Қазақстан Респубикасының Қазынашылығы туралы

Кіріспе

        Біздің  мемлекетіміздің стратегиялық мақсаттарға  жетуі үшін, алуан қаржы ресурстарын жұмылдыру және тиімді пайдалануды қажет ететін, ол өз ретінде әрі қарай барлық қаржы жүйесін  реформалауды ұсынатын, жеті ұзақ мерзімді приоритеттерді іске асыруы қажет. Осы тұрғыда Қазынашалықтың алдында үлкен мақсаттар тұр, ең негізгісі - бюджет қаражаттарын тиімді пайдалану.

        Республикамыздың  дамуының маңызды басылымдылық  міндеттерінің бірі ретінде шетелдік инвестиция мен ішкі жиналымдарды жоғары деңгейдегі ашық нарықтық экономикаға негізделген экономикалық өркендеу. Экономикалық реформалар барысындағы күнгей мен көлеңке жақтарына баға бере келіп, Елбасы – Н.Ә. Назарбаев Қазақстан халқына Жолдауында: «Біз егер қазынаны қорғаштап және еселеп отырмасақ, ешқашанда қалыпты да күшті мемлекет  болып саналмаймыз» деп тұжырымдады. Сол себепті де болар, халықаралық стандартқа жету мақсатында, Республика Президентінің Жарлығымен 1994 жылғы қазан айында Қаржы министрлігінің Қазынашылығы құрылды.

           Мемлекеттік қаржы ресурстарын кешенді басқару нарықтық экономика жағдайына негізгі проблемалардың бірі болып кіреді. Бұл мәселені қаржы ресурстарын басқарудың негізгі ережелері қарастырылған, мемлекеттік біріктірілген қаржы балансының мәні мен рөлі  заңдылық тәртіпте анықталған,  «Қазақстан Республикасының бюджеттік жүйесі туралы» жаңа Заңы шеше алады. Ол барлық мемлекеттік қаржы ресуртарын қарастыра және көрсете отырып, әлеуметтік – экономикалық даму бағдарламасын жалпы ақшалай көрсетеді. Бюджет бұл бағдарламаны мекендерде, аймақтарда, салалар қиысуында айқындайды.

         Еліміздің әлеуметтік- экономикалық жедел даму қаржылық жоспарына, өндіріс тіршілігіне, шарушалық шешімдердің ілгері жылжыуына қаржылық баланс жасау  және бюдеттерді жасау процестерінің белсенді әсерленуін қамтамасыз ету қажет .  Сондықтан, қаржылық баланс және  мемлекеттік бюджет, облыстық, аудандық бюджеттер республиканың біріктірілген қаржы жоспары жүйесі ретінде әзірленеді.

       Республикалық  және жергілікті бюджеттердің  жасалу механизмі мен атқарылуы «ҚР бюджет жүйесі туралы» Заңынада бір тұтас бүтін ретінде қарастырылған.

        Қазіргі  кезде республикада бюджетті жасау механизмі мен атқарылуын дамыту мен жетілдіру қарастырлуда. Бюджетті жасаудың негізгі кезеңдері мен атқарылуының комплексті қарастырылуы: біріншіден, бюджеттің атқарылуын бюджеттік жоспарлау, бақылау және талдау механизмін комплексті болжамдау ; екіншіден, бюджеттің жасалуы мен атқарылуы бойынша экономикалық процедуралардың кезегін, өзара байланысын анықтау; үшіншіден , республика экономикасын басқарудағы, қаржы жүйесі іс-қимыл жасау механизмінің негізгі принциптері мен дамыту бағыттарын әзірлеу болып табылады.

          Қаржы жүйесі алдына қойылған міндеттерді дұрыс атқару үшін, қаржы саясатының мақсаты мен жүзеге асыру механизмінің, сондай-ақ, оны құраушы элементтердің ішкі мәнін түсінудің айқын және терең болуы қажет.

         1994 жылы қазынашылық жүйесінің құрылуы республикадағы бюджет құрамын дамытудың өте мәнді қадамы болып табылды.    

      Қазынашылықтың негізгі міндеті  республикалық бюджеттің атқарылуына қызмет көрсету, мемлекеттік бюжеттің мемлекеттік мекемелерге есеп айырысу-кассалық қызмет көрсету және мемлекеттік бюджет қаражаттарының мақсатты пайдаланылуына алдын ала және ағымдағы бақылау жасау жөнінде салааралық үйлестіру.

Қазақстан Респубикасының Қазынашылығы туралы

Қазақстан нарықтық экономикада экономикалық қатынастарды дамытудың батыстық үлгісін  таңдап алды. Алайда кеңес аралық байланыстардың бұзылуы, инфляцияның көтерілуі, жұмыссыздық  енді ғана аяғынан тұра бастаған жас  мемлекетке үлкен сынақ болды.

Экономикалық дағдарысты тұрақтандыру үшін, елдегі ақша айналымын бақылау  мен айналымдағы есепті қамтамасыз ету керек еді. Осы кезде экономикалық құрылымдарды, оның ішінде мемлекеттік  қаржы басқармасын реформалау қажеттіліктері туды.

Осы міндетті мәселелерді шешу мақсатында 1994 жылы Қаржы министрлігі жанынан  Қазынашылық бас басқармасы құрылды. Бұл қаржылық жүйе мен бюджеттік  мекемелердегі бухалтерлік есептің  әдістемесі және сонымен бірге бюджеттік  басқарылу функциясы берілген бюджеттің  атқарудағы бірден бір ұйым. Сонымен  қатар, министрліктерде, ведомстваларда, кәсіпорындар мен ұйымдарда мақсатты және мақсатсыз пайдаланылған  бюджеттік қаражаттарды тексеруге және сонда фактілерді айқындаған кезінде мақсатсыз пайдаланған қаражаттарды қайтарып алуға құзыретті болды.

Бірінші кезекте аймақтардағы қазынашылық  жүйенің алғашқы құрылымдануы жасалды, Ұлттық банктің есеп-айырысу кассалары  қазынашылық басқарманың аумағына шоғырландырылды. Олар бюджеттік қаражаттың түсуін және оны мемлекеттік мекемелердің  шотына аударылуын қадағалап отырды.   Аумақтық басқарма ҚР Ұлттық банкі мекемесінің ағымдағы шоты мен шығындарын толық есептейтін заңды тұлға болып табылды.

1995 жылы Қазынашылық әлемдік  тәжірибеге сәйкестендірілген Қазақстан  Республикасы бюджетінің шығындары  мен кірістерінің жаңа бюджеттік  классификациясын жасап шығарды.  Сонымен бірге қазынашылық жүйенің  қызметтік бөлігін құрылымдады. 

Сол жылы Қазақстан Республикасы Президентінің  Жарлығымен Ұлттық Банкінің есеп айырысу  кассаларының орталығы Қазынашылықтың базасында құрылған Бюджеттік банктің  қарауына берілді. Бұл банк -  бөлімдері мен облыстық қазынашылық басқармаларының бір-бірімен тығыз қарым-қатынаста жұмыс істеді, бюджеттік ұйымдардың төлемдерінде жаңа технологияларды пайдалану бірнеше сатыға жоғары болды.

Қазынашылықтың қаржылық жүйесін  дамытуда ерекше айтылатын жұмыстарының бірі – ол 1996 жылы маусым айындағы Ұлттық банкте Қазынашылық бірлестігі шотын  ашу болып табылады. Оған мемлекеттік  және жергілікті бюджеттің ақша қаржылары  шоғырландырылды.  Қазынашылық БҚШ (Біріккен қазынашылық шоты) арқылы төлеу механизімін, бағдарламалық қамтамасыз ету мүмкіндіктері жасады. Әр күн сайынғы БҚШ арқылы алынған ақпарат Қазақстан Республикасы Үкіметіне және басшылыққа жіберіледі.  Сондықтан да, күн сайын бюджеттің жағдайы: кірістер, шығындар, республикалық және облыстық қаржы құрылымындағы қалдықтар бақыланып отырады.    

1998 жылдың қаңтар айынанда Бюджеттік  банкінің жойылуына байланысты, оның бюджетті атқару қызметтері  аумақтық қызынашылық органдарына  берілді.  

Қазынашылық –  ҚР қаржылық жүиенің элементі. Оны  құру кезеңдері мен мақсаты.

           Қазынашылық жүйесінің дамуы  бірнеше кезеңнен тұрды. Алғашқы  кезеңде, Ұлттық банктің есеп- кассалық орталығы бар барлық  аймақтарда ҚР Қаржы Министрлігінің 1995 ж. 7 ақпандағы № 23 бұйрығымен  Қазынашылықтың аумақтық органдары  құрылды. 

               1995 жылдың аяғында Қазынашылықтың  аумақтық органдары барлық 20 облыста  және 32 ауданда құрылды, бірақ  шын мәнінде, осындай ауқымды  және қиын жұмысты атқару үшін  қазынашылықтың аймақтық бөлімдері  шамалы және материалдық –  техникалық жабдықтары болмады;  қолданыстағы, қалыптастырылған, компьютерлендірілген  банк жүйесінің кіріс,шығыс есебін, мемлекеттік бюджет бойынша есептілікті  өзіне қабылдай алмады; үлкен  ауқымдағы ақпарат ағымын қамтамасыз  ете алмады. Бұл жаңа қазынашылық  жүйесінің құрылуының ең басынан  қаржы жүйесіндегі бей- берекеттікке  және келеңсіз салдарға әкелері  сөзсіз. Сондықтан, «ҚР орталық  атқарушы органдарының құрылымын  дамыту туралы» № 2451 1995 ж. 13 қазандағы  ҚР Президентінің Өкімімен, Қазынашылық  бас басқармасы негізінде ҚР  Қаржы Министрлігіне қарасты  ҚР Ұлттық банкінің есеп айырысу  – кассасын жүргізуімен Қазынашылық  құрылды. Жоғарыдағы Өкімді орындау  бойынша, бюджеттік мекемелерге  қызмет көрсетуінің құбылуынсыз  және ауыртпалықсыз ауысуы үшін  Ұлттық банктің  есеп айырысу  кассалары орталықтары негізінде  1996 ж. 6 ақпандағы № 167  ҚР Өкіметінің  қаулысымен Республикалық бюджеттік  банк құрылды. Ең басынан бюджеттік  банкті құру ауысу кезеңіндегі  уақытша мекеме ретінде жоспарланды.  Басқа ТМД елдерімен салыстырғанда,  біздің республикамызда қазынашылық  жүйесінің тез дамуы мен өркендеуі    жөніндегі іс-шаралар  бюджеттік  банк жүйесінің негізін қалаушы  болуының дұрыс шешімі болып  шықты. 

          Бюджеттік банктің ұйымдастырлыуымен  қатар Қазақстан Республикасындағы  бюджетік жүйені дамыту және  реформалау  іс-шаралары басталды.  Бюджеттің кірісі мен шығысына  байланысты жаңа бюджеттік жіктеу  енгізілді, сонымен қатар шығысты  қаржыландыру тәртібі өзгертілді. Мемелкеттік бюджеттік кіріс  есебіне де көптеген өзгерістер  енгізілді.

        Бюджеттік  банк жүйесін материалдық - техникалық  қамтамасыз ету мақсатында және  ҚР бюджеттерінің кірісі мен  шығысының жаңа бюджеттік   топтастыруын дамыту үшін және  жаңа программамен қамтамасыз  ету мақсатында техникалық көмек  ретінде 3 млн. АҚШ доллары көлемінде  қарыз қаражат бөлінді.

        Қазынашылықта  шағын тендер өткізіліп, Бүкіләлемдік  банктен құптау алуымен рессейлік  «КОРВУС» фирмасымен бюджеттік  банк үшін, бағдарламалық әзірлеуін  тағайындау үшін келісім-шарт  әзірленіп, 1996 жылдың 27 ақпанында қол  қойылды.

          Ең қиын мәселенің шешімі, ҚР  Ұлттық банкінде, қазынашылықпен  Біріңғай Қазынашылық шоттың (БҚШ)  ашылуы мен іс жүзіне асырылуы  болды (1996 ж. 6 маусым). Бұл шотты  ашу мәселесі 1994 жылы көтерілгенімен, ҚР Ұлттық банкінде іс жүзінде   кіріс  (100) және шығыс (120,181) шоттарында  жеке-жеке есептелуіне байланысты  Басты шот арқылы аудару мүмкін  болмады, себебі  халықаралық  стандартқа бойынша бұл бұхгалтерлік  есептің негізгі принциптерін  сақтамау болып табылады. Сондықтан, 70 жылдан астам уақыт бойы  бұрынғы Одақтық аймақтарда қалыптасқан,  іс- жүзіндегі шаралардан бас   тартуға тура келді.    Қазынашылықпен  БҚШ төлемдер механизмін өткізу  әзірленді, бағдарламалық қамтамасыздандыру  іске асырылды.

         1996 жылдың 1қыркүйегінен Облыстық  Қазынашылық басқармаларында республикалық  бюджет бойынша кірісті талдаушы  есептіліктер кіргізіле бастады,  сонымен қатар Ұлттық банк  арқылы жалпы мемлекеттік салықтардың  республикалық және жергілікті  бюджеттерге аударылуының дұрыстығы  тексерілді, республикалық бюджеттегі  мемлекеттік мекемелердің бюджеттік   қаражаттарын тиімді пайдалану   мақсатында қосымша бақылаулар  жүргізілді.

         Қаржы жүйесін реформалаудың  реформалау этаптарының бірі  жаңа Біріңғай бюджеттік Топтастыруды  әзірлеу мен дамыту болып табылады. Республикалық және жергілікті  бюджеттерді жасау және орындау  үшін, сондай-ақ негізгі халықаралық  стандартқа сәйкес мемлекеттік  бюджет есептілігін жасау үшін,  Біріңғай бюдеттік топтастыру  негізгі құжат болып табылады. Кірістердің әдістемелік есебіне  көптеген өзгерістер кіргізілді.

        ҚР  Қаржы министрлігінің ұйымдартыушы-құрылымын  жетілдіру мақсатында ҚР Өкіметінің 1997 ж. 30- қазанында № 1466 қаулысы  қабылданды, онда  Қазынашылық департаментіне  заңды тұлға статусы беріліп,  ҚР Бюджеттік банкі қысқартылып,  қолма-қол ақшамен қамтамасыз  етуден басқа, Қазынашылыққа барлық  атқарушы қызметтерін, мүлкін  және ісін басқаруы берілді.

         Бюджеттердің барлық түрінің  атқарылуының үзіліссіз технологиялық  процессін қамтамасыз ету үшін  және Қазынашылық органдарымен қабылдаған функцияларды іс жүзіне асыру үшін үлкен жұмыс жасалды:

• Қазынашылықтың аймақтық бөлімдерінде ұлттық және шет ел валютасында банктік операциялар жасау бойынша Ұлттық банктен лицензия алынды;
• өз кодтарын сақтау арқылы облыстық қазынашылық басқармаларда корреспонденттік шоттарын ашу мәселесі шешілді;
• Екінші деңгейдегі банктер арқылы мемлекеттік мекемелердің қолма-қол ақша алу кезіндегі есептесу тәртібінің жаңа механизмі әзірленді. Бюджет қаражаттарының екінші деңгейдегі банктерде қалықтап кетпеуін және алар уақытта бақылаусыз қалмауын қамтамасыз ету жаңа механизмнің негізгі мақсаты болып табылды. Қазынашылықтың ақшалай чектері бойынша мемлекеттік мекемелер степендияларды, еңбек ақыларды бере бастады, ҚР Өкіметінің  1997 ж. 4 тамыздағы № 1214 қаулысына сәйкес, тұлғалық шоттарға немесе пластикалық қарталарға аудару ұсынылды;
• Бюджеттік банк филиалдарынан Қазынашылық жүйеге бағдарламалық қамсыздандыруды және деректердің ауыстырылуын бейімдеу жасалды.

       ҚР Өкіметінің 1999 ж. 6 наурызындағы № 207  қаулысымен  Қазынашылық Департаменті Қазнашылық  Комитеті болып өзгертілді.

Қазынашылықтың  аумақтық органдарының негізгі міндеттері, функциялары және құқықтары

          Қазақстан Республикасы Қаржы  министрлігінің Қазынашылық комитеті (бұдан әрі – Қазынашылық) республикалық  бюджеттің атқарылуына қызмет  көрсету мемлекеттік бюжеттің  мемлекеттік мекемелерге есеп  айырысу-кассалық қызмет көрсету   және мемлекеттік бюджет қаражаттарының  мақсатты пайдаланылуына алдын  ала және ағымдағы бақылау  жасау жөнінде салааралық уйлестіруді,  сондай-ақ Қазақстан Республикасы  Қаржы министрлігі құзіретінің  шегінде арнайы атқарушылық және  бақылау қадағалау функцияларын  жүзеге асыратын ведомство болып  табылады.

       Қазынашылық  өз  қызметінде Қазақстан Республикасының   Конституциясын, Қазақстан Республикасының  заңдарын, Қазақстан Республикасы  Президентінің, Үкіметінің актілерін  және де өзге де нормативтік  құқылық актілерді, Ережені басшылыққа  алады.

        Қазынашылық   мемлекеттік мекеменің ұйымдастырушылық  – құқықтың нысанындағы заңды  тұлға болып табылады  және  өз атауы мемлекеттік тілде  жазылған мөрлері мен мөртаңбалары  белгіленген үлгідегі бланкілері, сондай-ақ заңдарға сәйкес банктерде  шоттары болады.

       Қазынашылық  азаматтық-құқылық қатынастарға  өз атынан түседі.

      Егер Қазынашылық  заңдарға сәйкес уәкілеттілк  берілген болса, онда мемлекет  атынан азаматтық-құқықтық қатынастардың  тарабы болуға құқығы бар.

       Қазынашылық  өз құзіретіндегі мәселелер бойынша  заңдарда белгіленген тәртіппен  бұйрықтар шығарады, олардың Қазақстан  Республикасының бүкіл аумағында  міндетті күші бар.

       Қазынашылықтың  қызметі тек республикалық бюджеттен  қаржыландырылады.

       Қазынашылықтың негізгі міндеттері:

• республикалық бюджеттің кассалық атқарылыуын ұйымдастыруды және бақылауды жақсарту;
• мемлекеттік бюджетке есеп айырысу-кассалық, оның ішінде ақалы қызметтерді, депозиттік соммаларды сатудан және демеушілік пен қайырымдылық көмек түрінде мемлекет және мемлекеттік ұйымдар алатын қаражаттар бойынша шоттарға есеп айырысу-кассалық қызмет көрсетуді жақсарту;
• бюджет жүйесіндегі бухгалтерлік есеп пен есептілікті және қазынашылық органдары жүйесіндегі ішкі аудитті дамытуға және жетілдіруге қатысу;
• өз құзыретінің шегінде республикалық және жергілікті бюджеттер қаражаттарының ұтымды және мақсатты пайдалануын бақылауды қамтамасыз ету;
• Қазынашылық мемлекеттік ақпараттық жүйесінің жұмыс істеуін қамтамасыз ету.

Қазынашылық заңдарда белгіленген тәртіппен мынандай функцияларды жүзеге асырады:

• мемлекеттік бюджеттің атқарылыуына қызмет көрсету;
• кезекті қаржы жылына арналған бюджеттік тағайындауларға сәйкес республикалық бюджеттің шығындарын қаржыландыру;
• республикалық бюджеттің қолма-қол ақша ағындарын болжайды;
• мемлекеттік мекемелердің кассалық шығыстарын, сондай-ақ ақылы қызметтерді, депозиттік соммаларды сатудан және демеушілік пен қайырымдылық көмек түрінде мемлекет және мемлекеттік мекемелер алатын қаражаттар бойынша шоттарды есепке алуды қамтамасыз ету;
• республикалық және жергілікті бюджеттер арасындағы мемлекеттік салықтар мен төлемдерді бөлуді және оларды әртүрлі деңгейдегі бюджеттерге есептеуді қамтамасыз етеді;
• мемлекеттік мекемелерді тапсырмалары бойынша ұлттық және шетел валютасымен ақша аударуды жүзеге асырады, мемлекеттік мекемелер үсынған төлем құжаттарына бақылау жасайды;
• мемлекеттік кепілдігі бар мемлекеттік сыртқы заемдар мен мемлекеттік емес сыртқы заемдарды өтеген кезде ақша аударуды және оған қызмет көрсетуді жүзеге асырады;
• екінші деңшейдегі банктер және банктік қызметтердің тиісті түрлерін көрсетуге арналған лицензиясы бар ұйымдар арқылы мемлекеттік мекмелерді қолма-қол ақшамен қамтамасыз етуді ұйымдастыру;
• республикалық бюджеттің атқарылыуы туралы бухгалтерлік есеп пен есептілікті жүргізудің және жүзеге асырудың тәртібін әзірлейді, сондай-ақ жергілікті атқарушы органдар мен Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігіне жергілікті бюджеттердің кассалық атқарылыуы туралы ақпарат тапсырады;
• бағдарламалардың республикалық бюджеттік мекемелеріне-әкімшілеріне бағдарламалар, кіші бағдарламалар және ерекшеліктер бойынша бөлінген лимиттер мен жүргізілген кассалық шығыстар туралы ай сайын ақпарат беріп отырады;
• Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінде шетелдік валютадағы Қазанашылықтың тиісті банктік шоттары арқылы мемлекеттік мекемелердің валюталық опреацияларын жүргізеді және есепке алады, оларды жүргізген кезде заңдардың сақталуы жөнінде тексерулер ұйымдастырады;
• Бюджет жүйесіндегі бухгалтерлік есепті және қазынашылық органдарында ішкі аудитті жүргізудің тәртібін әзірлейді және бекітедеі;
• Халықаралық шарттар, кесісімшарттар және келісімдер жобаларын даярлауға қатысады;
• Қазынашылықтың құзіретіне қатысты мәселелер бойынша есептеме жасаудың тәртібін белгілейді;
• Қазынашылықтың шоттарындағы ағымдағы қалдықтарды банктік салымдарға және бағалы қағаздарға орналалстыру жолымен кіріс алу мақсатында басқарады;
• Бюджеттік ақша есебінен мемлекеттік мекемелермен жасалған азаматтық-құқықтық мәмәлелерді тіркеуді жүзеге асырады;
• құнды металдар рыногының жай-күйіне талдау жасайды, құнды металдармен және асыл тастармен ішкі және сыртқы рыноктарда операциялар жасайды;
• республикалық бюджеттің  және өз құзыретінің шегінде жергілікті бюджеттер қаражаттарының мақсатты пайдалануын алдын-ала және ағымдағы бақылауды жүзеге асырады;
• республикалық және жергілікті бюджеттерді пайдаланудың нәтижелері туралы ақпаратты дайындауға қатысады;
• республикалық бюджеттің атқарылыуы туралы оперативтік, айлық, тоқсандық және жылдық есептемені даярлайды;
• қаржы тәртібін сақтауға бағытталған мемелкеттік қаржының тиімді және мақсатты пайдалануына арналған ұсыныстарды даярлайды;
• аумақтық Қазынашылық органдарының жұмыс тәжритесін талдап, жинақтайды және боны жетілдіру жөніндегі ұсыныстарды әзірлейді, олардың қызметін тексереді, анықталған кемшіліктер мен тәртіп бұзушыларды жою жөнінде шаралар қабылдайды;
• шетел қазынашылықтары қызметінің ұйымдастыру тәжірибесін зерделейді және боны практикалық пайдалану жөнінде ұсыныстар әзірлейді;
• Қазынашылық және оның аумақтық органдары қызметкерлерінің біліктілігін арттыруды ұйымдастыруға қатысады;
• өзіне Қазақстан Республикасының заңдарымен жүктелген өзге де функцияларды жүзеге асырады.

Мемлекеттік бюджеттің барлық шығысы мен кірісін есепке  алынуын және біріктіруіне мүмкіндік беретін, қазынашылық жүйесін толыққанды жүзеге асырған, ТМД елдерінің ішіндегі Қазақстан бірінші мемлекет  болды. Біріңғай ақпараттық кеңістікте сенімді ақпараттық жүйені басқару мен үлкенмасштабты даму және жүйені жетілдіру үшін алғышарт жасалды, Қазынашылықтың құрылуының ең қиын кезеңі артта қалды.

«Қазынашылықты жетілдіру» жобасына 1995 жылдың наурыз айынан Қазақстан Республикасының Үкіметі халықаралық ұйымдармен қарыз бөлу мүмкіндіктері туралы кесііссөздер жүргізе бастады. 1996 жылдың тамызында Даму және Қайта құру Халықаралық банкімен қарыз туралы Келісімге қол қойылды, 1996 жылдың қарашасында Парламентте және Қазақстан Республикасының Мәжілісінде бекітіліп, ал 1996 жылдың желтоқсанында ҚР Президентінің Жарлығымен қарыз күшіне енді.

1999 жылдың 19 мамырында келісілген, Қаржы министрлігімен Hewlett Paskard компаниясы аралығындағы Келісім шартқа сәйкес, Қазынашылық комитеті мен бірқатар шетел компанияларымен (Hewlett Paskard, Orakle,  Alsi) қазынашылықты жетілдіру жобасы іске асырылды.

Қытай Үкіметінің өтініші  бойынша, Қазақстанның Қаржы министрлігімен Қазынашылықтың жаңа жүйесінің прототипті демонстрациясы ұйымдастырылды.  Осындай ұқсас презентация Москва Үкіметі үшін де ұйымдастырылды. Қазақстанның қазынашылық жүйесі ТМД елдеріндегі қазынашылық қызметі арасындағы шетел мамандарының жақсы пікірі мен бағасына ие болды. Осы уақытқа дейін Рессей мен Украинадағы әрекеттен басқа ешбір елде Қазынашылықты жетілдіру жобасы жетістікпен аялталғаны туралы мысал жоқ.

ИИСК жаңа жүйесі осы кезде Астана қаласында, Ақмола, Қарағанды, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан облыстарында жетістікпен қызмет жасауда. Республикалық және жергілікті бюджеттердің қаржы ресурстарын Үкімет пен жергілікті атқарушы органдардың тиімді басқаруы үшін инструменттер әзірлеу жүйенің негізгі мақсаты болып табылады.

Қазынашылық бюджетті атқарудағы қызметінде « Мемлекеттік бюджет есебінен ұсталатын мемлекеттік мекемелер үшін бюджеттің атқарылуы және есептілік нысандарын жүргізу (мерзімдік және жылдық) жөніндегі қаржылық рәсімдердің ережесін бекіту туралы» Қазақстан Респубдикасы Үкіметінің 2002 жылғы 25 шілдедегі № 832 қаулысын басшылық етеді. Осы Ереже Қазақстан Республикасының 1994 жылғы 27 желтоқсанындағы Азаматтық Кодексіне, «Бюджет жүйесі туралы» 1999 жылғы 1 сәуірдегі және «Мемлекеттік және мемлекет кепілдік берген қарыз алу мен борыш туралы» Қазақстан Республикасыны 1999 жылғы 2 тамызындағы Заңдарға сәйкес әзірленді.

ҚР қазынашылық  органдарын жетілдіру

Ақпараттың техникалық және құрылымдық  тапсырмалардың максималдық  шешімдерге жеткізу үшін, Қазынашылықтың алдында, тиімділік функцияларын жетілдіру  және ұйымдастырушылық мүмкіндіктерді пайдалану жетілдіру мақсатында үлкен тапсырмалар қойылды.

Қазынашылық жүйесінің құрылуымен республикалық бюджетті қаржыландырудың  тапшылық шешімдері шешіле бастады. Бұл жай бойынша қазынашылық  қорлар нарығында өнімді ынтымақтастықта. Сыртқы қарызды өтеу процедурасы  бойынша ҚР банкінен жұмыс жайластырылған.

Қазынашылық жетілдірі жобасы бағдарламасын іске асыруда, ҚР  Үкіметі республикалық және жергілікті бюджеттерді қоса алғанда, барлық деңгейде басқаруымен қоса мемлекеттік қаржы  ресурстарын басқару жүйесіндегі  реформаларды қамтиды.

Қазынашылықтың аумақтық органдарының құрылған мерзімінен бері он жылдан астам уақыт өтті, оның  қызметі мен құрылымына едәуір өзгерістер енгізілді.

Қазынашылық жүйесінің дамуы  бірнеше кезеңнен тұрды. Алғашқы  кезеңде , Ұлттық банктің есеп-кассалық орталығы бар, барлық аймақтарда Қазынашылықтың аумақтық органдары құрылды. Қаржы  Министрлігі Қазынашылығы кірісіне беріліп, оның негізінде Республикалық  Бюджеттік банк құрылды.

Бюджеттік банктің ұйымдастырылуымен  қатар Қазақстан Республикасындағы  бюджеттік жүйені дамыту және реформалау іс-шаралары басталды. Бюджеттің кірісі мен шығысына байланысты жаңа бюджеттік  жіктеу енгізілді, сонымен қатар  шығысты қаржыландыру тәртібі өзгертілді. Мемлекеттік бюджеттік кіріс  есебіне де көптеген өзгерістер енгізілді.

Облыстық Қазынашылық  басқармаларында күнделікті жалпы  республикалық бюджеттің кірісі және кассалық шығыстардың соммаларын кіргізу және шығару үшін, біріңғай қазынашылық шот (БҚШ) ашылды. Бұл  республикалық бюджет есебі туралы ақпараттың Үкімет пен Қаржы Министрлігіне  күнделікті айқын жеткізілу мүмкіндігі туды. Тура осындай қаржыландыру мен  есеп кассалық қызметі жергілікті бюджетте де дамыды.

Бюджеттік банк қысқартылып, оның атқаратын құрылымдық бөлімін  қазынашылық органдарына берілуіне  байланысты дамудың алғашқы кезеңі аяқталды.

1999 жылдың қаңтар айынан  Қазынашылық дамуының келесі  кезеңі басталды, яғни басқару  жүйесі мен бухгалтерлік есепті  орындау негізінде біріңғай ақпараттық  кеңістік компьютермен қамтамасыздандырды. Бұл кезеңнің басталуымен күнделікті  бекітілген бюджеттің кірісі  мен шығысы, сондай-ақ әр қазынашылыққа  сәйкес әрбір шығын операциялары  қазынашылық бас кітәбінде есептеліп  отырды. Міндетті бухгалтерлік есеп  жүйесі дамыды.

Президентіміздің халыққа  жолдаған «Қазақстан – 2003» Жолдауында атап көрсеткен мемлекеттік сектордың  бірінші кезектегі міндеті экономиканы  тұрақтандыру болып табылады. Экономикалық реформаны тездету үшін қаржыгерлердің тиімді жұмыс істеуі шарт. Осыған орай мемлекеттік бюджеттің барлық кірісін  және шығысын есепке  алып, топтастыру мүмкіндігімен, қазынашылық жүйесін  толық іске асырған бірінші Мемлекет Қазақстан болды. Біріңғай ақпарат  кеңістігінде берік ақпарат басқару  жүйесінің дамуымен, жетілдіру жүйесі үшін алғы шартты жасауымен  Қазынашылықтың дамуының ең қиын кезеңі өтті. Бекітілген Қаржы Министрінің жоспарына  сәйкес, боны жүзеге асыру үшін «Қазынашылықты Жетілдіру» жобасы бекітілді.

Даму және Қайта жаңару Халықаралық Банкінен алынған қаражат  арқылы Қазынашылық Комитеті қазынашылық  жүйесін жетілдіру жобасын әзірледі.

Мемлекетіміздің Президенті алға қойған мақсатындағы – мемлекеттік  қаражатты тиімді басқару, сонымен  қатар барлық деңгейдегі мемлекеттік  бюджеттің атқарылуындағы қолданысты бақылауды қоса алғандағы – экономикалық шешімдерге, Қазынашылықтың Жетілдіру  жобасы өз ықпалын тигізді.

Қазақстан Республикасының  «Бюджет жүйесі туралы», Қазақстан  Республикасы Үкіметінің Қаулысы «Мемлекеттік бюджет қарауындағы мекемелер үшін есеп үлгілерін жеткізу және бюджеттің  атқарылуы туралы қаржылық рәсім  ережесі» заңдарына сәйкес жаңа жүйенің  қызметі әзірленді.

Қазынашылықтың жаңа жүйесі қазіргі уақытта Қазақстанның барлық аймақтарында дамыды.

Үкімет пен жергілікті атқару органдарының республикалық  және жергілікті бюджеттердегі қаржы  ресурстарын тиімді басқару құралын  әзірлеі жаңа жүйенің негізгі  мақсаты.

Жаңа жүйелік қызметі, керек кезде тиімді ақпаратты, соңғы  өзгертілген күйде кез-келген уақытта  қамтамасыз ете алады.

Нақты мемлекеттік мекемеге және аудандық деңгейге бағыныстыққа қол жеткізу арқылы олардың қаржылық деректер құралын кез-келген уақытта  көреді және бақылай алады. Сондықтан  да жаңа жүйе әрбір республикалық  бюджет деңгейінің атқарылу операциясының  «нақтылығын» анықтау мүмкіндігіне ие болды.

Бюджет қаражаттары туралы және жергілікті бюджетке түсетін қаржы  көлемі туралы барлық ақпараттарды алып отыруды, Қазынашылық Комитеті қаржы  ағымдарын біріктіру арқылы қол  жеткізді.

Әкімдер мен маслихаттардың шешімдеріне  сәйкес бюджеттердің атқарылуындағы қатаң тәртіп және жергілікті бюджет есебіндегі аудару операцияларының  таза және  нақты болуына жаңа жүйе мүмкіндік береді. Егер алғашқы  базалық деректерді, әзірлеу мен  бекіту сатысы кезінде жергілікті бюджет дәл және негізделіп қалыптастырылған болса, онда осы процесс сапалы және тиімді орындалады.

Үкімет пен жергілікті атқару органдарының белгілеген тәртібі  бойынша бюджеттік бағдарлама әкімшілеріне сәйкес ағымды қаржы жылына байланысты бюджеттік бағдарлама паспорты (бұдан  әрі паспорт) әзірленеді. Жиынтық  жоспарын жасау үшін, бюджеттік бағдарлама әкімшілері өздеріне қарасты ведомствалық мемлекеттік мекемелерге бекітілген паспортын басшылыққа алу үшін жеткізеді. Тек осы паспорт болған жағдайда ғана бюджеттің орындалуы іске асырылады.

Жаңа жүйедегі мемлекеттік  мекемелердің жиынтық жоспарын бюджеттік  бағдарламаны қаржыландырудың нақты  жоспары деп аталады және мемлекеттік  мекемелердің бюджетті орындаудағы  негізгі құжаты болып табылады.Қаржыландырудың  нақты жоспары екі түрде болуы  міндетті – міндеттемелер үшін және төлемдер үшін.

Бюджеттік бағдарлама паспортында  көрсетілген іс шараларды жүзеге асыру үшін, міндеттемелерді қабылдауға құқығы бар мемлекеттік мекемелер  міндеттемелеріндегі  қаржыландыру нақты қаражат жоспарының көлемін  анықтайды. Мемлекеттік мекемелерге  рұқсат беру үшін, сондай-ақ бюджеттік  бағдарлама әкімшілігі міндеттеме бойынша  бюджеттік бағдарламаны қаржыландыру жоспарын қалыптастыру үшін қаржыландырудың  нақты жоспары міндеттемелер  бойынша қолданылады.

Төлемдерді қаржыландырудың  нақты жоспары, мемлекеттік мекемелер  қабылданған міндеттерін орындау  шегінде, қаржы көлемін анықтайды. Төлемдерді қаржыландырудың нақты жоспарының ай сайынғы бөлінген сомасы, әр бюджет бағдарламасының паспортында қарастырылған іс-шараларын жүзеге асыру мерзіміне сәйкес келуі қажет. Міндеттемелер мен қаржыландыру жоспарын бюджеттік бағдарлама әкімшілігі қалыптастырады. Міндеттер мен төлемдердің қаржыландыру жоспары, оған қарасты ведомоствалық мемлекеттік мекемелердің міндеттері мен төлемдерін қалыптастыру нақты жоспарының сомасы болып табылады. Жүйедегі қалыптасқан әкімшілігінің қаржыландыру жоспары мен әкімшіліктер өздері әзірлеген қаржыландыру жоспар аралығында толық сәйкестік болмайынша, сәйкес бюджетті қаржыландыру мүмкін емес. Жиынтық жоспарын қаржыландырудың (кірістер, шығындар) жүйеде қалыптастырылуы да осындай принципте болады. Жергілікті атқару органдары әзірлеген міндеттемелер мен төлемдерді қаржыландырудың жиынтық жоспары аралығында толық сәйкестік болмайынша, қалыптасқан жаңа жүйеде, әрі қарай бюджетті қаржыландыру мүмкін емес.

Ақылы қызмет іске асырылуына қарай түсен қаржы, көрсетілген  қызмет түріне байланысты тиісті  мемлекеттік  мекеме есебіне аударылады.

Әр жыл сайын мемлекеттік  мекеме белгіленген үлгіде ақылы  қызметтердің түрлері бойынша кіріс  және шығыс сметасын жасап, бекітілген сметасын бюджеттік бағдарлама әкімшілігі аумақтық қазынашылық бөлімдерге, жаңа жүйеге енгізу үшін тапсырады. Сметаның орындалуы жаңа жүйеде автоматтық бақылау  арқылы жүргізіледі.

Мемлекеттік мекемелері ақылы  қызметті, демеушілік және қайырымдылық көмекті іске асырудан түскен қаражаты, депозиттік қаражат Біріңғай шоттар жоспарының стандарттарына сәйкес тиісті шоттарға есептеледі.

Бюджеттік бағдарлама әкімшілігіне бюджеттік бағдарлама паспортына және сәйкес бюджетке түсуге тиісті қаржы  көлемін есептегенде әкімшілік  міндеттерін қаржыландыру жоспарына  сәйкес Қаржы Министрлігі немесе қаржы органдары рұқсат береді.

Мемлекеттік мекеменің міндеттері бойынша қаржыландырудың нақты  жоспарына, Қаржы Министрлігі немесе  қаржы органдары берген,  рұқсат шегінде, бюджеттік бағдарлама паспортына сәйкес әкімшіліктер рұқсат етеді.