаңды головнямен зақымдалады, көпіршікті головня кезінде жатынды ісіну немесе созылу байқалады, ашық- сұр қабықпен жабылған және қара спора массасымен толы болады. Шаңды головня толықтай собықты бұзады. Сау собық өзінде спора алып жүреді.

Спорынья аскомицет немесе сумчат классындағы саңырқұлақ шалдықтыратын ауру. Ең көп қара бидайды, кейде бидай мен арпаны толықтай зақымдайды. Кейде сұлыны зақымдалған масақты дән бөліктерінің орнына склероцин саңырауқұлақтары шамамен 20-40 мм басады, күңгірт күлгін түсті, іші ақ түсті болады. Спорыньяда улы заттар бар. Спорыньясы бар нан және ұн адамдарды, жануарларды, құстарды қауіпті ауруларға шалдықтыруы мүмкін. Спорынья шалдықтырытын ауруларды эрготизм деп атайды. Ол екі формада болады: конвульсивті және гонгренозды. Өте қауіпті некроз түзеді, перифериясының ұштарының бөліктерін түзеді. Улану, бас айналу, лұқсумен байқалады. Сақтау кезінде спорыньяның улы қасиеттері ақырындап әлсізденеді. Дән кептіру спораның улы қасиеттерін төмендендетеді. Спорыньяның ұндағы мөлшері 0,005 % болса өндіріске жіберілмейді. Жануар уланғанда соңғы бөліктері өлуімен немесе түсік жасауымен байқалады. Улы спора мөлшері 0,2% бар кебек немесе қалдықтар жануарлар үшін өте қауіпті болып саналады. Оларды белгіленген мөлшермен ғана қоректендіруге болады. Адамдар спорыньяның улы қасиеттерін білмеген кездерде ол улы заттардан адамдар өліміне әкелді. Ол жиі жаңа жинаған бидайда болады. СССР- да нанды өнімдеріндегі спорынья болуы кейде байқалады. Ол енді кейде жабайы өсетін флора өнімдерінде кездеседі. Бірақ спора көбеюіне қолайлы жағдайда спора үйшіктері түзіледі, ол шөпшабу кезінде кездеседі.

Фузариоз . Барлық ауылшаруашылық өсімдіктерде кең таралған. Фузариоз типті саңырауқұлақтары өсімдіктен 200- ден астам түрлі 52 тұқымдастарды зақымдайды, олардың тамырларын шірітеді. Біз фузариоздың кейбір түрленріне тоқталып кетеміз. Олар бидайда көп кездеседі. Фузариоз немесе «мас нан», фузар саңыракқұлақтары деп аталады. Жиі ол бидайды, кейде сұлыны, арапаны, қара бидайда зақымдайды. Зақымдалған бидайда қызғылт немесе ашық- қызғылт фузариоз саңырауқұлақтарында дақтар пайда болады. Бірақ көп жағдайда фузариоз бидайда улы қасиеттердің түзілуіне әкеп соғады.Толық піспеген дәндерде бұл ауру жиі байқалады, белгілері: әлсіздігі, бидайдың сапасының нашарлауы, тұқымның өнгіштігінің төмендеуі, өнгіштігінің дұрыс дамымауы. Бұл бастапқы фузариозбен зақымдалуында болады. Бұл жағдайда бұл ауру бидайды толықтай қамтиды. Дәннің ерекшелігі түсі(қызылбау, бидай сыртында дақтар немесе нүктелердің пайда болуы) оның улы қасиеттерінің белгісі болып есептеледі .Дәнді зақымдау сипаттамасы бойынша фузариоз кезінде,фузариозға күмәнділік фузароиздың көрінбейтін белгілер кезінде, фузариоздың кеш зақымдалуы мен өсімдік тамырының ерте зақымдалуы кезінде түзіледі. Сонымен қатар инфекция кезінде, ылғалды бидайды сақтау немесе егісті жинау кезінде кездеседі. Бұл жағдайда саңырауқұлақ дәнектің сыртқы жемісі және дәнді қабықтарында кездеседі.

Фузариоздың көрінбейтін белгілері анықтау қиынға соғады. Фузариоздың көрінбейтін белгілері деп- қызғылт немесе таңқурай- қызыл түсті болу, сонымен қатар ісінуі мен қыртыстануы. Дән өсіру кезінде таңқурай- қызыл түс көп кездеседі. Дұрыс емес ірі қыртысты және ұсақ дәнде көрінбейтін белгілері болып табылады.

Бидайдың кешенді бактериалды- фузариозды зақымдауы кейде болмайды. Бұл жағдайда дән толықтай немесе бөлшектері күңгірттенеді. Фузариоз саңырауқұлақтарының тез даму кезінде мицелий өскенде дәннің массасын тығыз тасқа айналдырады.

Фузариоз дамуының алдын алу үшін сақтау кезінде ылғалдылығы 13-14 % -дан аспауы керек, ал саңырауқұлақпен зақымдалған немесе ылғал ауада жиналған дәнді бүтін дәнге қоспай бөлеке сақтау керек. Осы уақытқа дейінгі «мас нан» улы заттарының себебін анықтағаннан кейін мицели саңырауқұлағы бар дәннен алынған бидай қоректенуге жарамсыз. Нан мас қылдырып уландырады: дөрекілік шыға бастайды, бас айналады, лұқсиды, ұйқысы келеді, шайқала бастайды және т.б.

Саңырауқұлақпен қатты зақымдалған бидаймен жануарларды қоректендіру кезінде басталады, ас қорыту жүйесін бұзып және жүйке жүйесін бұзады. Жылқыларда уақытша құтыру байқалады. Жылқы, шошқа, ит аз мөлшерде бидаймен зақымданғанда ауырады, ал үй құсы мұндай ауруға шалдықпайды бидайды жей береді.Өндірістік мақсатта мемлекеттік дайындауда министірлік кеңестің рұқсатымен тек 1 % -тік фузариоз мөлшері бар дәнді қолданады. Сондықтан фзариозы бар дәнді ацетонбутильді өндірісте қолдануы мүмкін. Қызғылт түсті фузариозбен шалдыққанның белгісі бола бермейді, ол сонымен қоса басқа да ауру белгілері болады. Кейде бидай және қара бидай партияларында қызыл түсті дәндер кездеседі. Толық піспеген дәндер қызыл түсті ал жарықта түске өзгереді. Қызыл түсті дәнді жуған кезде түсі тез жоғалады. Бұндай жағдайда дән ішіндегі әртүрлі бактериялардың көбеюіне әкеп соқтырады. Бидай дәндеріндегі әртүрлі қызыл бактериялар дәндік нан пісіру қасиеттерін нашарлатады.

Фузариоз кезінде немесе құрғақ шіру кезінде жүгеріде кей жерлерінде өрім секілді қызыл дақтар пайда болады. Әлсіз дәндер көбейеді, 1000 бидай дәнінің массасы төмендейді. Қатты зақымдалған дәнедер қаралау, лас түсті болады, тез сынғыштығы байқалады.

Аспергиллотоксикоз. Дүние жүзінің көп жерлерінде кең таралған. СССР- да да кездеседі. Аспергилл саңырауқұлақтарымен адамдарда ауруға шалдығады. Зертхана жұмысшылары,элеватор мен сақтау орындарының, ауылшаруашылығы орындарының жұмыскерлері жиі ауырады. Аспергилланың көп түрлері адам мен жануарлардағы бронха мен дермомикоз қоздырғышы болады.

(А.flavus), саңырауқұлақ афлотоксин түзеді, оның құрамында дәнді, кебекті және басқада концентрат түрлерін зақымдайтын саңырақұлақтары бар, шалдығу субстраттары 40-100%- ға жетеді.

Афлотоксиндер қоздырғышы: аспергиллоз- тірі ағзаларды, әртүрлі ағзаларды зақымдау; саңырауқұлақтармен байланыс кезінде зақымдайды, конъюнктивит, дерматит, бронхалы астманы; аспергиллотоксикоз улы метаболит әсерінен қоректік заттар түзіледі.

Аспергиллотоксикоздар алиментарлы жол арқылы түзіледі, аллергия мен аспергиллоз- респираторы. Афлотоксиндер жануарлар мен құстардың ауруларын тудырады.

Пенициллиоисландиотоксикоз. Саңырауқұлақ улылығы (Penicillium islandicum Sopp.) 1954-1955 ж. түзілген уы зерттеу нәтижесінде қарастырылды .Жапонияда күрішті қолданғанда байқаған.

Пенциллиооисландиотоксикоз ағзаға түскен улы заттарға қарап бауыр ауруына соқтырады (цирроз), өлімге және массаның жоғалуына әкелуі мүмкін.

Пенициллииорубротоксикоз. Қызыл пеницилл ( Penicillium rubrum Stoll) қоздырытын ару. АҚШ- та әртүрлі концентраттарда көп кездеседі. Жүгері дәнін пайдаланған кезде жылқы мен шошқаның зақымдануын байқауға болады. Қатты улану кезінде бауыр мен бүйрек 1-2 сағ.зақымдалады, ал әлсіз кезінде 10 сағ. кейін зақымдалады.

Нигроспориоз (нигроспороз) саңырауқұлақтары қоздыратын жүгері аурулары. Украина ССР бөліктері жүгері егісінің үлкен шығым келтіреді. Зақымдалған собықтар толық жетілмеген ,жеңіл болады.Ауру дәндер әлсіз, собығыда әлсіз жайылады. Дән негізінде қара спора жиналады. Күшейіп даму кезінде дәнде ақ немесе сүр саңырауқұлақ дақтары пайда болады.

Жүгері белі (бель). Жүгеріні ауруға шалдықтыратын қоздырғыш. Бұл ауруда жеке дәннің қабығы мен эндосперм собығында сынықшалар пайда болады .Сынықшалар көрінбейтін, терең, жара түзгіш болады, кейде сынық жерлерде ісіну байқалады. Ауру дәндер тез көгереді. Қатты ауырған дәннің өнгіштігі жоқ.

Жүгері диплодиозы. Өте қауіпті, жұқпалы ауруға жатады. Аяқталмаған саңырауқұлақ топтарына жататын диплоид саңырауқұлақтары шалдықтырады. Дән собығында, дәндер арасында ішкі жоғарғы жағында мақта тәрізді саңырауқұлақ түзіледі. Дәндер біртекті, сұр немесе қоңырқай бола бастайды. Олар өнгіштігін жоғалтып, жоғарыға шыққанша өледі.

Жүгері собығының көгеруі. Өсу мен сақтаудағы қолайсыз жағдайларда пайда болады . Ол сапрофитті пеницилли саңырауқұлағымен шалдығымен қоздырып шалдығады.Ол көп жағдайда пайда болады. Дәні және собығы көгеру кезінде жібек дақты, сұр немесе күңгірт түсті болады. Қатты зақымдау кезінде дәндер бұзылады.

Ұзындықты немесе сабақты дақтар. Барлық астық тұқымдастарды зақымдайды, таттардың әртүрлері болады; белгілі тұқымдастарды зақымдайды, таттың қоздырғыштары- әртүрлі базидиалды саңырауқұлақтар мен класстары.

Барлық тат түрлері егісті төмендетеді. Дән сапасы нашарлайды, ол әлжуаз бола бастайды. 1000 бидайдың массасын, өнгіштігін төмендетеді, сұлы мен арпада қабықшалылығы жоғарлайды. 15-20% зақымданған 742г, 50-70% 705г және бақылауында- 803г; 1000 дән 26,6, 23 және 31,5г болады. Қамырдың физикалық қасиеттерін төмендетеді, ал шынылығы мен желімдігі өзгеріссіз қалады.

Бидай мен арпа гельминтоспориозы. Жетілмеген топтардың саңырауқұлақтарымен шалдықтыратын аурулар.Бұл аурудың белгісі болып жапырақтарда дақтар пайда болады «қара ұрық » және тамыр шірік.

«Қара ұрық». Бидайды, сонымен қатар қар бидай мен арпаны, қатты дәнді зақымдайтын ауру. Аурды қоздыратын негізгі саңырауқұлақ Alternaria tenuis Nees (альтернариоз) және кейде Helminthosporium sativum P.K. et B (гельминтоспориоз). Дәнектің жемісі, қабығы ұрық аумағында күңгірт қара түске айналады. Көп жағдайда ұрықтың өзі бұндай жағдайда зақымдалмай қалады. Дән амилолитикалық және протеолитикалық белсенді. Қышқылдылығы жоғары және май саны жоғары, күлділііг жоғары, жиі төмендеген дәнде құндылығы болады.

«Қара ұрық » бар дән улы емес және өндірістік мақсатта қолданылы алады, қоспа ұн сапасын нашарлатады.

Ауру зақымдалған дәннен сау дәнге берілмейді. Қоспасы 8%- ға дейін «қар ұрық» бар дән және 30 %- ға дейін сорттаусыз өндіріске жіберіледі. Зақымдалған дәндердің өңдеуі тек алдын ала сорттаудан кейін жіберіледі.

Ұнтақты шық. Бидай, қара бидай және сұлыны зақымдайды. Қалталылар классына жататын саңырауқұлақ, ерисиф шақыратын ауру.Зақымдалған саңырауқұлақшамен жабылған болады, ол біртіндеп қараяды. Дән жетілмеген болады.

Аскохитоз немесе бұршақтың дақтануы. Пикнодиалды, екі аяқталмаған саңырауқұлақ шақыратын ауру.Атбас бұршақтың сырты зақымдалғанда дөңгелектенген дақтар пайда болады. Дәндер жетілмеген және өнгіштігі төмен болады.

Склеротиния немесе күнбағыстың ақ шірігі. Қоздырғышы- либертиан склеротининнің қалталы саңырауқұлағы. Зақымдалған себетше бұзылады. Бос дәнектер және әлжуаз дәндердің көп мөлшері түзіледі және олардың өлімдері байқалады,

Бактериоздар. Фитопатогенді бактерияны шақыратын ауру. Ол өмірлік қасиетңн бірнеше жыл сақтай алады. Фитопатогенді бактериялар дәнде қыстанады, зақымданған өсімдік қанқаларында қыстанады.

Төменде көп кездесетін бактериоздар көрсетілген:

Блек-чаф, бактериоздар, бидайдың қара қабықтылығы. Дән қатпарланады, әлжуаз болады. Кейде дән сыртында сары жолақша пайда болады, онда бактериялар түзіледі.

Бидайдың базальды бактериозы. Дәннің дамуы тоқтайды, ол әлжуаз бола бастайды. Дән сырты қоңырқай түске боялады және жылтыр бояғышпен боялғандай болады.

Арпа эндоспермасының бактериозы. Гүлді қабықшалы, тегіс болады. Осыдан дәннің күңгірт майлы құрамын көруге болады.

Арпаның дақты бактериозы. Дән массасы төмендейді. Дән сыртында дөңгелек дақтар мен күңгірт- қоңыпқай қара түсті болады.

Сұлының қызыл бактериозы. Дән өсуінің энергиясы мен өнгіштігі төмендейді. Кейде дәндер шіриді, онда жабысқақ, сары- ақшыл түсті масса түзіледі.

Жүгерінің бактериалды солуы. Қатты зақымдалу кезінде дән әлжуаз және қатпарлы болады.

Жүгері собығының бактериозы. Дәнді сыртқы собық бөліктерін зақымдайды, дәннің жоғарғы бөлігі басылады. Қысымдалу кезінде ұсақ қатпарлы, үгітілген дақты, сарғыш немесе сұр түсті болады.

Үрмебұршақ бактериозы. Атбас бұршақ ылғал дақпен жайылады, кебу кезінде қызыл- қоңырқай түс түзеді. Тұқым сырты сары дақтармен жабылады, лакті бояуды еске түсіреді. Дәндер жиі қатпарлы болады.

Қозаның гоммозы. Қауашақ үстіңгі қабатында қоңыр немесе қара түсті дақтар түзіледі. Өнгіштігі жоқ немесе төмен өнгіштікті дәндер.

Кориандр жемісінің бактериалды қараюы. Жемістер әлжуаз, эфир майы төмен болады. Жемістің үстіңгі жағында күңгірт дақтар пайдп болады. Дәндер төмен өнгішті және төмен өсу энергиясы болады.

Вирусты аурулар. Жұқпалы аурулар топтарына кіреді. Бұл аурулардың қоздырғышы сығушы вирустар болып есептеледі. Дәнді өсімдіктерде 25 түрлі вирусты аурулар кездеседі. Закуклива деп аталатын ауру.

Ауру барлық дәнді және арам шөпті өсімдіктерді зақымдайды. Аурудың белгілерін сұлыдан байқауға болады. Зақымдалған бидай жеміссіз, аласа, өсімдіктер ккөп санды, қысқы сабақты болады.

Дәнде және топырақта вирус сақталмайды. Олар өсімдікте қыстайды.

Нақыш. Жаздық және күздік бидайларды зақымдайды. УССР мен РСФСР орталық аудандарында кең таралған.

Ауру өсімдікті жояды. Ауру өсімдіктерге аласа, дұрыс емес жапырақты, жеміссіздік тән. Бидай нақышы арпаны, қара бидайды, күріш және т.б. дәнді- дақылдарды зақымдайды. Жүгері нақышпен ауырмайды.

Үрмебұршақта нақыш түрдегі жапырақ хлорозы- жұпалы ауру. Жапырақ сарғаяды, жасыл бөліктері сақталады, өсімдік өсуі тежеледі, егіс төмендейді, дәндер ұсақ болады.

Гүлді паразиттер. Гүлді паразиттерге кейбір кепкен, басқа өсімдіктер арқылы қоректенетін өсімдіктер жатады. Дәнді- дақылдарды зақымдайтын гүлді паразиттердің кең таралған арамшырмауық зақымдауыштар, үлкен погремок, оларға қырықтырғыш- сыртқы карантин жатады.

Арамшырмауық 215 түрі, СССР- да 36 түрі кездеседі. Арамшырмауықтың барлық түрлері- паразитті өсімдік,карантинді арамшөп. СССР- да шектеулі таралған. Олар хлорофилі жоқ, тамыр мен жапырақ болмайды, басқа өсімдіктердің шырындарымен қоректенеді. Жіп тәрізді және баулы тармақты сабақтр басқа өсімдіктерге байланысып, олардың шырындарын сорады. Жапырақтар қабыршаққа айналған, гүлдері ұсақ, аз ғана жинақталған шашақша тәрізді.

Арамшырмауық өсімдіктерге үлкен зиянын келтіреді, ол олардың езілуіне, өлуіне әкеп соқтырады. Оның дәндері улы, құрамында кускутин алкалоиды мен сапонин тобының гликозиді- конвольвулин бар. Арамшырмауық қоспасы бар дәндер мен шөптер үй жануарларына өте зиянды. Кебек пен дән тазалаудағы қалдықтарда арамшырмауық қоспасы бар болас, онда оның жағымсыз, ащы дәмі болады. Жануарлар оны жеп қояды. Егер қоректік заттард арамшырмауық мөошері көп болса, ол созылмалы ауруға шалдықтырады және жылқы өліміне әкеледі. Ірі қара мал зақымдалуға аз сезімтал. Зақымдаушы көптеген арамшөпті өсімдіктерді зақымдайды.

Жұқтырушының үш түрі бар: жәй, тармақты және мутель жұқтырушысы.

Жәй немесе күнбағысты жұқтырушысы күнбағысты зақымдайды, сонымен қатар сафлор, коноплю, перилла, күнжіт, лен.Қарапайым жұқтырушы күнбағысты зақымдайтын паразит. Жемістілігі мол болғанымен ерешеленеді.

Күнбағысқа үлкен зиян келтіреді. Зақымданған күнбағыстың себет диаметрі және оның дәндермен толтыруы күрт кішірейеді. Бір өсімдікте 18 жұқтырушы болса, ол 4 есе төмендейді, 60 гүлді егісті толығымен жояды.

Тармақты жұқтырушы коноплюды, қышаны, кориандрды, атбас бұршақты зақымдайды.

Мутель жұқтырушы сиыржоңышқа, беде, ақ қышаны зақымдайды.

Далалық марьянник- бір жылдық, жарты паразитті өсімдік. Далалық марьянниктің тамырларыда сорғышы бар, соның көмегімен басқа өсімдіктерге байланып, олардың сіңімді заттарын алады. Далалық марьянник дәндерінде гликозид сипаттамасы- ринантин улы заттары бар.Оның қоспасы ұнға ащы дәм береді. Марьянник қоспасы бар нанды қолданған адамдарда бас айналу және басқа да құбылыстар байқалады. Марьянниканың қоспасы бар нанда күлгін түст ідақтар пайда болады.

Үлкен погремок, қораздың айдары ,сылдырмақ (арамшөп) – бір жылдық , жартылай паразитті өсімдік. Тамырлы ұсақ ісінумен погремок көрші өсімдіктердің тамырларын сіңіріп, олармен қоректенеді. Күздік және жазық егістерді, әсіресе қар бидайды зақымдайды. Погремок қоспасы бар нанды ұзақ уақыт пайдаланғанда улану байқалады.

1.3. Зиянкестермен дән тамырының зақымдалуы.

Өсімдіктердің тамырлары әртүрлі жануарлармен зақымдалады:кеміргіштер, кенелермен, құрттармен, жәндіктермен және т.б.

Өсімдіктерге ең көп кеміргіштер зиян келтіреді (суыр, тышқандар, атжалман) және жәндіктер ( қоңыздардың әртүрлері, көбелек, шыбындардың түрлері).

Зиянкестермен және аурулармен шалдықтыратын шығымды анықтау қиын. Ауыл шаруашылығына зиян келтіретін аурулар мен зиянкестердің жиынтығын көрсететін мәліметтер жыл сайын орташа 15-30% егісті құрайды. Төменде дәндерді зиянкестермен зақымдайтын аурулар қысқаша көрсетілген.

Қандала- тасбақа- қалқанша тұқымдастарының қандаладан тұратын зиянкестер. Формасы қандала тасбақаны еске түсіреді, өзіндік иіс береді. Ересек қандала ұзындығы 8-12 мм, ені 6-7мм. Денесінің түсі сұр- сарғыштан күңгірт- қоңырқай түске жетеді.

Кең таралған зиянды қандала зиянды тасбақа (Eurygaster integriceps).

Оңтүстік аумақтарда дәнді тасбақалар, басқа қандала түрлері (Aelia rostrania), маврсті қандала (Eurygaster Maura), жемісті қандаал (Dolycoris bacearuim) және т.б. Оларды жалпы нанды қандала байланыстырады. Нанды қандала зиянды тасбақалардан ерекшелігі, олар әртүрлі аумақтарда болады. Көп ортақтылығы бар, әртүрлі қандала- тасбақа көлемімен, формасымен ерекшеленеді, сонымен қатар биологиялық ерекшеліктері.

Қандала тасбақа барлық дәнді- дақылдарды, әсіресе, бидайды зақымдайды. Қатты улану кезінде қандала тасбақа барлық егісті жойып жібереді,.

Қандала тасбақа ормандарда, шөптердің және шөптік жерлерде қыстайды. Оңтүстік ауматарда СССР- де күздік бидай ауырады. Көктемде олар егіске ұшып кетеді. Жақсылап қоректеніп болған соң қандала тасбақа жұмыртқаға түсіп, бітірген соң өледі.

Шығыс аудандарда қара бидай және бидай 1954ж. бастап ұшы қырлы қандаламен зақымданғаны байқалды. Ең көп ұшы қырлы Сібір қандаласы немесе Сібір тасбақасы. Сібір қандаласы дәнді зақымдайды. Зақымдалған дәндердің массасы 20-50% төмендейді.

Қандал- тасбақа екпесін масақ пен тамырға салғанда дәннің жетілмеуі түзіледі. Жетілу кезінде зақымданған дән кебеді және әлжуаз бола бастайды. Егер дән баяу жетілу кезінде зақымдалса, оның үстіңгі жағында қар түсті тістелген ізі қалады. Қатпарлы дақ және ақшыл қабықшамен қоршалған. Эндоспема тістелген орнында басылған кезде оңай бұзылады.

Астықтың зақымдануы. 2 📙 Реферат → 🆔 30931