Автоматтандыру туралы жалпы мағлұмат

      Мазмұны

 

1. Кіріспе 3-4

        Автоматтандыру туралы жалпы  мағлұмат

2. Негізгі бөлім 5-26

1. Есептің қойылымы

                Программаға арналған негізгі шарттар мен оны орындау жолдары

2. Кіру құжаттары

                Программаны орындау барысы

3. Шығу құжаттары

                Мәліметтер қорымен жұмыс жасайтын  жобалар

4. Программалық жабдықталуы

3. Қорытынды 27
4. Программа листингісі 28-30
5. Пайдаланған әдебиеттер тізімі 31

       

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

КІРІСПЕ

      Автоматтандыру дегеніміз не - автоматтандыру ,  технологиялық  қолдану  әдісі ,  экономика  –  математикалық  метод  және  басқару  системасы. Беру  және  қолдану  энергиясын , материалдар  немесе  көп көлемдегі өңделген ақпараттар.

Автоматтандырылады :

      1)  технологиялық , энергетикалық , транспорттық және тағы басқа өндірістік процестер ;

       2)  өнеркәсіп , жоспарлау және басқару цехы , кәсіпорын , құрылыс , әскери обьекті , қосу және т.б. ;

      3)  ғылыми іздеулер , медициналық және техникалық диагностика , програмирование , инженерлік есептеулер , және т.б.

Автоматтандырудың мақсаты – жұмыс уақытын үнемдеу , оптимизациялық басқару , адамның денсаулығына зиянды жұмыс уақытынан босату. Автоматтандыру – ғылыми техникалық процестің бірі ;

       Автоматтандыру – ғылыми  функциялық  басқару  элементінің кең тарал-ған түрі. Автоматтандыру  өз  кезегінде техникалық кибернетиканың бір түрі. Техникалық  кибернетика  өте  қиын  автоматтандыруды  басқару системасын компьютерлік әдіспен оқытады.Автоматикалық  басқару  ХIХ  ғасырдың  соңында  кең  қолданыла бастады. Негізгі  қолдану әдісі есептеу техникасы және ақпараттық жүйе барысында жүзеге асады. Автоматтандырудың  өзі  екі  бөлімнен  тұрады : ақпараттық және есептеу.

      Подсистема техникалық есептеуі  комплекстік  компьютерлік  әдісін ұсы-нады. Оған бағдарламалық  есептеу  және  локальдық желіге арналған арнайы техника , дүние жүзілік желілерге  қосылу , регистрация бөлімі , жиналу және көрсету ақпараттары.

     Подсистема ақпараттық жүйесіне сырттай ақпараттармен қамтамасыз ету кіреді. Оринтирование на организации базы данных. Базалық система әдетте белгілі бір класқа  ғана берілген. Автоматтандырумен қамтамасыздандырыл-ған көптеген әдіспен , яғни есептеу техникасымен , сол белгілі  бір ақпаратты шығарып , өңдеу  және  сонымен  қоса экранға шығару. Мұның  жұмыс  істеу қабілеті жоғары сапалы  системамен жұмыс істейді. Жалпы , автоматтандыру қазіргі  кезде дамып  келе  жатқан жоғарғы  техника. Бүгінгі кезде бүкіл өнер-кәсіп  орындарында қойылып жатыр. Өйткені шығаратын өндіріс затын сапа-ға сәйкес шығару керек. Ол бір ғана компьютермен бақыланады. Және де бұл өте қолайлы да , әрі тиімді. Демек , ол бүгінгі заманның талабы.

 

 

 

 

 

 

Есептің қойылымы

      Программаға арналған негізгі шарттар және орындау жолдар

Бұл курстық жұмыстың мақсаты- деректер базасын құру және онымен

жұмыс істеу.Олардың қарым-қатынасын құрып,оларға қойылған талаптарды жүзеге асыру. Қатынастар құру барысында “Реляциялық алгебра”- операциясын қолдандық. Қатынастарда келесі шарттар орындалуы тиіс:

1. Атрибуттарға есім берілуі керек және олардың құрылымы біртекті болуы тиіс.
2. Жолдың реттілігі маңызды емес.
3. Атрибуттардың  реттілігі маңызды емес.
4. Қайталанатын жолдары болмауы тиіс.

    Сонымен қатар біз SQL-тілін  қолдануымыз керек. Бір маңызды  қасиет SQL-тілі тек “Реляциялық  алгебра” оперциясында ғана істейді. Осы жұмысты іске асыру алдында, қатынас құру схемасын сызып  ақиқатқа жақын жолын таңдадық. Оның ең тиімді жолы екі  кестені қолдану болып табылады.

Деканаттың жұмысы студенттер туралы автоматтандырылған анықтаманы жасау – еліміздегі жоғарғы оқу орындарының мыңдаған студенттер базасын кішкентай ғана компьютерлік бағдарламаға сыйғызу десе де болады. Университеттің әкімшілігі осыншама күрделі ақпарттарды осындай автоматтандырылған программалық қамтама арқылы реттеп отыр.Жасалынған жоба студенттердің қандай да бір ретпен берілген тізімінен тұрады. Жобадағы берілген деректерді пайдаланып студент жөнінде  толық мағлұматтарды алуға болады.

Деканат жұмысын автоматтандырудағы біздің мақсатымыз -  өте аз уақыт ішінде студенттер жайлы толық, нақты мәліметтерді алу.Сонымен қатар мәліметтер қорын пайдаланып, Delphi ортасында жұмыс жасай білу керек.

 

 

 

Кіру құжаттары

Программаны орындау барысы

  Осы курстық жұмыста мен әрбір топтың студенттері жөнінде мәліметтер қорын жасадым.

  1.Database Desktop – ты ашып, File – New командасын  таңдаған кезде мынадай менюді  көреміз:

QBE Query	Визуалды сұраныстарды құру және оларды файлға жазу.
SQL File	SQL-де сұраныстар жасау және оларды файлға жазу.
Table	Жаңа кесте құру.

     

           Table  алғаннан кейін бізге мынадай  сұхбат терезесі ашылады. Сырғымалы  тізімнен  МҚБЖ таңдап алуға  болады, содан кейін Paradox7-ні таңдап  алдым.

 

          Жоғарыдағы  кестеде программаны іске қосудың  жалпы кестесі көрсетілген. Яғни  ең алдымен Delfi-6 Borland – Tools – Database Desktop- File – New – Table арқылы жаңа кесте  құрамыз. Содан кейін келесі кестені  толтырамыз. Ол үшін берілген  есептің шарты бойынша керекті  мәліметтерді жинаймыз.

 

 

          Құрылып жатқан кестенің әрбір  өрісіне бір жазба сәйкес келеді. Field Name бағанына өріс атын, Type –  символ, өрісте сақталынатын мәліметтердің  типін анықтайды. Size бағанына –  сан қойылады, өрістің ұзындығын  анықтайды, Key – “*”символы, егер бұл өріс бойынша біріншілікті кілт қою керек болса.

        Әр өріске ең алдымен ат (Field Name) беріледі. Өріс идентификаторы. Ол 255 символдан тұрады. Осыдан кейін біз типін анықтаймыз.

Validity Checks -   бұл қасиет кестенің мәндерінің дұрыстығын тексереді. Бұл бөлімнің оң жақ терезесі 1.2 – кестеде көрсетілген және өрістік типіне қарай өзгеріп отыруы мүмкін:  

                                                                                         1.2-кесте

Required Field	Бұл идентикаторда әрбір жазбада керекті жолдар белгілену керек.
Minimum	мәннің минимумы. Бұл қасиетті сандық өріске берген тиімді.
Maximum	Мәннің максимумы. Бұл қасиетті сандық өріске берген тиімді.
Default	Бұл қасиетті сандық және логикалық өрістерге, ал кейбір жағдайда символдыққа қолдану тиімді.
Picture	Енгізілетін мәннің түрін көрсетуге болады. Мысалы, телефон номерінің шаблоны ( ##-##-## ).
Assist	Бұл батырма Picture түрін құруға көмектесетін диалогтық терезені шақырады.

 

Кесте қасиетін беру

“+”-Autoincerement, 1 мөлшерге өсіп отыратын ұзын бүтін сан. Тек оқуға арналған. Өшірілген кезде қалған өрістердің мәні өзгермейді.

“A”-Alpa, жолдық өріс.

“S”-Short, қысқа сандар тізбегі.

“D”-Date, Мезгілді көрсетеді.

“L”-Logical, логикалық өріс.

“I”-Long integer, ұзын сандар тізбегі.

Енді төмендегі терезеге назар аударсақ, одан біз кестедегі өріске берілген қасиеттерді көре аламыз:

 

 

 

Table Lookup- көру терезесі

          Table Lookup – бұл бөлім берілген  кестенің өрісін басқа көрсетіліп  отырған кестенің өрісімен байланысын  көрсетеді. Бұл терезеде драйверлер  мен пвседонимдерді қолдана аламыз.   Table Lookup таңдап алғанда терезеде Define-анықтау кнопкасы ғана көрініп  тұрады. Осы кнопканы басып келесі  терезені ашамыз:

 

      

              Drive (or Alias) сырғымалы тізіміне Browse…  кнопкасын басу арқылы қосымша  кесте орналасқан папканы іздеп  табамыз.Менің жұмысымда екі кестедегі  топтарды байланыстырамыз. Ол  стрелка  арқылы жүзеге асады. Осыдан кейін  ОК кнопкасын басамыз.

   Secondary Index – бұл бөлім ары қарай жұмыс барысында керекті екінші индекс құруға мүмкіндік береді.

        Жаңа индекс  құру үшін Define- анықтау батырмасын  басу керек. Бұл батырманы басқанда  көру диалогтық терезесі ашылады. Оның сол жақ терезесінде Fields қатынау өрістерінің тізімі көрсетілген, ал оң жақ терезесінде Indexed fields екінші индекс болатын өрістер  көрсетіледі.

 

           Referential Integrity – бұл бөлім әртүрлі кестелердің арасында бүтін сілтеме байланыстарды қамтамасыз ету үшін қолданылады. Егер екі кестенің арасында сілтеме байланыс көрсетілсе, оның біреуі – бас, ал екіншісі – қосымша кестелер, онда қосымша кестеде бас кестеден алатын мәннің өрісі көрсетіледі. Сонымен қатар, бас кестедегі кілттік өрістің өзгерістеріне қосымша кестенің өзгеруін қамтамасыз ететін операция көрсетуге болады. Бұндай бүтін сілтеме деңгейі барлық кестелерге тән емес, бірақ Paradox 7 – де барлығы қарастырылған.              

 

         Fields панелінен  керек деген өрісті таңдап  аламыз. Стрелкасы бар кнопка  арқылы сол өрісті Child Fields қосымша  кестелер тізіміне қосамыз. Осыдан  кейін ОК кнопкасын басамыз.Нәтижесінде 9-суретте көрсетілген терезе  ашылады. Сілтеме деңгейіндегі бүтінділік  сақталады.

 

                                             

               BDE Administrator – да мәліметтер қоры  драйверлерін және жалған аттарын  құру және көру.

        Delphi қолданбасы  деректер базасына қатынауды BDE арқылы  жүзеге асырады. BDE өзінен деректерге  қатынайтын динамикалық кітапханалар  және драйвер жиынтығын құрайды. BDE деректер базасымен жұмыс істейтін  барлық компьютерлерге орнатылуы  тиіс. Деректер базасына BDE арқылы  жіберілген сұраныс, қолданушы сұратқан  деректерді алады.

 

        BDE Administrator программасы түрлі типтегі BDE мәліметтер қорының жаңа драйверлерін көруге, құруға, түзетуге мүмкіндік береді. Ол төмендегі 10-суретте көрсетілген:

 

         Деректер базасымен жұмыс, ережеге  сай, бір қолданушылық режимде  жұмыс істейді. Standart драйверлері  үшін, әдетте Paradox деректер базасы, мінездемелер  псевдонимі жиынтығы минималды  болады: Type – драйвер аты және Path – деректер базасына жол.

                    Бұл программа терезесі екі  беттен тұрады:

Databases-мәліметтер  қоры және Configuration- конфигурация. Сол  жақ панельде мәліметтер қорының  жалған аттарының бұтақшасын  көре аламыз. Кез келген бір  жалған атты ерекшелеп, оң жақ  панельде Definition драйвері сипаттамаларын  көре аламыз. Paradox  мәліметтер  қоры үшін Standard драйвері қолданылады  және минималь сипаттамалары: Type-драйвер  аты, Path- мәліметтер қорына жол. Path параметрлерін ерекшелеп көп  нүктелі кнопканы көреміз. Ол  кнопканы басқанда жаңа каталогын  таңдауға мүмкіндік беріледі.

  Шығу құжаттары

 Мәліметтер қорымен жұмыс жасайтын жобалар құру

  Мәліметтер қорымен жұмыс  жасайтын қарапайым жоба жасап  көрейік:

 

 

  

 

       Бұл кестедегі жобадағы компаненттер  мен МБ-дағы мәліметтер базасындағы  кестелердің байланысы және де  сол компанентерге қолданылатын  қасиеттер көрсетілген.

    Осы  жобаларды жасай отырып, “ Объект инспекторы ” көмегімен компаненттерге қасиет бере аламыз:

 

Компонент	Қасиеттері	Мәні
Table1	Database Name	17.04.06
	Table Name	1tab
	Active	True
DataSourse1	Dataset	Table1
DBGrid1	DataSourse	DataSourse1
DBNavigator1	DataSourse	DataSourse1

 

          Жаңа жоба ашып формаға BDE кітапханасынан Table компанентін орналастырамыз. Сонымен қатар Data Access бетіне мәліметтер көзі болатын DataSourse компанентін орналастырайық. Бұл компаненттер жобаны орындау барысында көрінбей тұрады, сондықтан форманың кез келген жеріне орналастыруға болады. Кестедегі мәліметтерді көру үшін DBGrid компанентін Data Control бетінен алып, формаға қою керек./2/

    Біздің  курстық жұмыс бойынша форма  саны 6, яғни Form1, Form2, Form3, Form4, Form5, Form6.

    Алғашқы  жобаның мәндерін орындау үшін  бірнеше қосымшалар енгіземіз. Объектілер  инспекторы бетіне форманың On Create оқиғасына мынадай мән береміз:

 

 

 

procedure TForm2.FormCreate(Sender: TObject);

begin

Table1.Active:=true;

end;

      Тура осындай формасының OnDestory оқиғасына  мынандай өңдеуші енгіземіз:

procedure TForm2.FormDestroy(Sender: TObject);

begin

Table1.Active:=false;

end;

     Бұл өзгерістер программаны жүктегенде  кете мен мәліметтер қоры арасындағы  байланыс орнап, программа тоқтаған  кезде байланыс ажырап отырады. Бұл егерде сіз желіде жұмыс  жасап отырсаңыз, мәліметтер қорының  жобалау кезінде бос болуын  қамтамасыз етеді.

            Барлық орналастырған формамызды  бір –бірімен байлаыстырамыз. Ол  қасиетер бөлімінде орындалады. Form1 бұл жерде негізгі болса, қалған 5 формамыз бағынышты.

 

 

 

 

      Әр бір формаға  өзімізге қажетті компаненттерді  орналастырамыз.Соларға жеке тоқталар  болсақ, Form1-де MainMenu және Image компаненттері  орналасқан. Image компаненті сурет  қоюға арналған.

 

       Қалған барлық  формаларға бірдей коппаненттерді  орналастырамыз.Олар: Table, DataSourse, DBGrid, DBNavigator.Тек  айырмашылық екінші формада DataSourse компаненті болмайды.

    Form2-де, жоғарыдағы суреттен  байқасақ, жеке студенттердің мәліметтері  берілген:

 

          Ал үшінші  формада, яғни Form3-те толық кесте  бойынша бүкіл студенттердің  мәліметтері көрсетіледі:

Form4-да, яғни төртінші формада студенттердің  мекен-жайы, куәлік,сынақ кітапшасы  жөнінде мәліметтер енгізілген:

 

       Form5-тен оқитын мамандықтары  туралы  мәліметтер ала аласыз:

Form6-да студенттердің  оку үлгеріміне байланысты, аралық  бақылау нәтижелері көрсетілген:

 Бұл  құрылған барлық формалардағы  мәліметтерді сұрыптауға болатындығын  айта кеткен жөн. Мәліметтерді  сұрыптау арқылы табу өте қолайлы. Мысалы, егер сізге тек қана 101-топтың  студенттері не болмаса басқа  да мәлімет қажет болса онда  оны шығару өте жеңіл.Сұрыптауды  қасиеттер бөлімінен таба аламыз:

 

      Іздеген мәліметімізді  қасиеттер бөліміндегі Filter деген  жерге жазамыздағы, содан кейін  Filtered-ке TRUE, яғни ақиқат мәнін  береміз. Нәтижесінде сұрыпталған  мәліметтер шығады. Мысал алар  болсақ, 101-топтың студенттерінің  тізімі ғана керек:

      Қасиеттер бөлімін  орындап, ақиқат мәнін берген  кезде шынында да тек қана 101 топтың студентінің тізімі шықты. Оны келесі, яғни төмендегі суреттен  көре аласыз.

 

           Не болмаса, мысалы  тек қана ИЭф факультетінен  келген студенттер ғана шықсын. Оны төмендегі суреттен көре аламыз:

 

 

 Көріп  отырғанымыздай мұнда тек қана  ИЭф факультетінен келген студенттің  тізімі ғана шықты.

      Сонымен қатар, кесте  толтырған кезде өзімізге, әсіресе  көп қайталанатын, мысалы, топтардың  жиі қайталанатындығын біле тұра  оны жеңілдету үшін мынадай  әрекеттер жасаймыз:

1. Кесте орналасатын DBGrid панелін екі рет шерту арқылы келесі суретті ашамыз:

    Мұнда  өзімізге қажетті жолды таңдап, біздің мысалда ол Grup,қасиеттер  бөлімінен Pick List  жолын таңдап, көп  нүктені шерту арқылы топтардың  аттары жазылатын форманы көре  аламыз.Онда топтарды енгізіп  ОК кнопкасын  басамыз:

   Енді  осы арқылы кесте толтырамыз, толтыру көрсеткішін келесі суреттен  көре аламыз:

      Жалпы мәліметтер базасының негізгі  мақсаты – көптеген ақпараттарды  жинап, оларды архивтеп, дер кезінде  қолданушыға тауып беру.Бұл курстық  жұмысты әрі қарай күрделендіре  беруге болады.Ең алдымен оның  мақсатын, қалай жұмыс жасау керектігін  түсініп алған жөн.

  Осы курстық  жұмысты жасау арқылы, мен көптеген  ақпарат алдым.Жалпы мәліметтер  қоры, DELFI  жөнінде көптеген мәліметтер  алдым.Бұл маған көп көмек берді.Енді  мен еркін жұмыс істей алатындығыма  сенемін.

 

 

Қорытынды

 

         Қорыта айтар болсақ, жоғарғы  оқу орындарының жұмысын жеңілдету  үшін автоматтандырылған басқару  жүйелерін пайдаланған өте дұрыс. Себебі, Қазақстанның түпкір-түпкірінен  келген білімге ұмтылушы студенттердің  саны шексіз көп. Олардың келген  жерлеріне байланысты анықтамалық  жасау-әр бір университетке өте  пайдалы, алыс жерлерден келген  студенттерге жатақхана беру  үшін оның қайдан келгендігін  анықтап алып беріледі.Міне осындай  жағдайларда оны осы автоматтандырылған  анықтамалықтан сұраныс беру  арқылы оңай тауып аламыз. Автоматтандыру  іске аспаған жерде бұндай  іздестіру әрекеттері көп уақыт  алады және алынған ақпараттың  дәлдігіне де сенімсіз қарауға  тура келеді.

    Осы курстық жұмыстың тапсырмасы-қандай  да бір деканаттың жұмысын  жеңілдету мақсатытында, студенттер  жайлы мәліметті тез арада  алу керек болатын. Мұндай сараптауға  арналған автоматтандырылған программаны  көбінде жоғарғы оқу орындарында  пайдаланылады. Себебі өте күрделі  ақпараттарды топтастыруға мүмкіндік  береді. Сонымен бірге, мәліметтер  қорымен,онымен қалай жұмыс жасау  керектігін үйрену болатын.

     Бұл курстық жұмыстың студентке  берген пайдасы көп болды. Студенттің  өзінің іздену қабілетін  арттырды  десек те болады. Сонымен қатар  автоматтандырылған жүйелердің  еліміздегі озық оқу орындарының  жұмысында маңызды рөл атқаратындығын  байқадық.

  Қорыта  келе, автоматтандырылған жүйелер  адамзат өмірінің ажырамас бөлшегіне  айналғандығын байқадық.

 

 

 

 

 

 

 

                                     

 

 

 

                           Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Уэйт М., Прата С., Мартин Д. Язык СИ. Москва: "Мир", 1998 .
2. С.В.Федотова. Москва: “ Создание Windows – приложений в среде Delphi ”,2004./201-203 беттер/.
3. Фаронов В.В. Москва, изд.” Нолидж ”: “ Работа в среде Delphi ”,2000.
4. Архангельский А.Я. “ Программирование на Delphi - 7 ”-Москва: Бином, 2004./324-328 беттер/.
5. Гофман В.Э, Хоманенко А.Д. “ Delphi - 6 ”-СПБ:БХВ.2001. /95-103 беттер/.
6. Иванова Т.С, Ничушкина Т.Н, Пугачев Е.К. “ Объектно – ориентирование программирование ”- Москва: изд.МГТУ

      Им.Н.Э.Баумана, 2003.

7.  Фаронов  В.В. “Delphi - 6” Учебный курс – СПБ. Питер,2002.