Азамат кукык катынас субъектилери жане объектилери

АЗАМАТТЫҚ ҚҰКЫҚ ҚАТЫНАСТАРЫНЫҢ СУБЪЕКТІЛЕРІ МЕН ОБЪЕКТІЛЕРІ

17.1. СУБЪЕКТІЛЕР МЕН ОБЪЕКТІЛЕРДЩ ЖАЛПЫ ҮГЫМЫ

1. Құқық катынастарына катысушылардың азаматтық құкыктары мен міндеттері болады, олар құқык қатынастары-ның субъектілері деп аталады. Азаматтык кодекстін 1-бабын-да азаматтык зандармен реттелетін қатынастардың катысушы-лары азаматтар, занды тұлғалар, мемлекет, сондай-ак әкімшілік-аумақтык бөліністер болып табылады деп атап керсетілген.

Азаматтық кұқық қатынастарының субъектілері ретінде әрекет жасайтын азаматтардын басым көпшілігі -- Қазакстан Республикасының азаматтары. Конституцияның 10-бабында Казақстан Республикасының азаматтығы занға сәйкес беріліп, токтатылатыны, оның алыну негіздеріне қарамастан бірыңғай және тең болып табылатыны атап көрсетілген.

Азаматтық кұқык шеңберінде кәсіпкерлер үшін ерекше режим жасау Азаматтық кодекстің маңызды жаңалығы болып

372 

табылады. Кәсіпкерлік кызметпен заңды тұлғалар ғана емес, жекелеген азаматтар да айналыса алады. Атап айтқанда, Аза-маттык кодекстің кейбір баптарында кәсіпкерлерге арналған арнаулы режим бар нормалар: міндеттемені мерзімінен бұрын орындау (Азаматтык кодекстін, 279-бабы), бірлескен міндет-темені орындау (Азаматтык кодекстін 287-бабы), қосылу шар-ты (Азаматтык кодекстін 389-бабы) және баскалар келтірілген.

2. Азаматтык кұкык катынастарына Қазакстан Республи-касьшың азаматтарымен қоса, шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар катыса алады. Шетелдіктердін қүкықтык мәртебесі Казақстан Республикасы Президентінін "Казақстан Республи-касындағы шетелдік азаматтардың құкықтық жағдайы туралы" 1995 жылғы 18 маусымдағы заң күші бар Жарлығымен белгі-ленген. Қазақстанда Казакстан Республикасының азаматтары болып табылмайтын және езінің шет мемлекеттін азаматы екеніне айғағы бар адамдар шетелдік азаматтар деп танылады (Жарлыктың 2-бабы). Мәселен, Қазакстанда шет мемле-кеттердің дипломатиялық өкілдіктері мен халықаралық ұйым-дардың кызметкерлері, шетелдік фирмалардың (компаниялар-дың) мамандары, шетелдік студенттер және т.б. бар.

"Казақстан Республикасындағы шетелдік азаматтардың құкықтык жағдайы туралы" Жарлықка сәйкес Қазақстан Рес-публикасының азаматтары болып табылмайтын және өзінің езге мемлекеттің азаматтығына жататындығына айғағы жок адамдар азаматгығы жоқ адамдар деп саналады (Жарлыктын 2-бабының 2-тармағы).

Шетелдіктердін инвестицияларға катысуынын құқықтық жағдайлары екі жакты халықаралык шарттармен және каш-тал салымдарын өзара кетермелеу мен өзара қорғау туралы келісімдермен де айқындалады. Оларда әдетте ең қолайлы ұлт режимін немесе ұлттык режим беру көзделеді, екі мемлекеттің шетелдік меншікті ұлт иелігіне алмауына және оған сондай шаралар колданбауға міндеттемелер, еркін айырбасталатын валютамен капитал салымдарын жүзеге асыруға байланысты телемдерді шетелге кедергісіз аудару кепілдігі және баскалар енгізіледі¹.

'Шетелдік инвестицияларды көтермелеу мен өзара қоргау туралы Кдоақ-сган Республикасы жасаскан екі жакты келісімдер жөнінде мыналар неғұрлым толықкелтірілген: Международное частное право. Учебное пособие. Оть. ред. М. С. Сарсембаев.-- Алматы: Ғылым, 1996, с. 24-26; Право и иностранные ии-вестациив Республике Казахстан. Отв. ред. М. К. Сүлейменов,--Алматы: Жеті Жарғы, 1997, с. 71-90.

373

3. Занды тұлғалар туралы Азаматтық кодекстін 33-бабында айтылған заңды тұлға анықтамасынан әрбір ұйымнын бәрі бірдей азаматтык құкық субъектісі болмайтыны, демек, әрбір ұйымның азаматтық құқық қатынастарына катысушы бола ал-майтыны көрінеді.

Республика аумағындажұмыс істейтін шетелдік занды тұл-ғалардьщ құкықтык мәртебесі "Шетелдік инвестициялар тура-лы" 1994 жылғы 27 желтоксандағы заңмен¹ (кейінгі өзгерістері-мен коса) ретгеледі.

Алайда Казақстан Республикасъшда жекелеген салаларда шетеддік зандытұлғалардың қызметшешектеулер койылғанын атап өткен жән. Атап айтканда, сақтандыру саласында шектеу койылған. Мәселен, шетелдік сақтавдыру ұйымдарынын Казақ-стан Республикасы аумағындағы тікелей сактандырушы ретін-дегі қызметіне тыйым салынады.

4. Мемлекет пен әкімшілік-аумақтық бөліністердің азамат-тық құкык қатынастарына қатысуының ерекшеліктері Қазақ-стан Республикасынын азаматтык зандармен реттелетін каты-настарда сол қатынастардың өзге де қатысушыларымен тең негіздерде әрекет ететіні болып табылады. Азаматтык кодекстің 112-бабының 1-тармағында әкімшілік-аумақтык бөліністер жөнінде сондай ережелер белгіленген.

Азаматтык құқықтың жоғарыда келтірілген субъектілері азаматтық кұкық қатынастарына құкыктың осы саласыньщ субъектісі ретінде катысады. Азаматтык кодексте субъекті-лердің әрбір түрінің ерекшеліктері ескеріледі. Бұл орайда жал-пы (субъектілердің барлық санатгарына колданылатын) нор-малармен катар, субъектілердің белгілі бір түріне ғана қатыс-ты бірқатар арнаулы нұскаулар белгіленеді. Мысалы, Азамат-тык кодекстін 159-бабынын 9-тармағында ауыр жағдайлардын тошсуы салдарынанжасалған мәміленің (кіріптарлык мәміле) шын екеніне дау туғызуға азаматтар ғана құкылы болатыны көзделген.

5.  Азаматтық кұқык катынастардын объектілері. Әдетте құқык қатьшастарыньщ объектілері деп аталған кұкық қаты-насы бағытталған және белгілі бір ықпал жасайтын нәрсе түсініледі. Адамдар арасындағы олардың өзара іс-қимылы нәтижесінде белгіленетін қоғамдық байланыс ретінде азамат-тық кұкык катынасы адамнын мінез-кұлқына ғана ыкпал ете

'ҚазакстанРеспубликасыЖогарғыКеңесініңЖаршысы, 1994, №23-24. 280-қүжат.

алады. Сондыктаназаматтык кұқық катынастарынын объектісі оньвд субъектілерінің алуан түрлі материалдык игіліктер мен материалдық емес игіліктерге бағытталған мінез-қүлқы болып табылады¹.

Профессор О.С.Иоффе заң әдебиетіңде кұқықтык объекті-нің мәні туралы және сыртқы дуниенің құқық объектілері ретівде болуы мүмкін құбылыстарының саны туралы мәселені шешудін әр алуан үш түрі болатынын атап өтеді. Заңгерлердің көпшілігі косылатын үстем көзқараскд сөйкес объектілердің катарына іс-әрекеттер, материалдық емес жеке игіліктер, зат-тар және баска да бағалы заттар жатады. Объектінін іс-әрекеттерінің маңызын теріске шығаратын жөне бұл маңызды тек қана заттарда немесе, тіпті болмағанда, ең аддымен заттар-да деп танитын объектінің заттық-қүқықтык теориясы бірсыпыра аз болғанымен, едәуір кең таралды.

Ақырында, кейбір авторлар ғана корғайтын іс-әрекет тео-риясы заттарды күқықтык объектілер қатарынан шығарып тас-тайды және объектінің маңызы қүкық берген түлға үміттене алатын міндетгі әрекеттерде ғана болады деп таниды².

Азаматтықкодекстін 115-бабында азаматгықкүқық объекті-лерінін мынадай түрлері аталған: заттар, ақша, оның ішінде шетелдік валюта, бағалы қағаздар, жүмыс, көрсетілетін кыз-мет, шығармашылық жеке кызметтің объектілендірілген нәтижелері, фирма атаулары, тауар белгілері және бүйымдар-дыдараландырудьщ өзгедеқұралдары, мүліктік қүкыктар және басқа да мүлік.

Мүліктік емес жеке игіліктер мен құқықтарға мыналар жа-тады: жеке адамның өмірі, денсаулығы, қадір-қасиеті, ар-ож-дан, жақсы атақ, іскерлік абырой, жеке өмірге тиіспеушілік, жеке және отбасылык күпия, атак күқығы, авторлык кұкык,, туындыға және басқа да материалдық игіліктер мен қүкыққа тиіспеушілік қүқығы.

'Гражданское право. Учебник. Часть 1. Под. Ред А. П. Сердесвіі, Ю. К. Толстого, с. 85.

² ИоффеО. С. Правоотношеииепосоветскому гражданскому праву. Л.: изд-во ЛГУ, І949, с. 80. По вопросу об объекте гражданского правоотношения см.:АсарковМ. N4. Обязательствопосоветскомугражданскомуправу.М., 1940; Магазинер Я. М. Объект права.-- В кн.: Очерки по гражданскому праву. Л., 1957 и другие. Из числа казахстанских работ следует назвать: Покровский В. В. К вопросу о правоотношениях -- Известия АН Казахской ССР. Серия обще-ственных наук. 1975. №3. С. 68-76; Наменгенов К. Н. Абсолютные в относи-тельные изобретательские правоотношения. -- Алматы; Наука, 1978.

375 

Заң әдебиетінде мүліктік күқыктар мен мүліктік емес қүқыктардын жиынтығын иеленетін акционерлердін мүліктік емес жеке күкыктары орынды бөліп көрсетіледі. Біріншісіне дивидендтер алу кұкығы мен қоғам таратылған жағдайда мүліктің бір бөлігін алу қүкығы, екініпісіне - аквдонерлердің жалпы жиналысыка қатысу, қоғамнын қүжатгамасымен таны-су құкығы және т.б. жатады. Қүкықтардың екінші тобын акционерлердің мүліктік емес жеке құқыктары деп атауға бо-лады, дегенмен де азаматтың жеке басына тығыз байланысты, мүліктік емес мазмүндағы иеліктен айыруға болмайтын абсо-люттік қүкықтар азаматқа катысты мүліктік емес жеке қүкьік деп түсініледі. Акционерлердің мүліктік емес кұкыктары са-лыстырмалы (акіщонердін қүкығына белгілі бір тұлғаның -қоғамның өзінің міндеті сәйкес келеді) және иеліктен шыға-рылатьш (акішяны меншіктену құқығьшың басқа адамға ауысу-ына байланысты барлык акцияларды куәландыратын күкықтар да ауысады) болып табылады.

Акционерлердің мүліктік емес құқыктарының бұзылуы көптеген жағдайларда акционерлердің жалпы жиналысы өткізілуімен немесе коғамның атқарушы органьшың заңсыз іс-әрекеттерімен (жиналыс туралы хабарламау, жиналысқа каты-суға рұқсат етпеу, дауыс беру кезінде акшонердін дауысын есепке алмау, директорлар кеңесіне немесе тексеру комиссия-сына сайлау үшін кандидатуралар қатарына енгізбеу, танысуға коғамнын кұжаттамасын беруден бас тарту және т.б.) байла-нысты.

17.1 Параграфты орысшадан аударган Жолбарыс Әбішев

17.2. АЗАМАТГАР - АЗАМАТГЫҚ ҚҰКЫҚТЫҚ ҚАТЫНАСГАРДЫҢ СУБЪЕКТІЛЕРІ РЕТІНДЕ

Азаматгардын кұкық қабілетгілігі. Азаматтық Кодекстің 1-ші бабында көрсетілгевдей, азаматтық-кұқыктық катынас-тардың негізгі субъектілерінің бірі -- азаматтар. Азаматтардың құқықтық жағдайы олардын құқықтык қабілеттілігі және әре-кет қабілеттілігі аркьілы сипатталады. Сондыктан да азамат-тық құкық кабілеттілігіне анықтама беруіміз кажет. Азамат-тық Кодекстің 13-ші бабына сәйкес, азаматтык күкык қабілеттілігі дегеніміз -- азаматтардьщ азаматтык күкықтарға ие болу және азаматтык міндеттерді атқару кабілетін айтамыз. Азаматгьщ күкық кабілеттілігі ол туылған кезден басталып, қайтыс болған сон тоқталады.

Тіь

Азаматгыккұкыктын алдына қойған максаты сол -- азамат-тық кұкық кабілеттілігін тек аталған саланың шеңберінде ғана көрсетпеу, себебі кұкық қабілеттілігі басқа да кұкык салала-рының көкейкесті мәселелерінің бірі.

Азаматгың құқык қабілеттілігі шығу тегіне, әлеуметтік және мүліктік жағдайына, нәсілі мен үлтына, жынысына, білшіне, тіліне, дінге катысына, кәсібінія тегі мен сипатына, тұратын жеріне және т. б. жағдайларға қарамастан Қазақстан Респуб-ликасының барлық азаматтарына тендей мойындалады.

Азаматтык кұкык кабілеттілігін азаматтан айырып қарауға болмайды. Азаматгык заңдарда көрсетілгендей, ол адамның ақыл-есіне, жасына, денсаулығына байланысты емес. Азамат-тык құкык қабілеттілігі ол туылған кезден басталып, қайтыс болғаннан кейін тоқтатылады. Сонымен бірге заңда әлі дүние-ге келмеген нәрестенің, болашак, азаматтың кұқығын қорғау мүмкіншілігі де көрсетілген. Азаматтық Кодекстің (негізгі бөлім) 525-ші бабына сәйкес мұра қалдырушының тірі кезінде іштеқалып, ол өлгеннен кейін туылған азаматтар да басқа мұра-гермен бірдей тең үлеске тиесілі.

Азаматтардың құқық кабілеттілігінің мазмұнына тоқтала-тын болсақ, ол жайында Азаматтык Кодекстін 14-ші бабында айқын көрсетілген. Азамат меншік құкығы деңгейінде мүлікті алуға, мұраға калдыруға, республика аумағында еркін жүріп-тұруға және тұрғылыкты жер таңдауға; республикадан тыс жерлерге еркін шығып кетуге және оның аумағына кайтып оралуға; зан құжаттарында тыйым салынбаған кез келген мәміле жасасып міндеттемелерге қатысу; өнертабыстарға, ғылым, әдебиет және өнер шығармаларына, интеллектуалдық қызметтің өзге де туындыларына интеллектуалдық меншік қүқығы болуға; материалдық және моральдык зияннын орнын толтыруды талапетуге қүқығы болады; баска да мүліктік және жеке қүкықтары болады. Сөйтіп, азаматтардың кұқык қабілеттілігінін орнын канша тізбелеп жазсақ та, шегіне жету мүмкін емес, өйткені бұл үғым тек азаматтык құкығының шеңберімен ғана аныкталып коймайды, басқа да кұкык сала-ларынын өзекті мәселелерінін біріне айналыпжатады. Мәсе-лен, конституциялық, әкімшілік, неке және т. б.

Азаматтардың күқык қабілеттілігі баршаға бірдей болған-дыктан, оған шек қоюға болмайды. Қазақстан Республикасы-ның зандары бойынша азаматтык қүкық кабілеттілігіне шек қойылуы мүмкін, егер азамат сот үкімі бойынша жасаған

377

қылмысы үшін мемлекет тарапынан жаза алатын болса. Мыса-лы, азамат бас бостандығынан айырылатын болса, онда оның Казақстан Республикасының аумағьшда еркін журіп-түруыш тыйымсалынуы мүмкін. Алайда, азамат жекелеген субъективті құқыктарынан ғана айырылуы мүмкін. Ал түтастай алғанда азаматкұкьік кабілеттілігінен ажырамайды. Азаматтың кұкык кабілеттілігінен немесе әрекет қабілеттілігінен толык немесе ішінара бас тартуы және қүкық кабілеттілігін немесе әрекет кабілеттілігін шектеуге бағытталған мәмілелер жарамсыз деп танылады (Азаматтық Кодекс, 18-бап).

Азаматтардьщ әрекет кабілеттілігі. Азаматтардын әрекет кабілеттілігі қүқык субъектілігінің екінші элементі болып та-былғаңдықтан оған төмендегідей анықтама беруге болады. Аза-маттың өз әрекеттерімен азаматтык кұқыктарға ие болу және оларды жүзеге асыру, өзі үшін міндеттерді туғызу және олар-ды орывдау кабілеттілігі (Азаматтық Кодекстін 17-ші бабы).

Азаматтык әрекет қабілеттілігінін маңыздылығы сонда, ол өз әрекеттерінің нәтижесінде белгілі завды салдардың пайда болатынын түсіну. Сонымен қатар, өз әрекеттерінің нәти-жесінде келтірілген зиянның орнын да өзі толтыру мүмкін-шілігі, яғни айтқаңда, әрекетқабілеттілігін тек келісіщер жа-сау және олар үшін жауап беру ғана емес, кең шенберде түсінгенімізжөн, өйткені азаматга өрекет қабілеттілігімен бірге езі келтірген зиянды етеу қажеттілігі де бір мезгілде пайда бо-лады.

Азаматтың толық әрекетқабілетгілігі кәмелеттік жасқа тол-ғаннан кейін, яғни 18 жасқа келген кезден бастап пайда болады. Заң кұжатгарьмда 18 жасқа толмаған азамат некеге тұрған кез-ден бастап, толық көлемінде әрекет кабілеттілігіне ие болады¹.

Он сегіз жаска толғаннан сон азамат азаматтык айналым-ның толық қатысушысы болып саналады.

Егер зан кұжаттарында өзгеше көзделмесе, барлык азамат-тардьщ әрекет қабілеттілігі тең болады.

Әрекет қабілеттілігін шектеудін екі түрі бар: 1. Әрекет қабілеттілігінтабиғитүрдешектеу; 2. Әрекеткабілеттілігін сот орывдарынын шешімі негізінде шектеу.

¹ Казақстан Республикасынын "Неке және отбасы" занының 10-шы ба-бына сәйкес иеке жасы еркектер жөне әйелдер үшін де 18 жас. Ерекше реттерде неке жасын жынысына карамастан кемітуге жол беріледі жөне бұл екі жастан аспауга тиіс.

378

Әрекет кабілеттілігін табиғи түрде шектеу азаматтың жа-сына байланысты. Сөйтіп, азаматтық құқық теориясында калыптасқан ережелерге байланысты әрекет қабілетгілігін үш түрге бөлуге болады. Толық, жартылай (ішінара) және шектеулі әрекет қабілеттілігі.

Азаматтардың толык әрекет кабілеттілігі туралы жоғарыда айтылып кеткендіктен, оған тағы қайтып оралудың кажеті жоқ.

Азаматтық Кодекстің 23-ші бабы атап көрсеткендей, 14жаска дейінгі кәмелеткетолмағандар үшін мәмілелерді, егер заң құжаттарында ©згеше кезделмесе, олардың ата-аналары, асырап алушылары немесе корғаншылары жасайды. Сондық-тан да, біздің ойымызша, 14 жасқа толмаған жасөспірімдердің әрекетқабілеттілігі жоқ, бірак аталған жасөспірімдер өздерінін жасына лайықты, жасай салып орындалатын тұрмыстык ұсақ мәмілелерді өз бетінше жасауға құқылы.

14 жаска дейінгі жасөспіріщердін жасаған мәмілелері жа-рамды деп есептеу үшін көрсетілген ережелер катаң сақталуы тиіс; біріншіден, жасалған мәміле жасөспірімнін жасына сәйкес келуі, яғни 14жасқа дейінгі азамат мемлекеттік тіркеуді кажет ететін мәмілелердің катысушысы бола алмайды (мәсе-лен, тұрғын үйді сату немесе сатып алу) екіншіден; жасалатын мәміле сол жасалған жерінде орындалуы тиіс, яғни, сатушы жасеспірімге жасалған мәміле бойынша белгілі мүлікті беру, ал сатып алушы сатушыға мүліктін құнын төлеу. Бұл заңи әре-кеттер жасалғаннан кейін екі тараптың арасында құқықтық қатынастар жок деп есептеледі; үшіншіден, жасалынатын мәміле мазмұны жағынан тұрмыстык болуы тиіс. Азаматтық заңдарында бұл мәселе жайында ештеңе айтылмаған, сондық-тан да дау туған ретте накты жағдайларды ескере отырып, шешілуі тиіс. Сонымен кдтар кәмелеткетолмаған жасөспірім-дер банкілерге салымдар салуға және өздері салған салым-дарға дербес билік етугеқұкылы. 14жасқа толмаған жасөспірім-дердін атына басқа біреулердін, салған салымдарына олардың ата-анасы немесе өзге де завды өкілдері билік етеді, ал 14 жас-қа толған жасөспірімдер әздерінің атына басқа біреу салған салымдарға ез бетінше билік етеді.

14 пен 18 жас аралығындағы кәмелетке толмағандардьщ әрекет кабілеттілігі жартылай деп есептелінеді. Олар ата-ана-ларының, асырап алушыларының немесе қамкоршыларының келісімімен мәмілелерге түсе алады. Сонымен бірге азаматтык заң олардьщ накты әрекеттерге қатысты істерінін құкыктық

379

қабілетін едәуір кенейткен. Атап айтқанда, оларға өз табысын немесе стипендияларын дербес жұмсауға, өз шығармаларына және баска интеллектуалдық меншіктің нәтижелеріне байла-нысты құкыктарды жүзеге асыруға жол берілген. Сондай-ак, олар ұсак тұрмыстық мәмілелерді өз бетінше жасауға құкылы. Алайда, жеткілікті негіз болған жағдайда корғаншылык және қамкоршылық органдары кәмелетке толмаған адамньщ өзі жасаған интеллектуалдык меншік кұкығы объектілеріне өз бетінше билік ету құқығын шектеуі немесе ол құкыктан айы-руы мумкін.

14 жастан 18 жаска дейінгі кәмелетке толмаған азаматтар заңды тұлғалардын немесе азаматтардьщ мүліктеріне өз әрекеттері салдарынан зиянкелтірсе, ез әрекеттері үшін өздері жауап береді. Егер де келтірілген зиянның орнын толтыратын-дай олардын мүлкі немесе еңбек табысы болмаса, оларды ата-аналары (балағып алушы адамдар) немесе камқоршылары етеу-ге тиісті. Олардың бұл міндеті зиян келтірушінің жасы тол-ғаннан кейін, сондай-ак келтірілген зиянды өтеуге оның жеткілікті мүлкі немесе еңбек табысы пайда болған ретте жо-йылады.

Егер азамат ұдайы спирт ішімдіктеріне немесе есірткі зат-тарға салынса және өз отбасын ауыр материалдық жағдайға душар ететін болса, мүдделі адамдардын арызы бойынша сот оның әрекеткабілеттілігін шектеуі мүмкін. Мүндай адамдарға қамқоршылық белгіленеді. Мәміле жасау немесе басқа да аза-маттық-қүкык катынастарға түсу тек қамқоршының келісі-мімен ғанажүзеге асырылады. Егер жоғарыда көрсетілген аза-мат сшрт ішімдіктеріненемесе есірткі заттарға салынуын тоқ-татса, онда сот оның әрекет кабілетгілігіне қойылған шектеудің күшін жояды. Сот шещімінін негізінде азаматқа белгіленген камқоршылык та өз күшін жоюы тиіс.

Егер азгімат жүйке ауруының салдарынан немесе акыл-есінін кемдігінен өз әрекетгерінің мағынасын түсінбесе неме-се не істегенін білмесе мүдделі адамдардың арызы бойынша сот оның әрекет қабілеттілігі жоқ деп тануы мүмкін. Осыған байланысты оған қорғаншылык тағайындалады. Азаматтык-құкықтык катынасқа оның атынан корғаншы ғана түсе алады.

Сот бүндай шешімді кабылдамастан бүрын көрсетілген негіздерді егжей-тегжейлі тексеріп, медиданалык сараптама тағайындалуы тиіс. Сонымен катар, медрщина мекемелері бер-ген корытынды аныктама азаматгык әрекет кабілеттілігі жок

380

деп тануына бірден-бір негіз бола алмайды. Мұндай шешімді тек сот кана кдбылдауы мүмкін. Әрекет қабілеттілігі жок адам сауығып кеткен немесе денсаулығы едәуір жақсарған жағдай-да сот оны әрекет қабілеттілігі бар деп танвды. Сот шешімі күшіне енген кезеннен бастап, ол азаматқа тағайындалған қор-ғаншылык та өз күшін жояды.

Азаматты хабар-ошарсыз кетгі деп тану және оның салда-ры. Азаматтар азаматгык. құқықтын негізгі субьектілерінің бірі болып табылғандықтан, олардың қатысуымен болатын құкық қатынастарының шеңбері де кең. Азаматтьщ ұзақ уакыт хабар-ошарсыз кетуі, онын езі үшін, отбасы, тума-туыстары және онымен құкыктық катынаста болған субъектілер үшін белгілі құкықтык ыңғайсыздык туғызуы мүмкін. Сондықтан да осы ақауларды жою үшін азаматтық құқыкта қолданатын институт осылай деп аталады.

Егер азаматтың тұрғылықты жерінде ол туралы бір жыл бойы деректер болмаса, мүдделі адамдардың арызы бойынша сот оны хабар-ошарсыз кетті деп тануы мүмкін. Хабар-ошар-сыз кеткен азамат туралы соңғы деректер алынған күнді анык-тау мүмкін болмаған жағдайда жок адам туралы соңғы дерек-тер алынған айдан кейінгі авдың бірінші күні, ал б үл айды анык-тау мүмкін болмаған жағдайда келесі жылдың бірінші қаңта-ры хабар-ошарсыз кетудің бастшіған күні болып саналады. Азаматты хабар-ошарсыз кетті деп тану үшін төмендегідей шарттар орындалуы тиіс: біріншіден, азаматтың тұрақты тұра-тын жерівде ол туралы ешқандай да деректер жок, және ол бір жылдың көлемінде; екіншіден, ол туралы деректерді коғамдағы мүмкіншіліктер бойынша (мыс: полиция немесе баска да күқық қорғау оргавдары) ала алмау. Егер азамат езі жасаған кылмы-сы үшін немесе басқа да құқык бұзушылықтьщ негізінде жа-сырынып жүрсе, онда бұл азаматты хабар-ошарсыз кетті деп тануға жол берілмейді.

Азаматтыхабар-ошарсыз кетті дептану өз тарапынан белгілі құқықтык салдарға әкеліп соктырады. Ол адамнын мүлкіне сот шешімінің негізінде қорғаншылык белгіленеді. Осы мүліктен хабар-ошарсыз кеткен адам асырауға міндетті адамның салык-тар мен басқа да міндеттемелер бойынша берешегі өтеледі. Сонымен бірге өзі берген немесе оған берілген сенімхаттын күші жойылады; тапсырма шарты да ©з күшін токтатады.

Хабар-ошарсыз кетті деп танылған адам келген немесе оның тұрған жері белгілі болған жағдайда сот оны хабар-ошарсыз

381

кетті деп тану туралы және оньщ мүлкіне қорғаншылык белгілеу туралы шешімнін кушін жояды (Азаматтык Кодекстін 30-бабы).

Азаматты өлді деп жариялау және оньщ салдары. Егер аза-маттың тұрғылыкты жерінде ол туралы үш жыл бойы деректер болмаса, мүдделі адавдардьщ арызы бойынша сот оны өлді деп жариялауы мүмкін. Егер де азаматты өлім қатері төнген неме-се жазатайьш окиғадан каза тапты деп жорамалдауға негіз бо-латьш болса, онда жоғарыдағы көрсетілген мерзім алты ай көлемінде болуы да ыктимал. Мысалы, адам жер сілкіну, су тасқыны немесе баска да жағдайларда жоғалып кетсе.

Сонымен қатар, токталыпкетелік, азаматгы өлді деп жария-лау үшін алдымен оны хабар-ошарсыз кетті деп танудың кажеті жоқ.

Сот Азаматтык Кодекстің 28-ші бабында көрсетілген ережелерді сактамай-ақ, егер азаматты өлді деп жариялауға толык негіз болатын болса, ондайшешімді бірден қабылдауға толык мүмкіншілігі бар.

Соғыс қимылдарына байланысты хабар-ошарсыз кеткен әскери кызметшіні немесе баска азамаггы соғыс кимылдары біткен күннен бастап кемінде екі жыл өткеннен кейін ғана өлді деп жариялауға болады.

Өлім катері төніп тұрған жағдайда немесе белгілі жазата-йым окиғадан каза тапты деп жорамалдауға негіз боларлық жағ-дайда хабар-ошарсыз кеткен азаматты өдді деп жариялаған рет-те, сот ол азаматты каза тапты деп жорамалдаған күнді оньщ өлген күні деп тани алады, ал басқа реттерде, яғни хабар-ошар-сыз кеткен адамның өлуі ықтимал күнді аныктауға мүмкіндік болмаған кезде, оны өлді деп жариялау туралы сот шешімі заң-дыкүшіне енген күн сол адамның өлген күні болып есептеледі.

Адамды өлді деп жариялау туралы занды күшіне енген шешімнің негізінде азаматтык хал актілерін жазу кітаптарына жазба жасалады. Бүл жазудың нәтижелері нақты өлім туралы жазудың нәтижелеріне тен. Сондықтан да азаматты өлді деп жариялаған соттьщ шешімі өзінің заңды күшіне енгеннен кейін мүра ашылуы, неке күшін жояды немесе басқа да қүкықтық салдары болуы мүмкін.

Азаматты өлді деп жариялау тек болжамға ғана негіздел-гендіктен, бұл туралы шешім азаматтың қүкық қабілеттілігіне ешқавдай да нүқсан келтірмеуі тиіс, яши айтқанда, азамат тірі болуы мүмкін, сейтіп көптеген азаматтык-құкыктык қатынас-

382

тардын тарабы ретінде өзіне құкықтар мен міндеттер жуктеуі ьгстимал. Сондыктан да зан өлді деп жарияланған адамның тірі оралуынан туындайтын жағдайларды аныктайды.

Өлді деп жарияланған азамат келген немесе онын тұрған жері белгілі болған жағдавда сот тиісті шешімнің күшін жоады.

Азамат өзінің кай уақытта оралғанына қарамастан, кез кел-ген тұлғадан азамат өлді деп жарияланғаннан кейін сол тұлғаға тегін көшіп, сақталып калған мүлікті қайтарып беруді талап ете алады. Егер өлді деп жарияланған адамның мүлкін оны мурагері үшінші бір тұлғаға сатып, ол мүліктің сатып алу баға-сын адам тірі оралған кезге дейін толық төлемеген болса, онда төленбеген соманы талап ету құкығы іірі оралған адамға көшеді.

Өлді деп жарияланған азаматтын мүлкін акылы келісім бой-ынша алған түлғалар, егер мүлікті алған кезінде елді деп жа-рияланған азаматтың тірі екенін олардьщ білгені дәлелденсе, бұл мүлікті қайтаруға, ал мүлік жоқ болған жағдайда, мүліктің қүнын төлеуге міндетті. Мүлікті иеліктен шығарушы адам өлді деп жарияланған адамның мүлікті иеліктен шығару кезівде тірі екендігін білген болса, мүлікті кайтарып беру немесе оньщ құнын өтеу міндетін мүлікті алушымен бірге мойнына алады.

Егер өдді деп жарияланған адамнын мүлкі мұрагерлік қүідық бойынша мемлекетке өтіп, сатылып кеткен болса, адамды елді депжариялау шешімініңкүшіжойылғаннанкейін оған мүліктін нарыктық бағасы ескеріле отырып, құны қайтарылады.

17.3. ЗАҢДЫ ТҰЛГАЛАР АЗАМАТТЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҚ ҚАТЫНАСТАРДЫҢ СУБЪЕКТІЛЕРІ РЕТІНДЕ

Занды тұлға ұгамы. "Меншік, шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару кұкығындағы оқшау мүлкі бар және сол мүлік-пен өз міндеттемелері бойынша жауап беретін, ез атынан мүлік-тік және мүліктік емес жеке құқықтар мен міндеттерге ие бо-лып, оларды жүзеге асыра алатын, сотта талапкер және жауап-кер бола алатын ұйым заңды тұлға деп танылады" (КР АК 33-бабы).

Қазақстан Республикасының жаңа Азаматтык кодексінін 33 бабының Қазақ КСР-інің 1964жылғы Азаматтыккодексінің 23 бабымен салыстырғандағы ерекшелігі сол, оңда занды тұлға-ның окдіау мүлкі айқын керінетін мүліктік күкықтары тура көрсетілген. Бұл меншік күкығы (188-бап), шаруашылық жүргізу құқығы (196-бап), оралымды басқару құкығы (202-бап).