Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне

Тэма: Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне

Змест

Уводзіны ………………………………………………………

Глава 1. Пачатак Вялікай Айчыннай вайны…………………3

Глава 2.  Акупацыйны рэжым. Калабаранты…………………..10

Глава 3. Партызанскі рух……………………………………..17

Глава 4. Вызваленне Беларусі і Еўропы……………………..27

Заключэнне…………………………………………………….

Літаратура…………………………………………………….35

Уводзіны

Завяршылася ХХ ст., якое стала перыядам глыбокіх перамен у свеце. Гэта было супярэчлівае стагоддзе: яно азнаменавалася, з аднаго боку, перамогай розуму, а з другога – жахамі дзвюх сусветных войнаў. Аднак чалавецтва не адмовілася ад вайны, як сродку вырашэння міждзяржаўных праблем. І ў ХХІ ст. у розных рэгіёнах планеты ўспыхваюць лакальныя канфлікты, якія падаграюцца прыхільнікамі тых ці іншых рэжымаў.

Актуальнасць вывучэння Другой сусветнай і Вялікай Айчыннай войнаў тлумачыцца і тым своеасаблівым геапалітычным становішчам Беларусі, якое яна  займае на еўраазіяцкім кантыненце. Спрадвеку знаходзячыся на перакрыжаванні шляхоў зносін і разломе культур, беларускія землі неаднойчы станавіліся арэнай узброеных канфліктаў. Сотні вялікіх і малых войнаў апалілі шматпакутную беларускую зямлю, прынеслі яе народу безліч чалавечых страт, разбурэнне і гора.

Нашы продкі не толькі з гонарам вынеслі ўсе выпрабаванні часу, мужна і самаахвярна змагаліся са шматлікімі агрэсарамі і не зніклі з гістарычнай арэны, але наперакор неверагодным навалам пранеслі праз стагоддзі і захавалі свае лепшыя традыцыі, звычаі і нацыянальную адметнасць і набылі дзяржаўную незалежнасць. Гістарычная спадчына нашага народа сведчыць, што патрэбна не толькі захоўваць багатыя традыцыі, але і памнажаць іх у штодзённым жыцці. Яны павінны з'яўляцца падмуркам патрыятычнага выхавання падрастаючага пакалення. Гераічны вопыт беларускага народа — гэта не-вычарпальная крыніца, скарбонка яго моцы і яднання, якія неаднойчы дапамагалі нашым продкам выстаяць у шматлікіх жыццёвых і сацыяльна-эканамічных нягодах.

Неверагодныя выпрабаванні вынеслі беларусы ў гады Другой сусветнай вайны, якая працягвалася 2195 дзён. Яна была адной з найбольш кровапралітных за ўсю гісторыю развіцця чалавечай цывілізацыі. Смерч яе пранёсся над краінамі Еўропы, Азіі і Афрыкі, ахапіў акіянскія прасторы, дасягнуў берагоў Новай Зямлі і Аляскі на поўначы, Атлантычнага ўзбярэжжа Амерыкі – на захадзе, Курыльскіх і Гавайскіх астравоў – на ўсходзе, межаў Егіпта, Індыі і Аўстраліі – на поўдні. У крывавай бойні ўдзельнічала 61 дзяржава (80 % насельніцтва Зямлі), у шэрагі ўзброеных сіл было прызвана каля 110 млн чалавек, у тым ліку больш за 34 млн у СССР і 21 млн у Германіі. Звыш 50 млн чалавек сталі ахвярамі ваеннага супрацьстаяння, у тым ліку каля 27 млн загінула ў СССР, з іх каля 3 млн у Беларусі. У СССР было разбурана 1710 гарадоў, звыш 70 тыс. вёсак, 32 тыс. заводаў і фабрык, разрабавана маёмасць 98 тыс. калгасаў і 2890 МТС.

Прамыя выдаткі на вядзенне вайны краін, якія ўдзельнічалі ў ёй, склалі 117 млрд долараў. Кошт разбурэнняў склаў больш за 260 млрд долараў, з якіх: СССР – 128 млрд, Германія – 48 млрд, Францыя – 21 млрд, Польшча – 20 млрд, Англія – 6,8 млрд.

Сусветная і айчынная гістарыяграфія назапасіла шмат навуковых даследаванняў, у якіх адлюстроўваецца развіццё падзей ваеннага часу. У пасляваенныя гады на кніжных паліцах заходніх краін з'явіліся тысячы зборнікаў артыкулаў, навуковых манаграфій, навукова-папулярных выданняў, мемуары былых вайскоўцаў і палітычных дзеячаў. У далейшым гэта дазволіла стварыць буйныя абагульняючыя працы. У даследаваннях заходніх гісторыкаў ваенная гісторыя асвятляецца з нацыянальна-дзяржаўных пазіцый. Амерыканскія, англійскія, французскія даследчыкі імкнуцца паказаць рашаючую ролю іх дзяржаў у разгроме нацысцкай Германіі і Японіі. Пры гэтым празмерна перабольшваецца значэнне Другога фронту і недаацэньваецца ўклад Чырвонай Арміі, на якую выпаў найбольшы цяжар баявых аперацый па разгроме германскага вермахта.

Шмат для распрацоўкі праблемы зрабілі савецкія даследчыкі. За пасляваенныя гады выдадзена «История Великой Отечественной войны Советского Союза. 1941-1945» у 6 тамах і «История Второй мировой войны 1939-1945» - у 12-ці. Навукоўцы падрыхта-валі вялікуго колькасць манаграфій і артыкулаў. Апублікаваны тысячы мемуараў военачальнікаў, партыйных і савецкіх дзеячаў, удзельнікаў і арганізатараў партызанскай і падпольнай барацьбы. Сярод іх работы I. В. Сталіна, Г. К. Жукава, А. М. Васілеўскага, К. К. Ракасоўскага, П. К. Панамарэнкі, К. Т. Мазурава і многіх іншых. Вялікая заслуга ў асвятленні праблемы належыць беларускім гісторыкам, якія з першых пасляваенных гадоў плённа вывучаюць гісторыю Другой сусветнай і Вялікай Айчыннай войнаў. Тысячы артыкулаў, сотні мемуараў, манаграфій і дысертацыйных даследаванняў прысвечаны ваеннай праблематыцы. Ужо ў 1975 г. выйшла першая фундаментальная праца, якая заняла большую частку 4-га тома «Гісторыя Беларускай СССР». Навуковае абагульненне вопыту барацьбы на акупіраванай тэрыторыі Беларусі ажыццёўлена ў фундаментальным выданні ў трох тамах «Всенародная борьба в Белоруссии против немецко-фашистских захватчнков в годы Великой Отечественной войны». У ім падсумаваны напрацоўкі айчыннай гістарыяграфіі, зробленыя да 1985 г. У даследаванні асвятляецца развіццё ваенных падзей з першых дзён вайны і да поўнага выгнання акупантаў з тэрыторыі Беларусі.

Неабходна асобна сказаць пра 146-томнае выданне хроніка-дакументальных кніг серыі «Памяць», своеасаблівыя энцыклапедыі раёнаў і гарадоў Беларусі, аналага якім на прасторах краін рэспублік былога СССР няма. У іх на дакументальнай аснове паказваецца разгортванне барацьбы воінаў Чырвонай Арміі, партызанаў і падпольшчыкаў супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў у гады Вялікай Айчыннай вайны. Прыведзены найбольш дакладныя спісы страт, якія панеслі за гады вайны жыхары кожнага раёна Беларусі, асвятляецца стваральная праца людзей у пасляваенны час.

У Беларусі асабліва шмат даследаванняў прысвечана станаўленню і развіццю партызанскага руху, вывучэнню асноўных напрамкаў баявой, дыверсійнай, разведвальнай дзейнасці беларускіх партызанаў, супраціўленню насельніцтва акупацыйнай палітыцы германскіх агрэсараў. У іх абгрунтаваны вывад аб тым, што партызанская барацьба на акупіраванай тэрыторыі Беларусі займала важнае месца ў змаганні савецкіх людзей супраць захопнікаў, садзейнічала разгрому германскага вермахта і вызваленню рэспублікі. Значны ўклад у распрацоўку ваеннай гістарыяграфіі ўнеслі працы М. К. Андрушчанкі, Б. Д. Далгатовіча, К. I. Дамарада, С. У. Жумара, А. I. Залескага, А. А. Кавалені, Г. Д. Кнацько, I. С. Краўчанкі, Р. Р. Кручка, У. I. Кузьменкі, У. I. Лемяшонка, П. П. Ліпілы, А. М. Літвіна, А. М. Мацко, С. Я. Новікава, Я. С. Паўлава, А. А. Тозіка, А. А. Фактаровіча, А. Ф. Хацкевіча, Э. Ф. Языковіч, М. А. Якубоўскага і многіх іншых.

Дзеля справядлівасці адзначым, што, нягледзячы на значныя дасягненні ў асвятленні вайны і яе ацэнках, у шэрагу прац, асабліва тых, што былі выдадзены ў 90-я гг. XX ст., прысутнічае падгонка фактаў пад пэўныя ідэалагічна-палітычныя канструкцыі. Калі ў савецкай гістарыяграфіі акцэнт рабіўся на празмерным паказе кіруючай ролі КПСС, авангарднай ролі камуністаў у барацьбе супраць агрэсараў, гераізме і мужнасці народа, то ў апошні час вайна ў многіх навуковых працах і падручніках асвятляецца ў негатыўных колерах. Празмерна падкрэсліваюцца пралікі і недахопы палітычнага і ваеннага кіраўніцтва СССР. У некаторых даследаваннях, тэлеперадачах і фільмах наогул адсутнічае паказ гераічнай барацьбы савецкага народа, значна перабольшваецца ўклад саюзнікаў.

Некаторыя публіцысты імкнуцца празмерна ўзносіць уклад у Перамогу заходніх военачальнікаў, а аб таленце і здольнасцях Г. К. Жукава, А. М. Васілеўскага, I. С. Конева, К. К. Ракасоўскага і іншых, прыроднай кемлівасці, гераізме і мужнасці, гуманізме, духоўнай і фізічнай сіле салдатаў і камандзіраў Чырвонай Арміі, іх бязмернай стойкасці ў баях гавораць усё менш. Неабходна падкрэсліць, што такія аднабаковыя падыходы супярэчаць асноўным прынцыпам гістарызму. Акцэнт толькі на адмоўных фактах, як і празмернае перабольшванне станоўчых падзей, не дазваляе ўбачыць шматмернай палітры разгортвання ваенна-палітычных працэсаў на рубяжы канца 30-х – першай палове 40-х гг. XX ст. Важнейшая задача гістарычнай навукі – праўдзіва асвятляць мінулае, асабліва найбольш складаныя, пераломныя старонкі, у тым ліку ваеннага часу, у які вырашаўся лёс сусветнага грамадства.

Мой выбар выпаў на тэму аб Велікай Айчыннай вайне па многім прычынам. Напэўна гэтая вайна застанецца найбольш важнай і трагічнай падзеяй ХХ стагоддзя ў гісторыі нашай краіны. Ветэранаў Вялікай Айчыннай вайны застаецца ўсё менш. Пайшоў з жыцця і мой прадзядуля Васіль, які ўдзельнічаў у вызваленні ад фашысцкіх захопнікаў Венгрыю. Аб яго франтавым жыцці нагадваюць некалькі фатаздымкаў, расказы дзядулі і мамы, якім, у сваю чаргу, расказваў мой прадзед Васіль. Фашысцкую акупацыю перажылі многія маі аднавяскоўцы. Сусед, дзед Кузьма, быў вывезены на прымусовыя работы ў Германію, дзе прабыў у рабстве амаль два гады. У гэтым навучальным годзе мы вывучалі факультатыўны курс “Вялікая Айчынная вайна савецкага народа ў кантэксце Другой сусветнай вайны”.

І ў дадзеным рэфераце я паставіла перад сабой задачу разгледзіць асноўныя падзеі Вялікай Айчыннай вайны, якія адбываліся на тэрыторыі Беларусі, якія прайшлі праз лёс беларускага народа, праз лёс маіх землякоў, маіх дзядуль і бабуль.

Глава 1. Пачатак Вялікай Айчыннай вайны

22 чэрвеня 1941 г. на світанку  нямецкія ўзброеныя сілы атакавалі дзяржаўную граніцу СССР ад Чорнага да Баранцава мораў.

Асабліва трагічная абстаноўка ў першыя дні і нават гадзіны Вялікай Айчыннай вайны склалася для савецкіх войскаў на Беларусі. Тут на 450 кіламетровым участку дзяржаўнай граніцы германскае ваеннае камандаванне выкарыстала сваю самую магутную групоўку войскаў  групу армій "Цэнтр" (камандуючы генерал-фельдмаршал фон Ф. Бок). Групоўка "Цэнтр" налічвала 50 дывізій, укамплектаваных па штату ваеннага часу (з іх 9 танкавых і 6 матарызаваных), або 820 тыс. салдат і афіцэраў, 1800 танкаў, 14 300 гармат і мінамётаў, 1680 баявых самалётаў.

Германскім войскам з савецкага боку супрацьстаялі войскі Заходняй Асобай ваеннай акругі, якая 22 чэрвеня 1941 г. стала называцца Заходнім фронтам (камандуючы генерал арміі Д.Р. Паўлаў да 30 чэрвеня 1941 г.). У колькасных адносінах Заходні фронт складаў 44 дывізіі (24 стралковых, 12 танкавых, 6 матарызаваных і 2 кавалерыйскія), 3 брыгады, 8 умацаваных раёнаў і Пінская ваенная флатылія. Агульная колькасць войскаў Заходняга фронту складала 627 300 салдат і афіцэраў, 2202 танкі, 10 087 гармат і мінамётаў, 1789 баявых самалётаў. Пры гэтым адзначым, што самалётаў новых канструкцый (МІГ-3 і ЯК-1) на ўзбраенні савецкіх войскаў у Беларусі было толькі 303 адзінкі, танкавы парк Заходняй Асобай ваеннай акругі налічваў 383 машыны маркі КВ і Т-34.

Пралікі ў палітыцы кіраўніцтва СССР у перадваенны час у значнай ступені абумовіла трагедыю краіны і яе ўзброеных сіл у першыя месяцы савецкагерманскай вайны. Рэпрэсіі супраць афіцэрскіх кадраў Чырвонай Арміі ў канцы 30-х гг. пазбавілі Узброеныя Сілы краіны больш за 40 тыс. чалавек, сярод якіх было 7 з 9 маршалаў, 600 генералаў (для параўнання: у гады Вялікай Айчыннай вайны страты савецкага генералітэту склалі 423 чалавекі). Маршал Савецкага Саюза А.М. Васілеўскі, згадваючы гэтыя абставіны пасля вайны, зазначыў, што каб не масавыя рэпрэсіі камандуючых кадраў, то, "мабыць, і не было б увогуле вайны ў сорак першым годзе". Германская разведка і генштаб добра ведалі пра становішча і цалкам выкарысталі ўсе сродкі, каб здзейсніць свае планы ў 1941 г.

Сталін і яго паплечнікі, безумоўна, рыхтаваліся да вялікай вайны. Уся палітыка індустрыялізацыі была скіравана на стварэнне цяжкай прамысловасці, ваеннапрамысловага комплексу. У канцы 30-х гг. распачалося пераўзбраенне арміі, значна павялічана яе колькасць, тэрмін ваеннай службы працягнуты да трох гадоў.

Аднак кіраўнікі Савецкага Саюза далёка не ў поўнай меры скарысталі тыя перавагі, што меліся ў іх. Не быў выкарыстаны такі важны тэрытарыяльны фактар, як далучэнне да СССР Заходняй Беларусі, Заходняй Украіны і Прыбалтыкі, калі граніца СССР адсунулася далёка на Захад. Распачатае будаўніцтва абарончых аб'ектаў на новай савецкагерманскай мяжы ішло марудна, прычым адначасова суправаджалася актыўным дэмантажом аналагічных умацаванняў на старой савецкапольскай дзяржаўнай мяжы. Напярэдадні вайны войскі Чырвонай Арміі нават не былі прыведзены ў стан баявой гатоўнасці ў адпаведнасці з патрабаваннямі часу.

Сталін меў рацыю, калі лічыў, што Германія не можа выйграць вайну ў Еўропе на два франты. На Захадзе яе моцным праціўнікам заставалася Англія, якая да таго ж карысталася падтрымкай ЗША. Суадносіны сіл паміж Германіяй і СССР не давалі падстаў спадзявацца на хуткую і лёгкую перамогу Германіі. А па ацэнках савецкага Генштаба суадносіны ўвогуле былі на карысць СССР.

Сталін ігнараваў верагоднасць хуткага нападу гітлераўскай Германіі на Савецкі Саюз. Данясенні савецкіх разведчыкаў, дзе ўказваліся дні і нават гадзіны пачатку вайны, патанулі ў хвалі нямецкай дэзінфармацыі. Быў стратэгічны пралік у тэрмшах магчымага пачатку вайны, зроблены асабіста Сталіным і яго акружэннем.

Савецкія войскі на пачатку вайны не былі гатовыя да адбіцця нападу фашысцкай Германіі. Дырэктыва Наркамата абароны і Генштаба, накіраваная позна вечарам у ваенныя акругі 21 чэрвеня "быць у поўнай баявой гатоўнасці, сустрэць магчымы раптоўны ўдар немцаў або іх саюзнікаў", ужо нічога не магла вырашыць. Адначасова ў гэтай дырэктыве гаварылася, што нападзенне можа пачацца з правакацыйных дзеянняў. "Задача нашых войскаў не паддавацца ніякім правакацыйным дзеянням, якія могуць выклікаць вялікія ўскладненні...".

Галоўны ўдар па савецкіх войсках у Беларусі германская армія нанесла ў раёнах Брэста і Гродна ў паласе абароны 3-й і 4-й савецкіх армій. Тут колькасць нямецкіх войскаў у жывой сіле і тэхніцы пераўзыходзіла савецкія войскі ў 5 разоў. Гэтыя два ўдарныя кулакі павінны былі зламаць супраціўленне Чырвонай Арміі з наступным выхадам на аператыўную прастору і авалоданнем гарадамі Мінск і Смаленск.

3 самага пачатку нападу  германскія войскі адчулі на  сабе моц супраціўлення, чаго яны не сустракалі ў час ваенных дзеянняў у Еўропе. Ужо ў першыя гадзіны інтэрвенцыі на Гродзенскім напрамку для нямецкіх войскаў склалася неспрыяльная абстаноўка. Нягледзячы на тое, што часці Чырвонай Арміі 23 чэрвеня 1941 г. пакінулі Гродна і адышлі за раку Нёман, 29-я танкавая дывізія контратакавала праціўніка і адкінула яго на некалькі кіламетраў на захад. Тэмп германскага наступлення ўдалося замарудзіць. Генералінспектар пяхоты От паведамляў галоўнаму камандаванню вермахта аб баях у раёне Гродна наступнае: "Упартае супраціўленне рускіх прымушае нас весці бой па ўсіх правілах нашых баявых статутаў. У Полыпчы і на Захадзе мы маглі дазваляць сабе пэўныя вольнасці і адыходы ад статутных прынцыпаў, цяпер гэта рабіць стала ўжо немагчыма".

На шэрагу ўчасткаў Брэсцкага накірунку, дзе дыслацыраваліся войскі 4-й арміі (камандуючы генералмаёр А.А. Карабкоў), нямецкія войскі таксама сустрэлі ўпартае супраціўленне. Асабліва жорсткія баі вяліся ў раёне Брэсцкай крэпасці. Колькасць абаронцаў крэпасці, што на доўгі час прыкавала 45-ю, 31-ю і 34-ю нямецкія пяхотныя і 2-ю танкавую дывізіі, складала ўсяго каля 4 тыс. байцоў. Праціўнік меў амаль у дзесяць разоў большую перавагу. Гарнізон крэпасці з першых гадзін вайны змагаўся ў поўным акружэнні. Баі ў Брэсцкай крэпасці працягваліся да канца ліпеня 1941 г.

Мужна змагаліся з ворагам пагранічнікі. Яны з гонарам выканалі свой воінскі абавязак. Прыклады гераізму паказалі абаронцы мяжы з 17-га Брэсцкага пагранатрада. Да канца стаялі байцы 86-га Аўгустоўскага, 87-га Ломжынскага і 88-га Шапятоўскага пагранатрадаў. Гераічна змагаліся пагранічнікі заставы пад камандаваннем лейтэнанта В.М. Усава. Яны 10 гадзін вялі няроўны бой з пераважаючымі сіламі праціўніка.

I ўсё ж, нягледзячы на ўпартае супраціўленне часцей Заходняга фронту, войскі вермахта за два дні прасунуліся ў глыб тэрыторыі Беларусі больш чым на 100 кіламетраў.

У першыя дні вайны быў дапушчаны стратэгічны пралік савецкага ваеннага камандавання. На Беластоцкім выступе было сканцэнтравана 26 савецкіх дывізій, у тым ліку 8 танкавых і 4 матарызаваных (каля 2 тыс. танкаў і 350 тыс. салдат і афіцэраў). Флангавыя ўдары германскіх войскаў на Брэсцкім і Гродзенскім напрамках прывялі да таго, што гэтыя сілы трапілі ў аператыўнае акружэнне і амаль не паўплывалі на падзеі ў заходніх прыгранічных раёнах Беларусі ў пачатку вайны.

26 чэрвеня 1941 г. нямецкія  механізаваныя часці ўжо падступілі да сталіцы Беларусі. Пачалася бітва за Мінск. Войскі 13-й арміі (камандуючы генерал-лейтэнант П.М. Філатаў), асабліва 64-я, 108-я, 161-я стралковыя дывізіі ўтрымлівалі рубяжы да 28 чэрвеня. Гсраічна змагаліся воіны 100-й стралковай дывізіі пад камандаваннем генералмаёра І.М. Русіянава, якія ў баях за Мінск знішчылі больш як 100 танкаў і бронемашын праціўніка.

Аднак становішча абаронцаў Мінска пагаршалася. 3 паўднёвага захаду да сталіцы прарваўся 47-мы матарызаваны корпус з групы Гудэрыяна. 28 чэрвеня для войскаў 13-й арміі ўзнікла пагроза акружэння. Адзіным рашэннем у гэтых умовах быў адвод войскаў арміі на Усходнім напрамку. Лёс Мінска ў ваеннастратэгічных адносінах быў вырашаны, хаця баі ў горадзе і яго прыгарадах працягваліся яшчэ некалькі дзён.

Трагічнай была абстаноўка і ў самім Мінску ў час яго абароны. На горад часта налятала нямецкая авіяцыя, усё навокал гарэла. Эвакуацыя з горада не праводзілася, кожны ратаваўся як мог. 24 чэрвеня штаб Заходняга фронту, кіраўнікі кампартыі і ўрада рэспублікі накіраваліся ў г. Магілёў. Аб тым, наколькі спешным быў ад'езд, сведчыць той факт, што не эвакуіравалі нават архіў Савета Народных Камісараў БССР, а Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета Н.Я. Наталевіч у спешцы не паспеў забраць са свайго сейфа спіскі членаў урада, кіруючых работнікаў Вярхоўнага Савета, ЦК ЛКСМБ з указаннем хатніх адрасоў і пералічэннем членаў іх сем'яў. Гэтыя дакументы каштавалі жыццяў многіх людзей.

Са стратай Мінска ў акружэнне трапілі войскі 3-й, 4-й, 10-й і значная частка сіл 13-й савецкіх армій. Па звестках нямецкага камандавання ў аперацыях пад Беластокам, Брэстам і Мінскам часці вермахта захапілі ў палон 330 тыс. ваеннаслужачых, больш за 3000 гармат і 3332 танкі, а таксама шмат боепрыпасаў і вайсковай маёмасці. У выніку гэтага баяздольнасць Заходняга фронту істотна паменшылася.

Між тым праціўнік працягваў тараніць танкавымі клінамі савецкую абарону на асобных участках фронту. Але з кожным днём супраціўленне Чырвонай Арміі ўзмацнялася, і павялічваліся страты вермахта. Нягледзячы на тое, што германскія войскі акружылі савецкую групоўку каля Мінска, спроба з ходу фарсіраваць водны рубеж на Бярэзіне і выйсці Да Дняпра не завяршылася поспехам. Баі ў раёне Барысава ішлі тры дні, і толькі 1 ліпеня часці 47-га германскага танка вага корпуса змаглі авалодаць пераправай І прарвацца на ўсходні бераг Бярэзіны.

Упарта абараняліся часці 47-га стралковага корпуса пад камандаваннем генерал-маёра С.І. Паветкіна і 4-га паветранадэсантнага корпуса генералмаёра А.С. Жадава ў раёне Бабруйска. Баі на Бярэзіне далі магчымасць замарудзіць тэмпы руху нямецкіх дывізій. Гэта дазволіла заняць баявыя рубяжы савецкім дывізіям, падцягнутым на лінію Дняпра з цэнтральных раёнаў краіны.

Вельмі напружаныя баі вяліся на Смаленскім накірунку. 12-16 ліпеня цяжкія баі за Оршу вялі войскі 18-й (камандзір палкоўнік П.К. Жывалёў) і 73-й (камандзір палкоўнік А.І. Акімаў) стралковых дывізій са складу 20-й арміі Заходняга фронту, а таксама знішчальны батальён з ліку 1200 мясцовых жыхароў. Пад Оршай 14 ліпеня ўпершыню нанесла ўдар па ворагу батарэя рэактыўных установак ("кацюш") пад камандаваннем капітана І.А. Флёрава.

3 3 па 26 ліпеня савецкія  войскі гераічна абаранялі Магілёў. Каб хутчэй захапіць горад, праціўнік сканцэнтраваў тут 4 пяхотныя і 1 танкавую дывізіі, матарызаваны полк СС "Вялікая Германія" і іншыя вайсковыя фарміраванні. Ім супрацьстаялі часці 61-га стралковага корпуса (камандзір генералмаёр Ф.А. Бакунін) і байцы народнага апалчэння. Толькі воінамі 172-й дывізіі (камандзір генералмаёр М.Ц. Раманаў) за 10 дзён баявых дзеянняў было знішчана 179 танкаў і бронетранспарцёраў, каля 4 тыс. салдат і афіцэраў праціўніка. У гэты ж час кровапралітныя баі ішлі на подступах да Віцебска і Гомеля.

Разам з воінамі Чырвонай Арміі на беларускай зямлі супраць захопнікаў змагаліся і дзесяткі тысяч мясцовых жыхароў. На тэрыторыі Віцебскай, Гомельскай, Магілёўскай і Палескай абласцей было створана болыл як 200 фарміраванняў народнага апалчэння, якое налічвала 33 тыс. чалавек і 78 знішчальных батальёнаў колькасцю 13 067 чалавек. Гомель абаранялі 6700 апалчэнцаў і 19 знішчальных батальёнаў колькасцю 2643 байцы. Потым частка з іх адышла з часцямі Чырвонай Арміі, на базе некаторых былі створаны партызанскія атрады.

Адначасова з абарончымі баямі камандаванне Чырвонай Арміі летам 1941 г. правяло шэраг наступальных аперацый. 3 мэтай умацавання сваіх пазіцый на рубяжы рэк Заходняя Дзвіна-Днепр 6 ліпеня 1941 г. войскі 20-й арміі (камандуючы генерал-лейтэнант П.А. Курачкін) сіламі 5-га і 7-га механізаваных корпусаў нанеслі контрудар у напрамку Сянно-Лепель. Адбылася буйнейшая танкавая бітва з пачатку Другой сусветнай вайны, у якой з абодвух бакоў удзельнічала болыл як 1500 танкаў і бронемашын. Праціўнік быў адкінуты ў напрамку Лепеля на 3040 кіламетраў. Нягледзячы на тое, што германскія войскі панеслі тут значныя страты, савецкім войскам дасягнуць пастаўленай задачы ў поўным аб'ёме не ўдалося. 7-мы механізаваны корпус быў спынены войскамі 47-га нямецкага матарызаванага корпуса на подступах да Лепеля, а 5-ты савецкі корпус апынуўся ў складаных умовах аператыўнага акружэння. У ходзе цяжкіх кровапралітных баёў напрыканцы дня 10 ліпеня 1941 г. з акружэння ў раён Оршы выйшла толькі частка савецкіх войскаў, што ўдзельнічалі ў аперацыі.

Другой значнай наступальнай аперацыяй савецкіх войскаў на Беларусі летам 1941 г. з'яўляецца Рагачоўска-Жлобінская аперацыя, праведзеная войскамі 21-й арміі (камандуючы генерал-палкоўнік Ф.І. Кузняцоў). На вастрыні ўдару знаходзіўся 63-ці стралковы корпус пад камандаваннем генераллейтэнанта Л.Р. Пятроўскага. 13 ліпеня ён правёў контрудар, вызваліў гарады Рагачоў і Жлобін. Нямецкія войскі былі адкінуты на 2030 кіламетраў у напрамку Бабруйска, але ў баі загінуў генерал Пятроўскі. Контрудар войскаў 21-й арміі скаваў сілы 8 нямецкіх дывізій, што не дазволіла ім хутка фарсіраваць Днепр і выйсці на аператыўную прастору ў напрамку Рослаўль-Смаленск.

Баявыя дзеянні часцей Чырвонай Арміі, атрадаў народнага апалчэння і знішчальных батальёнаў на Беларусі выклікалі трывогу ў стаўцы вярхоўнага галоўнакамандавання Германіі.

Нямецкія войскі спынілі наступленне ў канцы ліпеня 1941 г на Смаленскім напрамку і перайшлі да ўмацавання флангаў групы армій "Цэнтр". У гэтых умовах Гомельскі напрамак набыў выключнае значэнне. Ён прыкрываў стык паміж Заходнім і Паўднёва-Заходнім франтамі. Улічваючы гэту акалічнасць, савецкае камандаванне, каб зручней кіраваць войскамі, 24 ліпеня на базе 21-й і 13-й армій стварыла Цэнтральны фронт. Камандуючым якога быў прызначаны генералпалкоўнік Ф.І. Кузняцоў.

3 самага пачатку войскі  створанага фронту апынуліся  ў цяжкіх умовах. У першай дэкадзе жніўня нямецкае камандаванне, сканцэнтраваўшы супраць войскаў фронту звыш 25 дывізій, галоўным чынам танкавых і матарызаваных, разгарнула наступленне. Баі за Гомель працягваліся амаль 20 дзён. Пад сценамі горада вермахт страціў звыш 80 тыс. сваіх салдат і афіцэраў, каля 200 танкаў і 100 самалётаў. I толькі ў ноч з 19 на 20 жніўня 1941 г. Гомель быў пакінуты савецкімі войскамі і апалчэнцамі. Да пачатку верасня 1941 г. уся тэрыторыя Беларусі была акупіравана нямецкімі войскамі.

Апраўдваючы няўдачы і страты на пачатковым этапе вайны, кіраўніцтва Савецкага Саюза на чале з Сталіным абвінаваціла ва ўсіх грахах камандаванне Заходняга фронту з яго камандуючым Д.Р. Паўлавым. Военачальнікі былі асуджаны і расстраляны.

У ходзе абарончых баёў войскі Чырвонай Арміі страцілі 1,5 млн. чалавек забітых, параненых і тых, што трапілі ў палон, а таксама 10 тыс. гармат і мінамётаў, 5 тыс. танкаў і 2 тыс. баявых самалётаў. Аднак быў нанесены адчувальны ўрон групе армій "Цэнтр". Вермахт страціў у 1941 г. на Беларусі каля 1000 танкаў і 150 тыс. ваеннаслужачых забітымі і параненымі.

Абарончыя баі ў Беларусі далі магчымасць савецкаму камандаванню разгарнуць войскі другога стратэгічнага эшалона на рубяжы рэк Заходняя Дзвіна-Днепр, дазволілі мабілізаваць непасрэдныя рэзервы краіны, каб даць адпор ворагу. Намечаныя камандаваннем вермахта тэрміны захопу Смаленска і Масквы былі сарваны.

Адначасова з ваеннымі дзеяннямі ішла інтэнсіўная работа па мабілізацыі людскіх і тэхнічных рэсурсаў рэспублікі, неабходных для барацьбы з германскімі захопнікамі. 3 першага дня вайны раённыя ваенкаматы і пункты мабілізацыі на Беларусі распачалі прызыў усіх рэзервістаў у дзеячую армію.

Звыш 27 тыс. жыхароў беларускай сталіцы з 23 па 27 чэрвеня 1941 г. папоўнілі колькасны склад 2-га і 44-га стралковых корпусаў, якія абаранялі горад. Частка з іх увайшла ў склад 1-га Мінскага палка, які быў сфарміраваны 27 чэрвеня на чыгуначнай станцыі Калодзішчы. Многія з іх загінулі, абараняючы родны горад.

Мабілізацыя прайшла на тэрыторыі Віцебскай, Гомельскай, Магілёўскай і Палескай абласцей. У заходніх абласцях былі прызваны толькі асобныя катэгорыі камандна-палітычнага складу. Хуткі рух нямецкіх войскаў не дазволіў адпаведным чынам рэалізаваць мабілізацыйны план на ўсёй тэрыторыі рэспублікі. У ліпені-жніўні часці Чырвонай Арміі папоўніліся амаль на 500 тыс. чалавек з ліку прызваных у дзеючую армію жыхароў Беларусі.

Чырвоная Армія атрымала ад гаспадарчых прадпрыемстваў і ўстаноў Беларусі ў чэрвені-жніўні 1941 г. звыш 20 тыс. аўтамашын, каля 10 тыс. трактароў, 35 тыс. коней, 20 тыс. тон прадуктаў харчавання і фуражу. Акрамя таго, на будаўніцтве абарончых аб'ектаў працавалі каля 2 млн. жыхароў Беларусі. За кароткі прамежак часу былі створаны абарончыя рубяжы вакол Магілёва, Гомеля, Віцебска, Оршы, Быхава, а таксама на берагах Дняпра, Заходняй Дзвіны і Сожа. Так, за некалькі дзён жыхары г. Гомеля выкапалі вакол горада процітанкавы роў працягласцю звыш 25 кіламетраў. Штодзённа на будаўніцтве абарончых аб'ектаў горада працавала болей 10 тыс. гамяльчан.

У адпаведнасці з дырэктывай ЦК КП(б)Б аб арганізацыі барацьбы з варожымі дыверсантамі і парашутыстамі ад 23 чэрвеня 1941 г. пачалі ствараць знішчальныя батальёны і атрады самааховы. 15 ліпеня 1941 г. на тэрыторыі Беларусі ўжо Дзейнічала 78 знішчальных батальёнаў (13 067 чал.), 300 атра даў і груп самааховы (26 862 чал.). Аднак самаахова была недастаткова забяспечана ўзбраеннем для ўдзелу ў баявых дзеяннях супраць вайсковых фарміраванняў праціўніка.

Насельніцтва Беларусі імкнулася матэрыяльна дапамагчы абаронцам Радзімы. Летам 1941 г. на тэрыторыі рэспублікі распачаўся збор грашовых сродкаў, матэрыяльных каштоўнасцяў і прадуктаў харчавання. Напрыклад, жыхары Гомеля ўнеслі ў фонд абароны больш як 250 тыс. рублёў, 18 тон каляровых металаў. Насельніцтва Палескай вобласці да 12 жніўня 1941 г. сабрала каля 412 тыс. рублёў, а жыхары чатырох раёнаў Магілёўскай вобласці да 9 жніўня  120 тыс. рублёў.

У ліпені-жніўні 1941 г. было эвакуіравана ў тыл 1,5 млн. спецыялістаў народнай гаспадаркі і членаў іх сямей, 124 буйныя прамысловыя прадпрыемствы, у тым ліку 37 з Віцебскай вобласці, 38  Гомельскай, 15 Магілёўскай і 19 Палескай вобласці. Сярод іх былі "Гомсельмаш", гомельскі станкабудаўнічы імя С.М. Кірава і паравозарамонтны заводы, Магілёўскі завод авіяцыйнага маторабудавання, віцебскія абутковыя фабрыкі "Прагрэс" і "Чырвоны Кастрычнік", Аршанскі льнокамбінат і іншыя. Эвакуіраваныя прадпрыемствы да вайны выраблялі 46,6% усёй электраэнергіі, 40,9% машынабудавання і металаапрацоўкі, 63,7% тэкстылю.

Эвакуіраваныя з Беларусі прадпрыемствы размяшчаліся пераважна ў Паволжы, на Урале, у Сібіры. Рабочыя, інжынернатэхнічныя работнікі на новых месцах паказвалі прыклад сапраўднага працоўнага гераізму. Ужо ў пачатку 1942 г. болыпасць эвакуіраваных беларускіх прадпрыемстваў пачалі выпуск ваеннай прадукцыі, за адзін месяц правялі мантаж абсталявання, перабудавалі тэхналогію вытворчасці і наладзілі, як, напрыклад, гомсельмашаўцы, выпуск у Чалябінскай вобласці мінамётаў. У складаных умовах беларускае сялянства праводзіла эвакуацыю матэрыяльных каштоўнасцяў. Вяскоўцы Віцебскай, Гомельскай, Магілёўскай, Мінскай і Палескай абласцей эвакуіравалі і перадалі насельніцтву звыш 750 тыс. галоў жывёлы з грамадскага сектара ўласнасці. Акрамя таго ў савецкі тыл вывезена 93,6 тыс. тон збожжа, каля 5 тыс. трактароў, 600 камбайнаў і іншай сельскагаспадарчай тэхнікі. У 1941 г. з Беларусі былі эвакуіраваны 60 навуковадаследчых інстытутаў і лабараторый, 20 вышэйшых і сярэдніх навучальных устаноў, 6 тэатраў.

Глава 2.  Акупацыйны рэжым. Калабаранты

У пачатку верасня 1941 г. на ўсёй тэрыторыі Беларусі ўсталяваўся нямецкі акупацынны рэжым. Акупацыйная палітыка нямецкіх уладаў была загадзя распрацавана ў "Інструкцыі аб асобных абласцях да дырэктывы № 21" (план "Барбароса"), выдадзенай яшчэ 13 сакавіка 1941 г. На нарадзе вышэйшых службовых асоб 16 ліпеня 1941 г. Гітлер заявіў, што савецкія тэрыторыі павінны быць навечна далучаны да рэйха.

Нямецкія ўлады ўвялі свой адміністрацыйны падзел Беларусі. Частка яе разам з Літвой, Латвіяй, Эстоніяй восенню 1941 г. была ўключана ў склад рэйхскамісарыята "Остланд". Яго адміністрацыйны цэнтр знаходзіўся ў г. Рызе.