Қазақ философиясы. 13

Қазақ философиясы

1. Қазақ философиясының  қалыптасып-дамуының негізгі кезеңдері.

2. Түркі дүниетанымы –  қазақ философиясының бастауы.  Әл Фараби, Жүсіп Баласағұн, Қожа  Ахмет Йасауи.

3. Қазақ философиясының  вербальді-дискурсты сипаты. Қазақ  ауыз әдебиетінің түрлеріндегі  және ақын-жыраулар шығармашылыгындагы  философиялық даналық.

 

 

Қазіргі заманғы қазақ  ғалымдары М.Орынбеков, Н.Байтенованың зерттеулеріне сүйене отырып, қазақ  халқының философиялық дүниетанымының қалыптасып дамуын шартты түрде мынадай  кезеңдерге бөлуге болады: Ежелгі заманнан ІХ-ғасырға дейінгі кезең –  қазақтардың ата-тегінің философиясы (предфилософия протоказахов). Бұл  кезеңдегі философиялық көзқарастарда  діни сипат басым.

Түркі тілді халықтардың  философиясы, ІХ-ғасырдан ХV-ғасырға  дейінгі кезең. Оның көрнекті өкілдері бүкіл түркі дүниесіне ортақ  тұлғалар – Анахарсис, Қорқыт, әл Фараби, Ж.Баласағұни. М.Қашғари, Қ.Йасауи. Бұл  кезенді түркі тілді халықтардың  философиясының «Алтын ғасыры » деуге  болады. Аталған ғұламалар тамаша шығармалар мен философиялық еңбектерді дүниеге әкеліп, әлемдік философияның дамуына елеулі үлес қосты.

Қазақ хандығы дәуіріндегі  философия, ХV-ХVШ ғасырлар аралығын қамтиды, үш бағытта дамыды: а) жыраулар философиясы; ә) билер философиясы; б) «Зар заман философиясы».

ХІХ-ғасырдағы Ағартушылық  философиясы: Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев философиясы  – антропоцентристік және экзистенциалистік  сипатқа ие.

ХХ-ғасырдың 20-40 жылдарындағы қазақ философиясы. Негізінен саяси  философия болды: Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, Ш.Құдайбердиев.

Кенес дәуіріндегі Қазақстандық философия. ХХ-ғасырдың 50-60 жылдарынан бастап, 90-жылға дейінгі аралықты қамтиды. Жалпы кеңестік философия  секілді коммунистік партияның  идеологияпық қызметшсіне айналып, өзінің ұлттық ерекшеліктерінен айрылды. Бірақ негізінен марксистік сипатта  болғанымен, осы кезенде кәсіби философия  қалыптасты. 1958 жылы Қазақ ССР Ғылым  Академиясының құрамында Философия  және құқық институты, Қазақ мемлекеттік  университетінде философия факультеті ашылды. Кеңестер Одағы кеңістігінде танымал болған Қазанстандық философия  негізінен таным теориясы, таным  диалектикасы және диалектикалық логика мәселелерін зерттеумен айналысып, биік деңгейге көтерілді.

Тәуелсіздік кезеңінің философиясы  – соңғы он бес жылда қалыптасты, қазақ халқының философиялық дүниетанымын тереңдеп зерттеумен айналысып, үлкен  табыстарға жетті. Салыстырмалы түрде  тарихи аз уақыттың ішінде қазақ халқының философиялық дүниетанымын жарқыратып көрсеткен тамаша зерттеулер дүниеге  келді және бұл саладағы жұмыстар толассыз жалғасуда.

Қазақ философиясы өзінің бастауын көне түркі дүниесінен, оның көрнекті өкілдері әл Фараби, ЖүсіпБаласағұни, Қожа Ахмет Йасауиден алады.

Әбу Нәсір әл Фараби қазіргі  Оңтүстік Қазақстан облысында өмір сүрген түркі тайпасында шамамен  алғанда 870 жылы дүниеге келген. Әл Фараби философиясының негізгі зерттеу  объектілерінің бірі – адам. Антика дәуірінің ойшылдары секілді  әл Фараби де адам өмірінің мақсаты  – бақытқа жету деп түсінеді. Адам әуелі бақыттың не екенін түсініп, оны өзінің мақсаты ретінде анықтап  алған соң ғана оған жетудің жолдарын танып-біле алады. Әл Фарабидің пікірінше, шын бақыттың не екенін түсінуге көмектесетін – адамның ақыл-ойы. Ақыл адамға күш береді; ақыл-ойына көбірек  жүгінген адам ғана жақсы мен жаманды  айыра алады. Жігердің үш түрі бар, біріншісі  – түйсіктен, екіншісі – елестетуден, үшіншісі – ойлау қабілетінен  туындайды деп көрсеткен әл Фараби соңғысын еркін тандау деп атайды және ол адамға ғана тән, басқа жануарларда ол жоқ дейді. Әл Фараби нағыз бақыт деп білімге, ізгілікке және әдемілікке ие болу деп түсінді. Оған жету үшін адамның бойында жігердің осы үш түрінің бәрі де болуы шарт. Бірақ адамдардың бәрі бірдей бақытқа бөлене бермейді, себебі олардың ойлау қабілеттері, мүмкіндіктері әр түрлі. Бақыттың не екенін, оған қалай қол жеткізуді түсінбеген адам өзінің өмірлік мақсаты етіп мүлде басқа нәрсені таңдап алуы мүмкін. Бұл жағдайда адам абсолюттік ізгілік – бақытқа емес, абсолюттік зұлымдыққа тап болатындығын ескерткен әл Фараби бақытқа бөленуге күші жетпеген адамдарды тәрбиелейтін ұстаз, басшы қажеттігін айтады.

Ұстаз, басшы болу, өзінің соңынан басқаларды ерту кез-келген адамның қолынан келе бермейді, ол үшін ерекше қасиеттер керек деген  әл Фараби өзінің «Ізгілікті қала тұрғындарының  көзқарастары туралы трактат» атты еңбегінде  ұстазға тән қасиеттерді сипаттайды. Басшы адам, имам, ең әуелі өзін басқарып, тәрбиелейтін басқа басшыны қажет  етпейді. Дененің басты мүшесі ретінде  әуелі жүрек, сонан соң ғана дененің  басқа мүшелері одан төмен орналасатыны секілді, басшы бәрінен жоғары, ол қала, ұйымының және оның мүшелерінің  басты себебі. Қала тұрғындарының  бойында жігерден туындайтын қасиеттерді  тудыратын да осы басшы. Дене мүшелерінің  біреуі бұзылғанда оны жүрек түзететіні сияқты, басшы қала ұйымының бұзылған мүшесін түзеп отырады. Әл Фараби басшы бола алатын адамға қажетті  он екі қасиетті атайды: оның дене мүшелері кез-келген әрекетті қиындықсыз орындай  алатындай мінсіз, жан-жақты жетілген; оған айтылып отырған нәрсені  түсінетіндей және онын іс жүзінде  қандай болатындығын көз алдына елестете алатындай табиғи қасиеті бар; түсінген, көрген және қабылдаған нәрсесінен ештеңені ұмыт қалдырмайтындай жақсы есте сақтай біледі; заттың кішкене ғана қасиетін байқау арқылы оның не нәрсені  білдіріп тұрғанын тез түсінетіндей қырағы ақылға ие; ойлаған нәрсесін айқын жеткізе алатын шешен: оқуға  және танып-білуге деген махаббаты  бар және бұл істе шаршамайды, азаптанбайды; тамақ пен сусын ішуде, жыныстық қатынастарда шектен шықпайды, табиғатынан  ойынды және одан туындайтын рахатты  жек көреді; шындықты және ол үшін күресетіндерді сүйеді, өтірікті және өтірік айтатындарды жек көреді; маңғаз жанға ие және арнамысты биік ұстайды: оның жаны табиғатынан  төмен істерден жоғары тұрады және асқақ істерге ұмтылады; дирхем, динар және күнделікті өмірдің тағы басқа да атрибуттарын жек көреді; әділеттілік пен оны жақтаушыларды  сүйеді және тирания мен оны тудырушыларды  жек көреді; өз адамдарыңа және жат  адамдарға әділ, әділеттілікке бағыттайды және әділетсіздік құрбандарының шығындарын өтейді, ол ізгі және әсем деп түсінетін  нәрселерді барлық адамдарға береді; әділетті, бірақ бірбеткей емес, әділеттіліктің алдында мінез көрсетпейді, бірақ кез-келген әділетсіздік пен  төмен істерге қатысты қайтпастай мығым; өзі қажетті деп есептейтін нәрсені жүзеге асыруда батыл  және ержүрек, үрейлену мен қорқақтықтың не екенін білмейді. Әл Фараби осы қасиеттердің бәріне ие адамдар өте аз кездеседі  дей келіп, олардың алтауы немесе бесеуі бойында бар және елестету қабілеті жағынан басқа адамдардан асып түсетін адам қала басшысы бола алады дейді.

Әл Фарабидің ойынша, айналадағы адамдар бақытсыз болса, жеке бақыт  баянсыз: «…бір адам басқаның өмір сүруіне қажет нәрсенің бір бөлігін  беру арқылы адамдардың бір-біріне көмектесуіне негізделген көптеген бірігудің  нәтижесінде ғана адам табиғатынан  маңдайына жазылған кемелденуге  жетеді». Әл Фараби қайырымды қалаға қарсы қалаларды да сипаттайды: надан, азғын, адасқан, қажеттілік және тағы басқа  қалалардың ортақ мақсаты жоқ, көздегендері бақытқа жету емес, өткінші байлық пен алдамшы рахатқа бөлену. Мұндай қалаларды алдап-арбау мен сұмдықтың  неше түрі, моральдық құлдырау, нәпсіқұмарлық, мансапқорлық, билік құмарлық, надандық, діннен безушілік секілді ізгілікті  адамға жат, тағылық қасиеттер жайлайды. Қала басшысы мұндай қала-мемлекетті тек күштің көмегімен басқарады, сондықтан олар әлсіз, болашағы жоқ, дамудың жоғары сатыларына жете алмайды.

Бір қарағанда әл Фарабидің  бұл ізгілікті қаласы утопия немесе қол жетпейтін идеалды, мінсіз қоғам  секілді болып көрінуі мүмкін. Бірақ осы модельдің өзінен біздің жас мемлекетімізге пайдалы көп  нәрсені байқауға болады.

Мұсылмандық Шығыс дүниесінің тағы бір көрнекті өкілі, ХІ-ғасырда  өмір сүрген ғұлама ойшыл Жүсіп Баласағұни еді. Ол өзінің негізгі туындысы «Құтадғу білікте» адам өмірі туралы өсиетін  қалдыруға бекінеді. Жүсіп Баласағұни үшін адам баласы – дүниедегі ең басты құндылық. Адамды жаратушы Алла тек оны ғана емес, Ай мен Күнді, Күн мен Түнді, аспан мен Жерді, дала мен тауды, қол мен елді де дүниеге әкелді, бірақ тек адамға ғана теңіздейін телегей ақыл, білімге  бой ұрдырар зерде қайырымды  іс қылдырар ар-ұят пен намыс сыйлады. Баласағұнидың ойынша, ендігі міндет – осы адам деген атақты жоғары ұстау, оған сай өмір сүру. Ол өмірді адамға Алланың берген қарызы деп  түсінеді, осы өмірді мәнді кешкен адам ғана қарызын қайтара алады. Баласағұни «Мәнді өмірге» жетудің  азапты жолында адамға серік болар  төрт қасиетті – әділет, дәулет, ақыл, қанағатты бөліп көрсетеді және оларға Күнтуды, Айтолды Өгдүлміш, Одғұрмыш деген есімдер береді.

Баласағұни Дәулет-құт  өткінші, тұрақсыз, бүгін бар да ертең  жоқ, сондықтан адамды дәулетке шектен тыс қызығушылықтан сақтандырады; ол үшін адамға қанағат керек. «Құтадғу білікте» Қанағат-Одғұрмыш адамның  мал жайлаудың соңына түскендігіне өкпелеп, қоғамнан бойын аулақ салады, Күнтуды-Әділеттің шақырғанына қайырыла коймайды. Бірақ Күнтуды Одғұрмыштан  адамның уақытша осалдығына, бойындағы  табиғи эгоизмді жеңе алмауына, мал-дәулет алдындағы солқылдақтығына кешіріммен қарауға, адамға деген өкпесін ұмытып, қоғамға оралуды, кісікиік болмауды талап етеді, адам қоғамда ғана бақытты, жалғыз өмір кешіп, өз қамын ғана ойлаған  адамның соры қалың деп ескертеді.

Айтолдының өмірін мысалға  ала отырып, Баласағұни тіршілікке алданбауға, дүниеге малданбауға  үгіттейді. Мал-дүниесін жұртқа таратса  да, өлімнен қашып құтыла алмаған  Айтолды Өгдүлмішке өліммен адамшылық  пен кісілік арқылы күрес деп  өсиет қалдырады, «өлімді ойла, ұмытпа еш, сарала» дейді. Бұл өсиетті  қазіргі адам да жадында ұстағаны дұрыс. Жалпы алғанда, Жүсіп Баласағұнидың  «Құтадғу білігі» өмір мәндік қағидаларға  толы, әрбір адамға аса қажетті, құндылығы  мәңгілік туынды.

Орта ғасырлық мұсылман дүниесінің тағы бір кернекті ойшылы -Кожа Ахмет  Йасауи. Оның пікірінше, адамның мақсаты  – кемел адам қалпына жету, ал кемелдік жолы – сопылық, алладан  басқаны мойында-май, дүниені, бала-шағаны, нәпсіні тәрк етіп, тақуалық жолына түсу, жүректі оятып, Алланы сүю, оған деген махаббат, ғашықтық тудыру. Бірақ  Аллаға ғашықтық жолында адамға кедергі  болатын оның нәпсісі. Йасауи адамды нәпсіден без, оны еркіне жіберме  деп үйретеді. Нәпсі адамға табиғатынан  тән қасиет болғанмен, ол санаға тәуелді  болмаса, адам оны саналы түрде реттеп отырмаса, нәпсі адамның түбіне жетеді. Йасауи нәпсіні кең мағынасында  қолданады. Оның пікірінше, нәпсі құмарлық тек тән құмарлық емес, билік пен  байлыққа, өткінші қызыққа шектен тыс берілгендік. Нәпсіні тыйып, Алланы сүю жолына түскен адам рухани тазарады, сол арқылы өмірдің күйбең тіршілігінен жоғары көтеріліп, бойына имандылық, қанағат, адалдық, мейірімділік секілді адамгершіліктік қасиеттерді  жинайды, сонда ғана шариғат, тариқат  сатыларынан өтіп, Хакиқатқа –  Аллаға ұласуға жетеді. Шариғат Алланы сүю туралы сүю туралы ілім, тариқат  – адамның осы білімді жүзеге асыру жолындағы харекеті. Хақиқатқа  жету қиын, бірақ оған ұмтылу, нәпсіні  тиып, бойында алаған махаббат пен  имандылық қалыптастыру – әрбір  мұсылманның міндеті дейді Йасауи.

Жазбаша философиялық шығармалар қазақта кейінірек пайда болды, ал оған дейін казақ халқы өзінің философиялық ойларын вербальдық, ауызша формаларда бейнеледі. Түркі Қағанаты дәуірінде түркілердің төл жазу үлгілері болғаны қазір дәлелденіп отыр. Бірақ тарихи даму барысында  көнетүркілік жазу мәдениеті бірте-бірте  жоғалып, кешпелі халықтар өз мәдениетін кейінгі ұрпаққа вербальдік формалар арқылы ғана жеткізіп отырған. Бұл құбылыстың жағымды да, жағымсыз да жақтары  болды. Бір жағынан үлкен рухани жеңіліс, себебі тарихи тұлғалар, оқиғалар туралы мәліметтер жазылып алынбағандықтан, ұмыт бола бастады, нақтылықгың орнын  аңыздар басты. Жазба әдебиеттен ауыз әдебиетіне көшудің жағымды  жағына келетін болсақ, «бар алфавитінен  айырылғанмен, халықтың ендігі сенері санасы, сезімі болды. Өлең, жыр, эпос, дастандар  ел арасында ауызша тарап, соның арқасында  ауыз әдебиетінің философиялық пайымдауларға  толы небір үлгілері біздің заманымызға  дейін жетіп, асыл мұрамызға айналды.

Тіл – адам рухының маңызды  және жұмбақ жемісі, адамды ғана емесі  жалпы өркениетті қалыптастыратын, оны түсінуге көмектесетін кілт. Тіл  мен мәдениет халықпен бірге өмір сүреді, эволюциялық түрде дамушы этносты сипаттайтын – оның тілі мен мәдениеті. Демек, қазақтың шұрайлы  мазмұны терең, сөздік қоры бай, өміршең  тілін және оған деген қазақ халқының көзқарасын зерттеу арқылы оның дүниетанымын түсінуге болады.

Сөз өнерін қазақ ежелден  аса жоғары бағалады, қоғамдық өмірдің  қай саласында болмасын, қазақтың сүйеніші тілі мен сөзі болды. Қазақтың сөз өнері жай ғана ауызекі  тілдің функциясымен шектелмей, дискурстық, яғни пайымдық, пікірталастық сипатта  болды. Дискурс адамдардың арасында туындайтын мәселелерді күштің көмегімен  емес, ақылға құлақ түре отырып пікір  алысу мен пайымдауға жүгіну арқылы шешіп, субъектілер арасында түсіністік орнатады, жай келісім емес, әлеуметтік келісімге қол жеткізеді.

Бұл ерекшелік қазақ халқының шешендік өнерінен, әсіресе мал мен  жан, жер мен жесір, ар мен намыс  дауын қара қылды қақ жарып  әділ шешкен дала соттары – билердің қызметінен жақсы байқалады.

Ауыз әдебиетінің философиялық тұрғыдан арнайы зерттелмеген қара өлең, қоштасу, жоқтау, аңыз және тағы басқа  түрлері философиялық пайымдауларға  толы жәңе бұл философиялық толғаныстардың басты объектілері – адам, өмір және қоғам.

Қоштасу мен жоқтау қазақтың салт өлеңдерінің ертеден келе жатқан, мазмұны жағынан қара өлеңге жақын  түрлері. Қоштасу қазақта қалыптасқан  дәстүр бойынша өлең-жырмен немесе нақыл сөзбен айтылған. Оның түрлері  сан алуан: «жермен, елмен, өтіп бара жатқан дәуренмен, заманмен, өмірмен, артта  қалып бара жатқан дүниемен қоштасу  болады». Қоштасу өлендерінің осы  аталған қай түрі болмасын өмір туралы толғауларға толы. Ерекше атап көрсететін бір нәрсе – қазақтың қоштасу  елеңдерінде өлімнен қатты қорқу, үрейлену сезімі байқалмайды, өлімді өмірден  болмей, заңды құбылыс ретінде  түсіну басымырақ. Өз өмірін белгілі  бір іске, мақсатқа арнаған, ісін жалғастырушысы бар, өміріне риза адам өлімді тайсалмай  қарсы алады. Оның мысалын Наурызбай  батырдың өлім алдындағы қоштасуынан  көруге болады. Өмірін еліне арнаған, дұшпанда кеткен кегін алатын алатын інілері Сыздық-Жаппар бар батыр  өлімін өкінішсіз қарсы алады. Ал әйгілі Әсет ақынның құрбысы Кемпірбай  ақынның қоштасу өлеңінен оны  «аһ» дегізген өкініш сезіледі. Ауырып жатқан ақын өзінің сырын түсінетін  Әсет ақын келгенде ғана басын көтеріп, ілулі тұрған домбырасын сұрайды  да, қоштасу өлеңін айтады. Өтіп бара жатқан өміріне шолу жасаған Кемпірбай  Әсет досына ең басты арманын, өкінішін жеткізеді. Ол өкініш – ақындық ісін жалғастыратын ұрпағы жоқ. Өлім аузында  жатқан Кемпірбай ақынды қинайтыны  – баянсыз өмірді мәнді ететін сенімнің жоқтығы.

Қазақ ауыз әдебиетіңің өмір туралы толғаныстар көрініс тапқан тағы бір түрі – жоқтау. Өмірден  өткен қимас адамына жоқтау айту қазақтың ертеден келе жатқан, қазір  мүлдем дерлік ұмыт бола жаздап отырған  салты. Жоқтауда өмірдің жалғандығы, баянсыздығы мен тұрақсыздығы қара өлен деңгейінде суреттеледі, өлімнің  зандылығы да жоқтауда сөз болады. Бірақ оның мазмұнындағы маңыздырақ нәрсе – өмір мәндік мәселе. Жоқтау айтқан адам өмірден өткен асыл азаматтың  өмірін, ерекше қасиеттерін, тындырған  ісін, қоғамдағы орнын және қол  жетпеген армандарын сипаттайды. Мамай  батырдың шешесі Қараүлек айтқан жоқтау – қазақ жоқтауының классикалық  үлгісі. Онда өзінен туған ұрпағын  жоғалтқан ананың орасан зор қайғысы, жан азабы, күйзелісі мейлінше дәл  суреттелген. Зар салып баласын  жоқтаған ана бір сәт өзін жұбатады.

Азалы ананың көңіліне медет  болатын күш – баласының үлгілі өмірі. Мамай елі үшін опат болды, онын өлімі жай өлім емес, ерлік  өлім, елін жаудан қорғау – батырдың өмірлік мақсаты еді, ол сол мақсатына  жетті. Казақтың басқа батырлары  сияқты Мамай да өзінің адамгершілік келбетін сөз жүзінде ғана емес, іс жүзінде танытты, сондықтан да халықтың беделіне ие болды. Оның өзі  әлсе де, ісі жұртының есінде мәңгі  қалмақ. Мамайдың мәнді өмірі өлімге осылайша қарсы тұра алды, өлімнің  оны жеңуі мүмкін емес. Қараүлек ананы жұбататын да осы ой. Өмірдің  қай саласында болмасын қазаққа  қорғаныш болған өлеңі оның өліммен  күресінде де демеу болды. Жоқтау айта отырып көңілін басқан қазақ  өмірден күдерін үзбейді, түпкілікті түңілмейді, өмірдің әлімнен күштілігіне  сенеді.

Қазақ ауыз әдебиетінің тағы бір маңызды түрі – аңыз. Адам қоғамы пайда болғаннан бері өмір сүріп келе жатқан аңыз қоғам дамуының сатыларынан адаммен бірге өтіп, әлі күнге дейін қоғамдық сананың  елеулі бөлшегі болып қалып отыр. Аңыз қашанда адамның өмір сүруін жеңілдету құралы болды деуге  болады, мысал ретінде Қорқыт, Асан қайғы туралы аңыздарды және қазіргі  заманғы аңыздарды атасақ жеткілікті. Қазақ аңызында Қорқыт ақылды, дан, еліне қамқор парасатты жан ретінде  суреттеледі. Бұл тұрғыдан алғанда  оны түркі жұртының философы деуге  болады, себебі Қорқыт белгілі бір  адамның немесе топтың, билік басындағылардың  мүддесін қорғаушы емес, қарапайым  адамдардың ақылшысы, сөзімен ғана емес, ісімен де өнеге көрсетуші, іс пен сөздің бірлігін қуаттаушы. Еш мінсіз, кемшіліксіз адам туралы қазақтың арманын  осы Қорқыт бейнесін көреміз. Бірақ  Қорқыт екі аяқты пенде, оны да адам тірлігінің шектеулігі толғандырады. Өлімді жеңудің жолы – өмірді мәнмен толтыру. Қорқыттың түсінігінше, жоғарғы  мән – ар-иман. Қорқыт туралы аңыздардың қайсысында болмасын ар-иман ұғымы  міндетті түрде кездеседі, өмір өткінші, қай өмір болса да өліммен бітеді, бірақ ең бастысы – адамшылықты, ар-иманды сақтау.

Қазақ философиясының негізгі  кезеңдерін және ауыз әдебиетіні түрлерінде жинақталган дуниетанымдық ұғымдарын  талдау арқылы қазақтың ұлттық философиясы  жалпы қазақ халқының, оның әрбір  өкілінің бойында қалыптасқанын, қазақ  халңының басқа халықтар философкясынан еш кем емес философиялық дүниетанымы  бар екенін айқын көруге болады.

 

 

 

 

 

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Бейсенов Қ.Ж. Қазақ  топырағында қалыптасқан ғақмиятты  ой кешу үрдістері – А.: 1994

2. Алтаев Ж. Философия  және мәдениеттану: оқу құралы  – 2-ші басылымы – А.: 2001 –  272 б.

3. Назарбаев Н.Ә. Тарих  толқынында – Алматы

4. Нұрпейіс К. «Ұлттық  рух» //Ақиқат, 2000, № 10, 3-9 б.

5. Қысқаша философия тарихы  – А.: 1999 – 272 б.

6. ХХІ ғ. Ұлттық философияның  көкжиегі көріне ме? //Ақиқат, 1998, №11, 12-20 б.

7. Орынбеков М. Ежелгі  қазақтың дүниетанымы – А.: 1996, 168 б.

8. Өмірәлиев Қ. VІІІ –  XII ғ. Көне түрік әдеби ескерткіштері  – А.: 1985

9. Тұрғынбаев Ә.Х. Философия  тарихы – А.: 2001 – 378 б.

 

Ерте Үнді философиясы  16.01.2011, 08:11

Ерте Үнді философиясы

 

 Жалпы адамзат баласының  тарихында қола дәуірінен темір  дәуіріне өту өндіргіш күштердің  ширақ дамуна ғана әкелген  жоқ, сонымен қатар рулық, алғашқы  қауымдық қоғамның ыдырап, құлдық  қоғамның пайда болуына, ой  еңбегінің дене еңбегінен бөлінуіне,  адамның белсенді іс-әрекеті арқасында  өзінің табиғат құдіреттері алдындағы  әлсіздігі, бағыныштылығы сияқты  құбылыстарды жоюда алғышқы қадам  жасауына, сол табиғат құбылыстары  туралы білімнің қалыптасуына  осы негізде абстракциялы ойлау  қабілетінің өсуіне мүмкіндіктер  туды.

 

 Ғасырлар бойына қалыптасқан  әдет-ғұрып, дәстүр, дүниетанымдық  көзқарас күйзеліске ұшырап, олардың  орнына қоғамда қалыптасқан жаңа  жағдайларды түсіндіретін тың  көзқарас кең өріс ала бастады.  Бұл көзқарас қияли заңдылықтарға  сүйенген мифологиялық дүниетаным  мен жаңадан дүниеге келіп  жатқан білім және ойлау қабілетінің  арасындағы қайшылықтарды шешуге  тырысады. Бірақ, мұндай көзқарас  әліде болса философиялық деңгейге  жете қойған жоқ еді. Себебі, Ежелгі Шығыста өндірістік тәсілдің  баяу қалыптасуы, философиялық ой-пікірдің  сол кездегі жетістіктерімен  нашар байланыста болуы, шығыс  философиясының діни-мифологиялық  көзқарастан, күнделікті әдептілік  санадан толық арылуына мүмкіндік  бермеді. 

 

 Көне Үнді философиясы  алғашқы қауымдық қатынастар  ыдырап, оның ронына құлдық қоғам  орныққан кезде дүниеге келді.  Сол кездегі философиялық ойларының  негізін діни мифологиялық жүйеленр  құрды. Ой –пікірлерімен қоғамдағы  күнделікті шарттарының себептері  де бар. Себебі, Үнді қоғамы  төрт варнадан ( «варна»- жамылғы,  қабық, түрі- түсі мағынасын білдіреді.) тұрды: 

 

1) брахмандар: әулиелер 

 

2) кшатрий: әскербасылар 

 

3) вайшьи: ( купцы) 

 

4) шудра: қызметкерлер  мен шаруалар 

 

 Әр «варна»- адамдардың  қауымдастық салт –санасын, жоралғысын  мұқият орындайтын, соғаг орай  қоғамдағы орыны анықталған, сол  талаптармен шектелген топ. Әр  варнаның мүшелерінің өзіндік  атқаратын дәстүрлі қызметі болды. 

 

 «Брахман» – ертедегі  үнді жерінде «құрметті, тақуалы  өмір» сүрген, ақ түсті ұнататын  беделді құдайдың атауын білдіреді.  «Кши»- «иемдену, билік жүргізу,  жойып жіберу» мағынасын білдіреді.  Кшатрийлер қызыл түсті ұнатқан.  «Вайшья» –«тиістілік, тәуелділік»  мағынасында, сары түсті қабылдаған. «Шудра»- шаруалар- қара түстілер.

 

 Үнді философиясының  тарихы мына кезеңдерге бөлінеді.

 

 · Ведалық кезең  (б.д.д. ХY ғ- YII ) - өркениетті қалыптасу  дәуірі 

 

 · Эпикалық кезең  (б.д.д. YI-б.д. Iiғ) – ұлағатты поэмалар  «Рамаяна» мен «Махабхаратаның»  дүниеге келген аралықтары. Бұл  кезеңдегі философиялық ойлар  үш түрлі сатыдан өтті деседе  болады.

 

1) веда беделін терістегендер.  Б.д.д. УІғ мектептер Жайнизм,  Буддизм, Чарвака- лакаята 

 

 Махабхарата кітабының  алтыншы бөлімі – Бхагавадгитаның  теориялық құрылымын қалыптастыру  кезеңі (б.д.д. У-ІУғ) 

 

2) Веда беделін қабылдаған, оның мәндерінде сүйенген санкхья,  йога, миманса, веданта, ньяя секілді  мектептер. 

 

 · Сутралар және  олардың түсіндіру кезеңдері  ( б.д.д. ІІІғ бастап)

 

 Ерте Үнді философиясының  қаклыптасуы мен дамуы әртүрлі  мектептер, ағымдар, ілімдермен  байланысты. Филиософиялық көзқарастар  б.д.д. УІІ-УІ ғ.ғ. қалыптасты. Олар  екі топқа бөлінеді:

 

1) Астика (ортодоксолды) бағыты- ведалардың беделін қабылдаған,

 

 мойындаған мектептер  жүйесі. Бұл ағымға Веданта, миманса,  санкхья, ньяя,

 

 йога және вайшешика  мектептері жатады.

 

2) Настика (ортодоксальды  емес)–веда беделін мойындамай, қабылдамаған Жайнизм, Буддищм,чарвака-  лакаята ілімдері 

 

 

 Көне үнді мәденитінің  қайнар көзі – вежалар. Ведалар  (білім жүргізу мағынасын білдіреді)  – ерте үнділердің мифологиясын, космологиясын, әлеуметтік қатынсатарын  қамтитын діни және философиялық  көзқарастарға толы, табынудың, жалбарынудың  құрбандық шалу салты туралы  гимндердің жиынтығы.

 

 Ведалар (білу)–ертедегі  үнділердің: Ригведаның, Атхарваведаның, Самаведаның, Яджурведаның қасиеттті  кітаптарының жиынтығы. Аталған  кітаптарға қатысты брахмандарда  үнді ғұрпының мистикалық мағынасын  түсіндіріп, ведалардың символикасы  ашып көрсететін араньяктарда (орман  кітабы), кейіннен жазылған упанишадтарда  (ведаға табыну, мифолого- философиялық  тұрғыда негізделетін құдай, адам , табиғат туралы жлпы пайымдау) «веда» сөзімен белгіленеді. «Веда»  сөзі «қасиетті кітап, асқан  даналық» мағынасымен де қолданылады. 

 

 Ведента («Ведтердің  аяқталуы»)- үнді философиясындағы  Веда беделін қабылдаған жүйелердің  бірі.Негізін салған Бадараяна-  индивидті жанды сансарадан құтқару. 

 

 Бұл әлемнен басқа  да әлем кеңістігінде еркінжағдайда  және материалдық атомдармен  байланысы бар сансыз көп жан  өмір сүреді.

 

 Ишнара құдайы ең  жоғарғы жаратушы емес, бірақ  атомдар үйлесімін жасап, жанды  атомен байланыстырып, ажырата  алады. 

 

 Иога – негізін салған  Патанджали. Сана мен тінді біріктіре  отырып, сыртқы әсерлерден алшақтау. Веданы қабылдағандар бұл процесті  мокшаға жету, яғни азаптан құтылу  деп түсінген.

 

 Вайшешика (ерекшелік)  – алғаш рет Канада жүйелі  түрде түсндіріп берген. Дүние  тоғыз субстанциядан: жер, су, жарық, ауа, эфир, уақыт, кеңістік, жан, ақылдан тұрады. Материалдық  объектілердің бәрі алғашқы төрт  субстанциялық атомдардан құралады. Атомдар мәңгі, көзге көрінбейді, бөлінбейді. Сол атомдардың бірігуін  дүниежүзілік жан басқарады. 

 

 Ведалар адамдардың  қалай өмір сүу керектігі туралы  түсінік беретін заңдылықты –  дхарма дейді. Әркімнің дхармасы  құдай, жанұя, көршілер алдындағы  парыздары, әрекеттері болып табылады. Әрине әркімнің дхармасы варнасына  байланысты қалыптаспақ. Дхарманы  орындаған адам қайта өмірге  келуден құтылады.

 

 Буддизм – талап–тілектен  бас тарту жолы арқылы қасіреттен, азаптан арылып, Нирванаға («мәңгілік  рахат») жетуді көздейтін іни  ілім әрі философия. Үндістанда  б. д. д. 6-5 ғ. ғ. дүниеге келді.  Қазіргі кезде Цейлонда, Жапонияда,  Қытайда, Непалда, Бирмада, Тибетте  және т. б. елдерде ресми  дін ретінде таралған. Негізін  салушы «Будда» («нұрланған»)  деп аталған Сидхарта Гаутама.  Ол қайғы–қасіреттен айырылу  үшін имандылық, игі қасиеттерін  жетілдіру жолдарын іздейді. өмірден  баз кешіп, түлі рахаттардан  бас тарту Нирванаға жеткізеді  деп санады. Бірақ ол үшін «карма»,  яғни адам баласының қылығы  дұрыстану керек. Сол бойынша  адам қайта туудан («сансарадан») арылмақ. Будданың ілімінше адам  баласы дүниедегі төрт ақиқатты  түсінбей, сегіз игі жолды игермей  сансарадан құтыла аомайды. 

 

 Сансара – өмірге  қайта келу, қайта туу айналымы.

 

 Карма – іс–әрекетіне  байланысыты адамның болашағы  анықталатын заңдылық. Буддизмнің  енгізгі идеасы – «орташа жол»: «рахаттану жолы» мен «аскеттік  жолдың» ортасы.

 

 Буддизмнің төрт игі  ақиқаты: 

 

1. өмір – азапқа толы;

 

2. азаптың себептері бар; 

 

3. азапты тоқтатуға болады;

 

4. азапты тоқтататын жолдар  бар. 

 

 

 Ол азаптан құтылу  үшін сегіз сатыдан тұратын  жолдары: 

 

1. дұрыс қабылдау (видение);

 

2. дұрыс ойлау; 

 

3. дұрыс әрекет;

 

4. дұрыс өмір сүру салты; 

 

5. дұрыс күш жұмсау;

 

6. ақылды дұрыс қолдану; 

 

7. дұрыс ой шоғырландыру.

 

 

 Аталған сегіз жолды  дұрыс игерген адам «архат»  деп аталады, яғни қайта туу  тоталады.

 

 Буддизмгің негізгі  екі бағыты бар: 

 

1. Хинаяна 

 

2. Махаяна. 

 

 

 Махаяна – адамды  азаптан құтқарудың кең және  еркін жолдарын уағыздады. Басты  қағидасы – әр адам Нирванаға  жете алады, яғни өзін құтқара  алады. 

 

 Хинаяна – Нирванаға  тек әдіс пен данагөй әрекет  қана жеткізеді. Ақиқаттың жоғарғы  жолы әдіс пен даналық шеңберінде, бағытында. 

 

 Махаяна Үнді жерінің  солтүстігінде, хинаяна оңтүстік  және оңтүстің–шығысында басымырақ  таралған.

 

 Жайнизм – үнді философиясындағы  ортодоксалды емес жүйелердің  бірі. Б. д. д. 6 ғ. шамасында пайда  болған. Негізін салушы – Вардхамана (Махавида–кейінгі атауы «ұлы  тұлға»). Кейде Джина деп те  аталады («карманы жеңген»).

 

 Вардхамана ( шамамен б.  д. д. 599-527 ж. ж.) кшатрия ортасынан  шыққан, 28 жасынан ел кезген аскетке  айналып, 12 жылғы үнемі діни жаттығулардан  кейін «жоғары шындыққа» жетеді. Өмірінің басым көпшілігін өз  монахтарының қауымдастығы қалыптастырған  кзқарастады уағыздаумен өтеді. 

 

 Ол жаңа діни философияны  24 тирханкалармен («жолды ашушылармен») бірге жасайды. 

 

 Жайнизм ілімі үшін  адам өмірінің негізгі мақсаты  – «босатылу».Жайнистер дүниедегі  заттадың барлығы жанды деп  есептейді. 

 

 Құмырсқыны өлтірудің  өзі күнаға жатады. Ал егер  өлтіріп алса, кармасын төмендетіп  алуы мүмкін. Ал жанның «босатылуы»  тікелей карма заңына байланысты.

 

 Жайнизмнің негізінде  «таттвалар» – «мән» туралы  ілім жатыр. Ола дүниені құрайтын  негізгі материалдар, сонымен  қатар білім құраушы ақиқат. Ең  басыт екі татва – негізгі  қасиеті, ерекшелігі таным болып  табылатын джива (жан) және  аджива (материалдық заттар). Материя  – аңғаруға болатын түс, иіс,  дыбыс және дәм сынды қасиеттері  бар адживаның бір түрі. Ол  атомдардан тұрады, сезім мүшелеріне  әсер етеді, өзгерістерге ұшырайды, бастау мен соңы болмайды және  оны құдай да жаратпаған. Бірегей  немесе жалғыз жан, яғни құдай  жоқ: тірі мәнге айналдырылған  немесе айналдырылмаған орасан  көп және өзгермейтін мөлшерде  жан бар. Материя сияқты жанды  да ешкім жаратпаған, әуелден  бар және арқашан бола бермек. Жан бәрін білуі, біріне енуі, бәрінен құдіретті болуы керек,  бірақ оның мүмкіндігі өзі  өмір сүретін денемен ғана  шектелген. Жайнизм этикасы бар  тішілік иесіне зұлымдық жасамау  туралы ілімге сүйенеді.