Бизнес-жоспардың мақсаты, міндеттері және мазмұны

     Биыл  еліміз өз тәуелсіздігінің 20 жылдық мерейтойын атап өтуге әзірленуде. Сонау алыста қалған 1991 жылдың 16 желтоқсанында  Қазақстан Республикасының  тәуелсіздігі туралы Конституциялық заң  қабылданған болатын, бұл қоғамның, адам құқықтары мен  бостандықтарының, меншіктің, саяси плюрализмнің және билік бөлінуінің негізгі қағидаларын бейнелейтін құқықтық, саяси және идеологиялық құжат. Осы іргелі ережелер Конституцияның негізін қалады. Еліміздің азаматтары үшін осы бір ерекше күн ел тарихының ескі сатысының аяқталып, Республикамыздың дамуының жаңа кезеңінің басталуының белгісі болып табылады.Бүгінгі күні рәсімдерді одан әрі жеңілдету, құжат айналымын қысқарту, кеден органдары көрсететін қызметтерді жетілдіру жолдарын іздестіру жүріп жатыр. Кеден органдары өз құзыреттері шегінде Қазақстан Республикасының егемендігін және экономикалық қауіпсіздігін, қоршаған табиғи ортаны қорғау және азаматтардың денсаулығын қамтамасыз етуге бар күштерін салады.Кеден органдары қоғам өмірінде елеулі рөл атқарады және елімізде болып жатқан экономикалық  процестерге іс жүзінде әсер ете алады. Сондықтан Кедендік бақылау комитеті сыртқы экономикалық қызметке қатысушыларға қолайлы жағдай жасауға және кеден ісіне әкімшілік жүргізудің тиімді түрлерін және әдістерін енгізуге, жаңа ақпараттық және  коммуникациялық технологияларды жаңғыртуға, есірткі тасымалы мен лаңкестікке қарсы күресті күшейтуге және дамытуға бағытталған нақты шаралар жасауда.

     Асельхан;       Қазақстан-достық мекені

     Тәуелсіз  мемлекетіміздің  қоғамдық парламентіне айналған Қазақстан халқы Ассамблеясының бейбіт өміріміз бен берекелі тірлігіміздің тірегіне айналғаны жасырын емес. Оны “Ел бірлігі – біздің стратегиялық таңдауымыз” атты күн тәртібімен өткізілген Ассамблеяның ХV сессиясы жұмысының өн бойынан айқын байқадық. Достық жиналысында Елбасымыз, Ассамблея Төрағасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев Ұлттық бірлік доктринасын жалпыхалықтық талқылауға шығару жөнінде ұсыныс жасап, жұмыс тобы қызметіне кірісіп те кетті. Бұл Қазақстанды мекендеп отырған барлық этностардың ынтымағы мен бірлігін, жарасты ұйымшылдығын сақтау біздің мемлекеттік саясатымыздың стратегиялық мақсаты екендігін нықтай түсті. Доктрина талаптары мен ережелері ұлттық саясаты­мыздың негізі ретінде Қазақстанның 2020 жылға дейінгі даму жоспарына енгізілетін болады. Оны жұртшылық қызу талқыдан өткізіп, ортақ мәмілеге келетіні сөзсіз. Міне, ел болашағын үдере дамытуға, азаматтарымыздың алаңсыз тіршілігіне жанашырлық ниетіндегі қам жасап жатқан Ассамблеяның елімізді ұйыстырушы күшке айналғаны, оның үлкен істерді қолға алатын қабілеттілігі айрықша қуантады.

     Жүзден  астам ұлт пен  ұлыс бейбіт қатар  өмір кешетін Қазақстан  “Достық” аталатын ең асыл қасиеттің  жемісі төгілген ел болып отыр. Ассамблея  сессиясы осынау құндылықтарды  қастерлеу, оны көздің қарашығындай сақтау қажеттілігін тағы де еске салды. Мемлекет басшысы өз баяндамасында қазақстандық көпэтностық бірлік модулі әрқилы сындарды бастан кешіргенін және халықты қазіргі қаржы-экономикалық дағдарыс қыспағынан оңтайлы алып шығуға қызмет ететінін атап көрсетті. Шындығында, диқан дидарындағы, малшы жүзіндегі шуақты нұрландыратын – достық. Біз тың өлкесінде туғандықтан, еңбектің ұлтқа бөлінбейтінін, ортақ мүдделер арқылы тұрмысымыз жақсаратынын біліп өстік. Қазір бабаларымыз бен аталарымыз мұраға қалдырған тамырлық тартылыстар қуатымен өндірістің жаңа қадамдарын қолымыздан өткеріп, табыстарымызға бірге қуанып жүрміз.

     Елбасы  Н.Назарбаев биылғы тамыз айында облысымызға  жасаған сапарында  егістік алқаптарымызда болып, механизаторларымызбен  көптен бергі танысындай ашық-жарқын әңгімелесті. Алтын масақтарды салмақтап тұрып “Жарайсыңдар, достар!” дегені жігерімізді тасытып, құлшынысымызды арттырғаны науқан барысында көрініп тұрды. Елбасы сенімі абыроймен ақталды дегім келеді. Табиғи қолайсыздықтарға қарамастан, 35900 гектар егістіктің әр гектарынан 14 центнер­ден ырыздық дәні жиналды. Бұл былтырғы деңгейден 4 центнерге артық. Серіктестігіміздің құрамындағы 6 ауыл шаруашылығы кәсіпорнының ішінде оза шапқандары да бар. Мысалы, Ғани Жалмағамбетов басқаратын “Қарабұлақ” және Әнуарбек Қалиевтің жетекшілігіндегі “Ақылбай” шаруашылықтары гектар түсімділігін 16-17 центнерден айналдырды.

     Қазір 100 пайыздық тұқым қорын қамтамасыз етіп, 1200 гектардан астам жерге күздік егіп үлгірдік. Сүдігер жырту тапсырмасы да орындалады. Бүгінгі күні “Кене­сары Астық” элеваторына астық тасымалдап жатырмыз. Жалпы, жыл он екі ай бойы жұмыстан қол үзбейміз. Еңбек адамы мұны өзіндік бақытқа санайтыны бар. Ынтымақ жарасқан жерде іс те өнімді. Ауыл шаруашылығы өнімдерін өзіміз өңдейміз. Сүт зауыты, диірмен, наубайханалар қатарына озық инновациялық технологиямен жаңа тауарлы-сүт кешенін пайдалануға қостық. Елбасымыз ондағы жұмыстарға да ризашылығын білдірген болатын.

     Қазақтың көңілінің дарқан даладай кеңдігі, пейілінің молдығы Қазақстанды мекен еткен бірнеше этностың татулығына арқау болып отыр. Бұл – дәлелдеуді қажет ет­пес шындық! Татулық берік орныққан елде ұлтаралық алауыздық та, дүрдараздыққа үндер кикілжің де орын алмайтынына көзіміз жете түсті. Әлем елдеріндегі түрлі қақтығыстарды, толқуларды естіп, көріп отырғанда, Қазақстандағы саяси тұрақтылық пен татулықтың қадірі бұрынғыдан да арта түседі. Мұны біз секілді кезінде зорлықпен жер аударылып, қазақтай мейірбан халықтың қамқорлығына бөленген этностар жақсы білеміз. Өйткені, жергілікті қазақтар арып-ашып келген түрлі этностарды өз үйлерінде паналатты, ауыздарынан жырып тамағын берді. “Аштықта жеген құйқаның дәмі ауыздан кет­пейді” дегендей, сол бір қиын-қыстау кездерді, сондағы қазақтардың пейілі мен мейірбандығын, қонақжайлығын қалай ұмытарсың!

     Қазақстанға қоныс аударған көптеген этностар жергілікті жерде тұрақтап қалумен бірге, қазақ халқының өкілдерімен отбасылық жұп құрып, баянды бақыт тапты. Солардың қатарында өзім де бармын. Қазақтың мінезге бай, парасатты азаматына тұрмысқа шығып, ұзақ жыл тату-тәтті болдық. Күйеуімнің анасы мен әжесі мені өз қыздарындай бауырына тартты. Сол кісілердің қамқорлығы мен ерекше ықыласының арқасында қазақтың тілін, ұлттық салт-дәстүрін үйрендім. Сонымен бірге, олар өзіңнің тілің мен дәстүріңді ешқашан ұмытпа деп айтып отырушы еді, туған анамдай болған қайран енелерім. Қазір күйеуім өмірден өткенмен, оның көтерген шаңырағын шайқалтпай, балаларым мен немерелерімнің қуанышына бөленіп отырмын.

     Мұның бәрін тізбелегендегі айтпағым – біз  бір шаңырақтың астында  ерлі-зайыпты болғанымызбен, ұлтымыз да, салт-дәстүріміз де, тіпті дініміз де бөлек еді. Алайда, біздің арамыздағы тереңнен тамыр тартқан өзара татулық соның бәрін ұмыттырды. Біз секілді бір-бірімен қол ұстасып, дінаралық, ұлтаралық, тіларалық өзгешеліктердің қиындығын жеңген отбасылар көп. Тіпті, бірнеше этностың өкілдері тұратын ауылдар да жетерлік. Солардың қатарына Махамбет ауданындағы Сарытоғай, Бейбарыс ауылдарын жатқызуға болады. Бұл ауылдарда ешқашан ұлтқа бөліну, бір-бірін кемсіту секілді көңілге кірбің түсіретін кикілжіңдер мүлде болған емес. Бұл Атыраудың бір-екі ауылына ғана тән құбылыс емес. Мұны тұтастай Қазақстандағы этносаралық татулықтан байқаймыз.

     Қазақстандағы татулық – қазақ ұлты секілді осы жерді мекен еткен барлық этностар үшін басты құндылық! Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халқы Ассамблеясының ХV сессиясында татулықтың қажеттігін айрықша атап көр­сетіп, оның негізі – ұлттық бірлікті нығайтуда екендігіне тоқталды. “Осы заманғы әлемде ұлттық бірлік ортақ мемлекетті бірлесіп құру, толеранттылық, азаматтық және осы елдің мемлекеттік тілін міндетті түрде білу секілді шарттармен анық­талады”, деп оның маңыздылығын өте орынды түсіндіріп берді. Мемлекет басшы­сы айтқандай, елдің ішкі тұрақтылығын сақтау үшін ұлттық бірлікті бүгінгіден де ны­ғайта түсу қажет. Сонда ғана еліміздегі этностардың бірлігі артады, ортақ та­рихымыздың өткенінен сабақ алып, Қазақстанымыздың тәуелсіздігін баянды етер болашақ үшін аянбай еңбек етуге батыл қадам жасаймыз. Ең бастысы – ұрпағы­мыздың бойында достық пен бауырластық, сенім мен толеранттылық секілді ізгі құндылықтарды терең сіңіре аламыз.

     Әлемге әйгілі көмірлі Екібастұздың атын кім білмейді. Міне, дәп осы жерде күн санап гүлденіп өсіп келе жатқан кеншілер қаласында байырғы тұрғындар қазақ­тармен қатар, әртүрлі этностар орыс, украин, чешен, ингуш, әзірбайжан, корей, поляк және басқалары тату-тәтті өмір сүруде. Кешегі күні Астанада “Ел бірлігі — біздің стратегиялық таңдауымыз” тақырыбында өткен Қазақстан халқы Ассамблеясының ХV сессиясында Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев айтып кеткендей, шынында да біздің Ассамблея – киелі бесік, құтты шаңырақ. Бұл екі сөз қазақ халқында аса қастерлі ұғымдар болып саналады. Бұл көптеген этнос өкілдері өмір сүріп жатқан еліміз үшін халық тұтастығын нығайту, бейбітшілік пен келісімді сақтау жөнінде Елбасы тарапынан көтерілген тағы да бір тарихи страте­гиялық маңызды мәселе, яғни еліміздің Ұлттық бірлік доктринасы туралы мәселе шешімін табатын күн деп айтуға болады.

     Әрине, біздер жоғары мінберден айтылған Елбасының ел бірлігін, алдағы болашақты ойлаған мұндай ұсыныстарын әрқашанда қолдаймыз. Ұлттық бірлік бұл бәріміздің де таңдауымыз, тыныштық бәрімізге керек. Этносаралық татулықтың еліміздегі тұрақтылықтың негізгі кепілі екені даусыз. Ұл-қыздарымыз, туыстарымыз, достарымыз, көршілеріміз бәріміз бір мақсатты қолдап, осы елде өмір сүріп жатқан соң, Елбасы саясатының бірлік, татулық жолындағы еңбегін аса жоғары бағалаймыз.

     Біздің  Екібастұз қаласындағы  “Достық үйі” облыста  алғашқы болып  бой көтерген шаңырақтардың  бірінен саналады. Бұл күндері осы  татулық-достық үйінде тоғыз этно-мәдени бірлестік жұмыс жасайды. Бәрінен де қуанатынымыз – осы үйдегі мәдени шаралардан қалмайтын өзге этнос өкілдерінің ұл-қыздары, әсіресе, қарттарымыздың белсенділігін айтуға болады. Қарттарымыз өз ұлтының өткенінен, тарихынан, салт-дәстүрлерінен жастарға айтып, үйретіп отырғандары да бір ғанибет. Осы жерде орыстың баласы болсын, украин, татар, чешен, беларусь, поляк немесе т.б. болсын еліміздің мемлекеттік тілі – қазақ тілін де оқып-үйренуде.

     Этно-мәдени бірлестіктер қалада өтетін барлық мәдени мерекелік шаралардан қалыспайды. Қай мереке, қандай шара өткізбейік, біздің бұл мақсаттағы ән-шашуымыз ел бірлігіне, Отанды сүюге, патриоттық рухты, шынайы белсенділікті көтеруге, қазақ халқымен бірге келе жатқан достықты дәріптеуге арналады. Олардың ішінде А.Аксенова басқаратын “Братство” атты славян этно-мәдени бірлестігі, татар-башқұрттардың “Шатлық”, корейлердің “Чосон” этно-мәдени бірлестіктері, “Возрождение” неміс мәдени бірлестігі, “Беяхад” еврей мәдени бірлестігі, “Полония” этно-мәдени бірлестігі, чешен-ингуштардың “Вайнах” және чешен-ингуштардың ақсақалдар кеңесі, басқа да этно-мәдени бірлестіктер осы біздің “Достық үйінде” жұмыс жасайды. 

     Енді  осы этно-мәдени бірлестіктердің  қатарын бұл күндері  жастарымыз толықтыра  бастады. Сөйтіп, “Дулкын”, “Гюзал-ай”, “Славяночка”, “Світанок”, “Маршо”, “Бояхад” “Зодоринка” сияқты ән-би ансамбльдері үлкендердің ізін басты. Бүгін “Достық үйіне” олардың ата-әжелері келетін болса, ертеңгі күні әке-шешелері жас балаларымен орта толтыратынына көзіміз жетті.

     “Ел бірлігі – біздің стратегиялық таңдауымыз” атты күн тәртібімен шақырылған Қазақстан халқы Ассамблеясының ХV сессиясында Елбасымыз, Қазақстан халқы Ассамблеясының Төрағасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев еліміздің әрі қарайғы дамуына, әлемдік қаржы дағдарысының әсерін төмендетуге, еліміздің гүлденуіне, қазақстандық қоғамды біріктіруге  бағытталған этносаралық келісімнің қазақстан­дық үлгісін нығайту бойынша жаңа және аса маңызды сындарлы ұсыныстар жасады.

     Елбасымыздың  Ұлттық бірлік доктринасын  ақылға салған кезде  жиынға қатысушылардың барлығы оны ыждаһаттылықпен тыңдады. Болашаққа арналған бұл құжатты біздің әрбіріміз көптеген жылдар бойы басшылыққа алып жұмыс істейтін боламыз, мұнда мемлекеттік ұлттық саясатты іске асыру мәселелері, этносаралық саладағы саясатты ары қарай жетілдіру, қазақстандық қоғамдағы төзімділікті, қазақстандық патриотизмді, қоғамның бірлігін, саяси тұрақтылықты нығайту мәселелері көзделетіндігі сөзсіз. Бірақ біздің барлығымыз жобаны жетілдіруге атсалысуымыз керек.

     Біз тұрақтылық, этносаралық  және конфессияаралық келісім орын алған елде өмір сүріп отырмыз, бұл көпэтносты еліміздің келешегіне деген сенімді нығайта түседі. Бұл біздің ең басты қол жеткізген жетістігіміз және ұлттық бірлігімізді әрі қарай нығайтудың маңызы одан да зор.

     Елбасымыз өз сөзінде: “Тарихтың қайғылы беттерінен біз сабақ алуымыз керек. Әртүрлі этностардың басынан өткерген қайғылы күндерінің келешекте қайталанбауы үшін оларды есте сақтауымыз керек”, – деді. Елдің тұтастығы болмаса ешқандай қаражаттың, ешбір табиғи байлық пен әскери күштердің орын алған проблемаларды шешуге күші жетпейді. Сондықтан да сессияның күн тәртібінде қаралған мәселе әрдайым көкейкесті болмақ.

     Мен өзімнің Қазақстан  азаматы екендігімді  мақтан тұтамын. Қазақстан  – менің Отаным. Президентіміз Н. Ә. Назарбаевтың көрегендігі мен сара саясатының  нәтижесінде елімізге бүкіл дүние жүзі құрметпен қарайды. Біз, әралуан этнос өкілдері бірлесе отырып, демократиялық қоғам құруға бет бұрдық. Әлемдік қаржы дағдарысына қарсы тұрып, халықты әлеуметтік қорғау шараларын, өмір сүру деңгейін  жоғарылатуды қамтамасыз ете отырып, жаңа экономикалық жетістіктерге қол жеткізу үшін мемлекетте барлық шаралар қолға алынған. Ең қиын күндердің өзінде халықты әлеуметтік қорғау шаралары әрдайым бірінші орында тұрды.

     Елбасымыздың  Қазақстан халқы  Ассамблеясының сессиясында айтқан ойларының барлығы құнды. Оны жүзеге асыру үшін көп жұмыс істеу керек.  Сессия материалдарын біз ақсақалдар кеңесінің, ғылыми-сараптық кеңес мүшелерінің, жастардың, бұқаралық ақпарат құралдары өкілдерінің қатысуымен егжей-тегжейлі зерделеп, талқылайтын боламыз. Ұлттық бірлікті нығайту, кез келген қиыншылықтарды жеңу бойынша ел Президенті алға қойған міндеттерді шешу үшін біз белсенді жұмыс істейтін боламыз. Қазақстан халқы Ассамблеясының барлық интеллектуалды күшін шоғырландырып, Қазақстан халқы Ассамблеясы құрылған уақыттан бастап этносаралық және кон­фессияаралық келісімге қатысты жинақтаған мол тәжірибемізді қолдана отырып біз қазіргі қиыншылықтардан сүрінбей өтетіндігімізге, Қазақстанның ЕҚЫҰ-ға лайықты төрағалық ететіндігіне толық сенімдімін.

     Ақбота;  Наурыз мейрамы

     Халқымыздың ежелден желісі үзілмей  жеткен көне салт - дәстүрлері мен әдет - ғұрыптары  рухани, мәдени және адамгершілік дүниеміздегі қымбат қазыналарымыздың бірі. О баста адам өзін қоршаған ортамен  қарым - қатынасы негізінде  туындаған халықтық салт - дәстүрлер, діни әдет -ғұрыптар, маусымдық мерекелер және отбасылық семьялық той-томалақтар деп үш топқа бөлінеді. Діни әдет - ғұрыптарға өте ертеден қалыптасқан түрлі ырым -сырым, наным - сенімдермен бірге зороастр, будда, шаман, ислам діндерінен енген рәсімдер жатады. Ал маусымдық мерекелерге жалпы халықтық тойлар — жыл басы тойы — Наурыз, жаз тойы — Қымызмұрындық, күз мейрамы — Мизам (шопандар тойы мен сабантой), қыс тойы — Соғым енеді. Сондай -ақ, биебау, тулақшашар, шашыратқы, сіргетағар, сіргежияр, қоныс тойы, күйек байлау, күйек шешу, жүн қырқар т. б. кәсіптік мейрамдар да маусымдық мерекеге саналады. Ал семьялық тойтомалақтарға келсек, үйлену тойы (құда түсу, жаушы жіберу, қыз таңдау, қарғы бау, үкі тағар, ұрын бару, есік-төр көрсету, қынаменде, жар-жар, беташар, қыз ұзату, келін түсіру, неке қию, отауға түсіру, отқа май құю, өлітірі т. б.), құрсақ шашу, қырқынан шығару, ат қойып, айдар тағу, тұсау кесер, тілашар, сүндет тойы, мүшел тойы, сапар тойы, жерлеу салттары (қара тігу, аза тұту, жаназа шығару, жоқтау, тұлдау, ас беру т. б.) осы топқа кіреді.

     Адам  баласы шыр етіп жерге  түскеннен бастап қартайып дүниеден өткенге  дейінгі өмірі  үнемі сан ғасырлық наным - сенімі, таным - түсінігі, қоғамдық даму барысындағы  ізденістері жинақталған  салт - дәстүрлер  аясында болады.

     «Халқым қандай десең, салтымнан  сынап біл» демекші, салт -дәстүрлерден этностың мінез - құлқы, үлгі- өнегесі, зейін- зердесі, даналығы мен  даралығы, шешендігі  мен тапқырлығы, ақыл - ойы, сондай- ақ, жаратушы мен жаратылысқа, өзін қоршаған жанды, жансыз әлемге деген моральдық, танымдық, этикалық көзқарастары көрінеді. Яғни, салт - дәстүр дегеніміз — халықтың рухани өзегі, мәдениетінің діңгегі, тілінің тірегі.

     «ҰЛЫСТЫҢ  ¥ЛЫ КҮНІ  —  ¥ЛЫС КҮН»

     Наурыз  — өте көнеден  келе жатқан мейрам. Күні бүгінге дейін  жер шарындағы  көптеген халықтардың  дәстүрлі мейрамына  айналып отырған  бұл мерекенің  қашаннан бері тойланып келе жатқанын дөп  басып айту қиын. Көшпелілердің байырғы  астрономиялық түсінігі бойынша, әрбір жыл алты ай жаз («йас») бен алты ай қысқа («қыш») бөлінген. Тіліміздегі «алты ай жаз бойы», «ала жаздай», «алты ай қыс бойы», «ала қыстай» секілді сөз оралымдарын осы бір түсініктің жаңғырығы десек болады. Жаз айларында дүние кеңіп, шаруадан мойын босап, жер бетін қуаныш, шаттық жайлайтындықтан —«жағымды», ал қыс айларында суық, аштық, жұт болатындықтан —«жағымсыз» саналған. Әуелгі адамдардың жақсылық пен жамандыққа жан бітіріп, оларды адам бейнесінде айтыстырып, күрестіргені туралы қызықты мәліметтер көне жазбаларда көптеп сақталған. Мәселен, біздің жыл санауымыздан бұрын дүниеге келген қасиетті «Авеста» кітабында, XI ғасырдағы түрісі тілдерінің энциклопедиясы —«Диван лұғат -ат - түрк» сөздігінде, сондай- ақ қазақ халқының қиял- ғажайып ертегілерінде осындай ұқсас сюжеттер қайталанып отырады. Соғдалықтар жақсылыққа «Ахуромазда», жамандыққа «Ахирман» деп ат қойса, бұрынғы қазақтар жақсылықты «Кие», жамандықты «Кесір», қысты «Зымыстан», жазды «Табысқан» деп атаған.

     «Атасы  мен анасы,

     Үш жүз алпыс бес баласы,

     Он  екі ауыл шамасы,

     Отыз  ор дуадақ,

     Бес балақ сан,

     Елу екі қарақшы»,—

     деп халық жүмбағында айтылғандай, қазақтар бір жылды әрқайсысы  отыз күннен тұратын  он екі айға бөлген. Жыл соңындағы  санатқа кірмей қалған 5 (6) күн —«бес қонақ» деп аталады. Мұны фарсылар «фэнджи», сотистік календарьда «эпагоменай» (шолақ ай) дейді. Ежелгі сенім бойынша жаксылық пен жамандықтың жан алып, жан берісіп өмір үшін күресуі санатқа кірмей қалған осы уақыт аралығына сәйкес келеді. Осы бір «жуанның жіңішкеріп, жіңішкенің үзілер, өлінің әрі тартар, тірінің бері тартар» қиын, қысталаң күндері халық тілінде «өліара» деп аталады. Қазақтар осы 5 (6) күнді өткізіп жібермей жолаушы шықпайды, қоныс аудармайды, жиын - той жасамайды, мал сойып, қонақ шақырмайды. Ақсақалдар өліарада «апыр~ай, қайтер екен» деп ауыл иттерін де үргізбеген.

     Қыс пен жаздың халық санасындағы осы көрінісі кейбір ғалымдардың Наурыз мейрамының шығу тегін дуалистік теориядан іздеп, Жақсылық пен Жамандықтың, Қыс пен Жаздың, Суық пен Жылының, Қайырымдылық пен Қатыгездіктің күресінен туған деген ой қорытындылауына себеп болды . Алайда, «Екі жарты — бір бүтін», «бірлік болмай — тірлік болмас», «тіршілік көзі — бірлікте» деген халық даналығына үңілсек, ата -бабаларымыздың жаратылыс жайындағы түсінігі басқаша екенін көреміз. Бірінсіз бірі болмайтын, үнемі бірін екіншісі алмастырып отыратын тіршіліктің құралым бөлшектерінің үйлесімді бірлігінен бір тұтас жаратылыс, тіршілік туса керек. Мәселен, күн-түн=тәулік, қыс-жаз=жыл; күйеуі-жұбайы= отбасы т. б.

     Малдар  төлдеп, қой қоздап,

     Сүттен  бұлақ ағызған.

     Жаңа  жылдың сипаты

     Молшылыққа  аңыз боп,

     Басталыпты  Наурыздан,—

     деп халық ақыны С. Оңғарбаев жырламақшы, көшпелілер жыл басын  Наурыздан бастайды.

     Бүл күн — аспан  денелері өздерінің  ең бастапқы нүктелеріне  келіп, күн мен  түн теңелетін, жан - жануарлар төлдеп, адамдардың аузы аққа тиетін, жер үстіне шаттық орнаған күн. Қазақ елі осы күнді «Ұлыстың ұлы күні — ұлыс күн» деп атаған. Григориан календары бойынша ескіше 9 март, жаңаша 21 - нен 22 - не қараған түн осы күнге сәйкес келеді.

     Наурыз сөзі иран тілінің ноу —«жаңа», руз —«күн» деген сөздерінен қалыптасып, жылдың бірінші күнін білдірген. Ал қазақ тілінде «наурыз» сөзі — біріншіден, жыл басында тойланатын думанды халықтық мейрам, екіншіден, март айы, үшіншіден, ұлыс күні жасалатын көжеге қатысты айтылады.

     Наурыз  мерекесін тойлау дәстүрі дүние  жүзі халықтарының көпшілігінің тұрмыс - салтында бағзы  замандардан бері орын алған. Бұл мейрамды ежелгі гректер «Патрих», бирмалықтар «Су  мейрамы», тәжіктер «Гүл гардон», «Бәйшешек», «Гүлнаурыз», хорезмдіктер «Наусарджи», татарлар «Нардуган», буряттар «Сагаан сара», соғдалықтар «Наусарыз» армяндар «Навасарди», чуваштар «Норис ояхе» деп түрліше атаған. Шығыс халықтарының Наурызды қалай тойлайтындығы жайындағы көне деректер бізге Әбу Райхан Бируни, Ибн Балхи, Омар Хайям еңбектері арқылы жетіп отыр. Мәселен, иран тілдес халықтар Наурызды бірнеше күн тойлаған. Олар бұл күндері әр жерге үлкен от жағып, отқа май қүяды; жаңа өнген жеті дәнге қарап, келешек егін жайлы болжайды; жеті ақ кесемен дәстүрлі ұлттық көже —«сумалак» ұсынады; ағаш соқамен бір борозда жыртады, ат шаптырып, жамбы атысып жарысады; көнетоз киімдерін тастап, үйдегі ескі шыны -аяқты сындырады; бір - біріне гүл ұсынып, үйлерінің қабырғасына дөңгелек ою — «күн символын» салады; үйдің тіреу ағашына гүл іледі.

     Ал  ежелгі түркілер болса, ұлыс күндері жаңа киімдерін киіп, сақал -мұрттарын  түзеп, шаштарын алады, алты күн садақ  тартып машықтанған  соң, жетінші күні алтын теңге —  жамбы атып жарысады. Егер кімде - кім бірінші  болып, жамбыны атып түсірсе, сол адам бір күн елге патша болып, билеуге ерік беріледі. Наурыз жырында:

     Құл құтылар кұрықтан

     Күң құтылар сырықтан,—

     деп жырланғандай, осы  күні ертедегі гректердің патшасы да алтын  тағынан түсіп, қол  астындағы өзіне  ұнаған күлына бір  күн ел басқартқызған. Наурыз күні ертедегі Иран патшасы қол астындағы адамдардың біріне патша шапанын сыйға тартады екен деген де деректер бар. Тіліміздегі күні бүгінге дейін айтылатын «құлға да бір күн азаттық», «құлдан да бір тілек бар» деген мәтелдер осы бір көне рәсімге қатысты болса керек.

     Христиан  дінін қабылдағанға дейінгі ежелгі Русьте Жаңа жылды 1 март күні қарсы алу дәстүрі  болған. Олар мейрам күндері Құт қүдайының  құрметіне арналған шырақтарды шие ағаштарына ілген. «Түрлі аурулар  мен пәле - жаладан  сақтайды» деген сенім бойынша дастарқан басына жиналған әрбір шаруаның алдына үш бас сарымсақ, столдың қақ ортасына бетін шөппен жапқан 12 тал пияз қояды екен.

     Ағылшындар XVIII ғасырдың бас  кезіне дейін Жаңа жылды 26 мартта тойлап келді.

     Біздің  заманымыздың VII—VIII ғасырларында Иран мемлекетімен, қазіргі Өзбекстан территориясын, Қазақстанның оңтүстік аймағын арабтар жаулап алады да, оларды мұсылман дініне енгізеді. Ата салт, әдет - ғұрыптан айрылған жүрт езгіге көнгіш, дінге де қүлай сенгіш болатынын жақсы ұққан шапқыншылар қол астындағы халықтардың көне салт - дәстүрлерін жоғалтып, жойып жіберуге, жер атаулары мен адам аттарын өзгертуге, мәдени мүраларын талқандауға барынша күш салды. Олар, әсіресе, халықтық мбйрам — Наурызды тұншықтыруға көп күш-қайраттарын жұмсады. Мәселен, ұлы Абайдың: «...Ол күнде Наурыз деген бір жазғытұрым мейрам болып, наурыздама қыламыз деп той-тамаша қылады екен. Сол күнін «Ұлыстың ұлы күні» дейді екен. Бұл күнде бұл сөз құрбан айтына айтылады»,— деуінің астарына тереңірек үңілсек, осы бір идеологиялық күрес тартысынан хабардар боламыз. Өйткені, күн календары бойынша қалыптасқан Наурыз мейрамы барлық тұрмыс тіршілігі ай календарына сай келетін мұсылмандық идеологияға мүлде қайшы келетін еді.

     Малдар  төлдеп, қой қоздап,

     Сүттен  бұлақ ағызған.

       Жаңа жылдың сипаты

     Молшылыққа  аңыз боп,

     Басталыпты  Наурыздан,—деп халық  ақыны С. Оңғарбаев  жырламақшы, көшпелілер жыл басын Наурыздан  бастайды.

     Бұл күн — аспан  денелері өздерінің  ең бастапқы нүктелеріне  келіп, күн мен  түн теңелетін, жан-жануарлар  төлдеп, адамдардың аузы аққа тиетін, жер  үстіне шаттық орнаған  күн. Қазақ елі  осы күнді «Ұлыстың ұлы күні — ұлыс күн» деп атаған. Григориан календары  бойынша ескіше 9 март, жаңаша 21-нен 22-не қараған түн осы күнге сәйкес келеді.

     Наурыз  сөзі иран тілінің  ноу —«жаңа», руз  —«күн» деген сөздерінен қалыптасып, жылдың бірінші күнін  білдірген. Ал қазақ  тілінде «наурыз» сөзі — біріншіден, жыл басында тойланатын думанды халықтық мейрам, екінші-ден, март айы, үшіншіден, ұлыс күні жасалатын көжеге қатысты айтылады.

     Наурыз  мерекесін тойлау дәстүрі дүние  жүзі халықтарының көпшілігінің тұрмыс-салтында бағзы  замандардан бері орын алған. Бүл мейрамды ежелгі гректер «Патрих», бирмалықтар «Су мейрамы», тәжіктер «Гүл гардон», «Бәйшешек», «Гүлнаурыз», хорезмдіктер «Наусарджи», татар-лар «Нардуган», буряттар «Сагаан сара», соғдалықтар «Наусарыз» армяндар «Навасарди», чуваштар «Норис ояхе» деп түрліше атаған. Шығыс халықтарының Наурызды қалай тойлайтындығы жайындағы көне деректер бізге Әбу Райхан Бируни, Ибн Балхи, Омар Хайям еңбектері арқылы жетіп отыр. Мәселен, иран тілдес халықтар Наурызды бірнеше күн тойлаған. Олар бұл күндері әр жерге үлкен от жағып, отқа май құяды; жаңа өнген жеті дәнге қарап, келешек егін жайлы болжайды; жеті ақ кесемен дәстүрлі ұлттық көже —«сүмелек» ұсынады; ағаш соқамен бір борозда жыртады, ат шаптырып, жамбы атысып жарысады; көнетоз киімдерін тастап, үйдегі ескі шыны-аяқты сындырады; бір-біріне гүл үсынып, үйлерінің қабырғасына дөңгелек ою — «күн символын» салады; үйдің тіреу ағашына гүл іледі.

     Ал  ежелгі түркілер болса, ұлыс күндері жаңа киімдерін киіп, сақал-мұрттарын  түзеп, шаштарын алады, алты күн садақ  тартып машықтанған  соң, жетінші күні алтын теңге — жамбы атып жарысады. Егер кімде - кім бірінші

     болып, жамбыны атып түсірсе, сол адам бір күн  елге патша болып, билеуге ерік беріледі. Наурыз жырында:

       Құл құтылар құрықтан

       Күң құтылар сырықтан, — деп жырланғандай, осы күні ертедегі  гректердің патшасы да алтын тағынан түсіп, қол астындағы өзіне ұнаған құлына бір күн ел басқартқызған.

     Қазақтар Ұлыс күнді «жыл басы» санайды. Тілімізде Наурызға қатысты «жер бетіне жақсылық ұялаған күн», «ұлыстың үлы күні — ұлыс күн», «ұзақ ұшып келген күн», «жыл басы»— жылқышы торғай (нәуірзек) келген күн, «көк кұт көзін (өсімдік) ашқан күн», «жылдың жерге түскен күні», «Жер-Ананың тоң кеудесі жібіп, тас емшегі иіген күн», «Самарқанның көк тасы еріген күн» тәрізді бейнелі сез оралымдары сақталған., Осылардың біріне — «Самарқанның көк тасы еріген күн» дегенге тоқтала кетпесе болмас.

     Халқымыздың мифологиялық түсінігі бойынша 21 март түні даланы Қызыр аралайды екен. Сол себепті  осы түн — «Қызыр түні» деп аталады. Қызыр — адамдарға  дәулет дарытып, бақ  кондыратын, ақсақал  кейпінде көзге көрінетін қиял-ғажайып персонаж. Жақсылықтың жаршысы, жаңа түскен Күн нұрының символы — Қызыр ата даланы кезіп жүріп, назары жерге түссе, оның тоң кеудесін жібітеді, ал тасқа түссе, тасты ерітіп жібереді екен.

     Күн сәулесі жер шарының  шығыс бөлігінен таңғы сағат 6-да себездеп атқан кезде біздің өңірімізде бұл сәт түнгі сағат 3-ке тұспа - тұс келеді. Сондықтан да қазақ халқы Жаңа жылды 22 март күнгі таңғы сағат 3-те қарсы алады, дәл осы сәтте даланы Қызыр баба аралап, Самарқанның көк тасын ерітсе керек.

     Наурыз  күні наурыз көже пісіріледі. Әр үйдің дастарқанына ақтан (сүт тағамдары), көк ырыстан (дән  тағамдары мен  жеміс-жидектер) және қызылдан (еттен жасалатын  тағамдар) жеті түрлі  дәм қойылады. Қалыптасқан  салт бойынша қойдың басын ауыл ақсақалы мүжиді. Ал басқалары «жақсы ас қалғанша, жаман қарын жарылсын» десіп, наурызкөжені тоя ішіседі. Көже ішіліп болған соң, төрағасы қолын жайып:

       «Бақытты ас берсін,

     ¥лыстың үлы күнінде,

     Ұлың оңға консын,