Бөлім. Басқарудың теориясы және әдістемесі

1 бөлім. Басқарудың  теориясы және әдістемесі

1 тақырып. Басқару  ғылымының пәні мен міндеті.

1. Басқару және оның қоғамдағы ролі.
2. Басқару  ғылымының пәні мен объектісі.

1. Басқару және оның қоғамдағы ролі. Басқарудың «құпиясы» мен мәселелері әр заманда да қоғамның ортасында болған. Қоғамның дамуындағы басқарудың ролін бағалау оңай емес. Көбіне, оның мағынасы мемлекеттің, ұжымның және жеке адамның табысында дұрыс бағаланбайды. 1994 жылғы ағылшын тіліндегі Оксфордт сөздігінде «басқару» және «менеджмент» ұғымдары синоним ретінде қарастырылады. Бірақ та «басқару» ұғымының мәні, «менеджмент» ұғымына қарағанда кеңірек, өйткені басқару табиғатта да, техникада да, тірі организмдерде де және әлеуметтік ортадағы осы ғылымның пәні ретінде де орын табады.

Қазіргі заманғы менеджменттің көрнекі өкілдерінің бірі  Питер Ф. Друкер түсіндіруінше, жоғарыда аталған элементтері бола тұрса да, менеджмент ғылым немесе кәсіптен гөрі тәжірибеге жуықтау. Ол менеджмент ұғымына кең мағынада түсінік беруге қарсы болып, оны іскерлік кәсіпшілікке, былайша айтқанда тауар өндіру мен алуан түрлі экономикалық қызмет көрсетуге жатқызады.

Соныменен басқару –  бұл алдыменен ежелгі тәжірибе. Басқару  тәжірибесін жүйелі түрде жинақтау және өнер деңгейіне жеткізе отырып, оны тәжірибелік іс - әрекетте қолдану, тиімділікті жоғарлатады. Бұдан басқару ұғымы жөнінде өнер ұғымы ретіндегі түсінік пайда болады. Басқару өнері ежелгі заманнан бері бизнесте, сауда да табысты болған. Қазіргі кезде басқару өнерін «бизнес-менеджмент» деп атау қабылданған. Басқару ғылымы экономикалық-ұйымдастырушылық ғылымға қатысты, өйткені ол өндірісті басқару және тұтас экономика процесінде адамдардың қарым-қатынасын, байланысын зерделейді..                                                                                                                                                                                                                                                                      

2. Басқару ғылымының пәні мен объектісі. Жоғарғыда көрсетілген талдаудан, басқару адамның және қоғамның өмірлік іс -әрекетінің барлық салаларын қамтитынын көруге болады. Сондықтан да, жалпылай түрде қоғам, мемлекет, экономика, оның ішінде қаржылық жүйе,  әлеуметтік сала мен адамның өзі, басқару ғылымының объектісі болып табылады.

Қаржылық, еңбек және материалдық қорларды тиімді пайдалануда алдыға қойылған мақсатқа жету үшін жүйеге  кейіннен жүйелі түрдегі белгілі бір мақсатпен әсер ететін жеке тұлғаның, ұжымның, мемлекет және қоғамның мүддесіне қоғамның және табиғаттың объективті заңдарының тәжірибелік түрде жүзеге асырылу механизмін құру және пайдалану басқару теориясының пәні болып табылады. Басқару теориясының, кез келген ғылымның сияқты зерттеу пәні бар. Басқару теориясының пәні қоғам, ұжым және адамның мүддесіне шешілетін объективті заңдарының тәжірибелік түрде жүзеге асырылу механизімінің талдауы болып табылады. Басқару теориясы менеджмент, маркетинг, стратегиялық басқару, инновациялық менеджмент, өндірістік менеджмент, персоналды басқару, қаржылық менеджмент, салық менеджменті, банкілік менеджмент және т.б басқару циклінің көптеген қазіргі кездегі қолданбалы пәндердің теориясы, базалық пәні болып табылады.

Басқару теориясы, басқа ғылымдар сияқты ғылыми ойлаудың қазіргі кездегі негізгі әдістерін  қолданады, олардың ішінде ғылыми абстракция, жүйелік – мақсаттық және кешендік көзқарас, экономикалық-математикалық және ұйымдық модельдік әдістер бар. Функциональдық талдау әдісі басқару теориясындағы маңызды орынды алады, өйткені функция бұл жерде орталық категориялардың бірі болып саналады. Процестер мен құбылыстарды зерттеуде келесі әдістер кең түрде қолданылады: статистикалық – экономикалық, экспериментальдық, монографиялық, конструктивті – есеп айырысу, абстрактілі – логикалық, баланстық және әлеуметтік, экономика – математикалық.

2 тақырып. Басқару табиғаты мен менеджмент эволюциясы.

1. Басқарудың объективті қажеттілігі.
2. Басқарудың анықтамасы мен табиғаты (мәні)
3. Менеджмент эволюциясы.
4. Басқарудың қазіргі кездегі мәселелері.

1 сұрақ. Басқарудың объективті қажеттілігі.

Басқару – адам іс - әрекетінің барлық саласының объективті қажеттілігі. Қоғамның басқаруды бақылау дәрежесі оның даму деңгейімен анықталады. Неліктен басқару – объективті қажеттілік? Өйткені, әлемнің болмысы бұл - қозғалыс. Ал қозғалыс жүйенің бір жағдайдан басқаға тұрақты ауысуын көрсетеді. Басқару ең алдымен, ықпал ету, демек мұның өзі сол әрекетке билік ету қажеттігін көрсетеді. Динамикалық жүйе түбегейлі өзгеруі үшін тұрақты түрдегі әрекет етуді қажет етеді. Мысалға, экономикалық жүйеде бұл - еңбек немесе іс-әрекет мотивациясын тудыру арқылы кәсіпорынның пайдасының және өнімділігінің жоғарылауын мақсат ету арқылы көрінеді.

Басқару – жүйенің объективті қажеттілігі, яғни: қоғамның, мемлекеттің, экономиканың, саланың, кәсіпорынның, ұжымның, технологиялардың, машиналардың. Жүйені қажетті жағдайда келтіру үшін және қалаған мақсатқа жету үшін, кез келген жүйе адамның қатысуын (әсіресе менеджердің) қажет етеді.

2 сұрақ. Басқарудың анықтамасы (мәні) мен табиғаты.

Басқару – мақсатқа жетуге бағытталған,  жүйеге тән объективті заңдылықтар мен іс - әрекеттерге сәйкес келетін жаңа жағдайға көшу немесе оны белгілі бір жағдайда ұстау үшін кез келген жүйеге алдын ала болжау және әсер ету процестері. Басқарудың бұл толықтай берілген анықтамасының ерекшелігі алдыменен алдын ала болжау категориясын енгізуі болып табылады. Оны елемеген жағдайда басқару жүйесі бүгінгі күні кең тараған «байқау және қателерді түзету әдісі» режиміне өтеді.

Анықтаманың екінші маңызды аспектісі  «жүйеге әсер етуі» болып табылады. Мұнда басқару объектісін қажетті  жағдайда (сақтау немесе өзгерту) қамтамасыз ету бойынша шешімнің дайындалуы, қабылдануы және жүзеге асырылуы айтылады. Анықтамаға жүгінсек, менеджменттің барлық іс - әрекеті осы жүйеге тән объективті заңдылықтарды есепке алуменен қамтамасыз етілуі қажет.

Анықтамадан шығатыны, басқару – бұл күрделі пәнаралық жүйелік категория. Басқару процестері мен шешімдерді қабылдауы тек қана көптеген білімдер – экономикалық, кибернетикалық, психологиялық, құқықтық және басқа білімдер құралдары және әдістері арқылы ғана сипатталады.  Нақ осы басқарудың көпмәнді сипатын анықтайды. Оны түсіну ғылыми басқару үшін және мәнді негіздегі басқару жүйесін құру үшін қажетті. 

Жалпылай жағдайда әлеуметтік салада басқару табиғаты экономикалық, ақпараттық, жүйелік-мақсатты және психологиялық болады.

3 сұрақ.  Менеджмент эволюциясы.

3.1.Менеджмент ғылым ретінде.  Менеджмент ғылым ретінде XIX ғ-ң аяғы мен XX ғ-ң басында пайда болып, өзінің дамуында бірнеше кезеңді басынан кешірді. Экономикалық әдебиеттерде басқару ойының алғашқы қарқыны «тейлоризм» деген ағыммен байланысты екені айтылады.

Алғашқы рет ғылыми менеджмент мектебінің негізін қалаған америка инженері Фредерик Тейлор (1856-1915). Ол өндірісті  ғылым тұрғысынан басқаруға болады деген пікір айтты. Кезінде ғажайып  жаңалық болған бұл құбылысты ол кейін өзінің еңбектерінде ғылыми жағынан  жан-жақты дәлелдеді. Тейлор кәсіпорынды басқару ісін өнер ретінде қарастыра келіп менеджер « нені жасауды дәл білуі және соны арзан, әрі ең тиімді тәсілмен қалай жасауға болатынын» зерттеу нысаны етті. Ф.Тейлор басқару ісін тек кәсіпорын деңгейінде ұйымдастыруды қарастырды. Оның теориясын Гаррингтон Эмерсон (1853-1931), Генри Форд (1863-1947), Френк Гилберт (1868-1919), Лилиан Гилберт (1861-1919) т.б. өздерінің ғылыми еңбектерінде одан әрі дамытты. Басқару теориясы мектептерінің пайда болуын зерттеушілер сол уақытта қалыптасқан белгілі себептермен, жағдайлармен байланыстырады. Мысалы, басқару теориясының «классикалық мектебі» мыналардың әсерінен қалыптасты: ұйымдар санының өсуі, тауар мен қызмет көрсету нарығының өсуі, I дүние жүзілік соғыс, 1929-1933 ж-ғы дағдарыс және пост индустриалды революцияның басталуы. Басқарушылық ойлар жетістігін қолдану практикасында көптеген елдерде басқару моделінің өзіндік ұлттық ерекшелігі пайда болады. Қазіргі кезде басқарудың американдық, жапондық, арабтық және батыс еуропалық мектептері қалыптасты.

Менеджмент – кәсіпорынды ұйымдастыру  принциптері (заң жағынан) туралы, оны  дамытудың стратегиясы (идеологиялық бөлігі) туралы, қызметкерлерді іріктеу (әлеуметтік жағы) туралы және олардың жұмысын оңтайландырудың тәсілдері (психологиялық бөлігі) туралы ілімдерді қамтитын кәсіпорынды тиімді басқару ғылымы.

Менеджментте басты нәрсе кез-келген адамдық қарым-қатынастарға жарайтын баршаға ортақ басқару принциптерін іс-жүзінде бөлу, анықтау және қолдану болып табылады. Менеджмент тура мағынасында «адамдарды басқару» ұғымын білдіреді. Менеджменттің отаны болған АҚШ-та корпоративтік бизнес пен мүлікке билік жүргізуді жүзеге асыру бойынша міндетті заңға сәйкес өз мойнына алатын тұлғаны менеджер деп атайды. «Менеджмент» термині американдықтар үшін фирманың алға қойған мақсаттарына қол жеткізудегі материалдық және адамдық ресурстарды әлдеқайда тиіді пайдалануды және интеграцияны қамтамасыз ететін процесті білдіреді.

Басқаша айтқанда, менеджмент - бұл нарық жағдайында фирманы және оның қызметкерлерін басқарудың теориясы мен іс-тәжірибесі.

3.2.Менеджменттің бастапқы теориялары.

Менеджмент – дәстүрлер тарихы концепцияларды, институттарды, теория мен практиканы қамтитын бүкіл адам мәдениетінің элементі. Бұл талассыз дәлелденген қағида. Өйткені, тиімді басқару проблемасы адамдарды ұйымдастыру (тайпалар, рулар, қауымдар т.б.) басталған мезетте пайда болды.  Басқару практикасы, ұйымдастыру секілді өте көне. Басқару ісін жетілдіруге мыңдаған жылдар бойы қажырлы еңбек, оны тиімді ұйымдастыру қажет болды, бұған өз уақытында ең озық ақыл-ой жетістіктері жұмсалды. Біздің заманымызға дейінгі үшінші мың жылдықта сазбалшықтан істелген табличкаларда көне жүйелердің коммерциялық келісімдері мен заңдары туралы деректер жазылған. Мұның өзі оларды басқару практикасының болғандығын дәлелдейді. Үлкен Клод пен кіші Джордждың «Басқару ақыл-ойының тарихы» кітабында біздің заманымыздан 5000жыл бұрын, шумерлер сына жазуды (клинописьті) ойлап шығарған кезден бастап менеджменттің дами бастағандығы айтылады. Менеджмент эволюциясымен танысудың айрықша қажеттілігін ескере отырып, басқару континуумы деп атаған кестені келтірелік.

Көне египеттіктер (мысырлықтар) бізге  жазбаша ескерткіш-тер қалдырды. Онда әңгіме басқару туралы болады. Осыдан 4 мыңдай жыл бұрын жазылған (Птаххотепа үйретуі) кітадында қазіргі басқарушылар үшін әлі күнге мәнін жоғалтпаған мынадай ойлар айтылады. «Егер сен басшы болсаң байсалды бол. Өтініш айта келген адам саған ойындағысын айтып біткенше сөзін бөлме. Бақытсыздыққа тап болған адам, өз мәселесін дұрыс шешкеннен гөрі, ақтарыла сөйлеп, іштегі шерін тарқатқанды жөн санайды».

Басқару континиуумы

Еңбекті басқару проблемасына көне гректер де көңіл бөлді. Платон еңбек бөлінісінің, жұмыс түрлеріне қарай мамандандырудың қажеттілігі туралы пікір айтты. Сократ басқаруды іс-әректтің (мемлекетті, кңбекті, сауданы, әскерлерді басқару) ерекше саласы ретінде қарастырып, ол да осындай пікірді – қажетті адамды өз орнына қоюды, сөйтіп оларға берілгін тапсырманың орындалуын талап етуді жақтайды.

        Жұмыскерлер  арасындағы бірлесіп әрекет етуге  қол жеткізу, сөйлеу мәдениеті  жөніндегі ғылыми қағидалар Марка  Тулия Цицеронның «Шешендік өнер  жөніндегі үш трактатында» қамтылды.  Көне римдіктерде мемлекеттік басқару жүйесіндегі қызмет сатысында төмен шенділерге бағыну тәртібі енгізілген. Үлкен Катон басқару міндетін әділ атқару туралы пікірлер айтқан. Жер қожасы өзінің басқарушысына бір жылдық жазбаша жұмыс жоспарын (календарлық жоспарлау) беріп, міндетті айқын қоюы, белгілеген жоспарды нәтижесімен үнемі салыстырып отыруы, талдауы және қорытынды жасауы тиіс. Әсіресе, жедел түрде басқаруға ерекше көңіл бөлген. Басқарушыдан: «Жұмысшының біразы ауру, басқаларын қала дағы жұмысқа алып кетті, ауа райы бөгет жасады...» деген секілді баяндаманы алғаннан кейін, қожайыны жағдайды айқындап, қажет болған жағдайда  тиісті шешім қабылдайды: тапсырмаға түзету енгізу, жұмыс істейтіндерді қайтадан бөледі, оларды жабық ғимаратқа ауыстырады т.б.

          Көне  Үнді ғалымдары «Артхамастра»  трактатында (IV-III ғасыр) шаруашылық  және басқару туралы бірқатар  қызғылықты ой-пікірлер айтады. Басқаруға  қатысты дұрыс және дұрыс емес, заңды және заңсыз, пайда және  зиян ұғымдары зерттеледі. Шығыс  ғалымдары басқаруды күш қолданумен байланыстырады: санскритте (ежелгі және орта ғасырдағы үнділердің әдеби тілі) «басқару өнері» «данданити» деп аталады, мұны дәлме дәл аударғанда «таяқпен(данда) төпелеп басқару» болады. Дегенмен, шығыс ойшылдары бағыныштыларды көтермелеуге де зор көңіл бөледі.

          Ресейде  елді және өндірісті басқарудың  бірқатар маңызды идеясы Iпетр  заманына байланысты. Ол мемлекеттік  биліктің және терең экономикалық  өзгерістің бірқатар реформасын  жүзеге асырды. I Петр самодержавиялық  басқарудың бас идеясын ұсынды. «Государь өз ісі туралы жарық дүниеде ешкімге жауап беруге тиіс емес». Төрешілдікті қалыптастыруда Габелидің рангтар туралы пікірі ерекше орын алады. Бірақ сол кездің өзінде де күштеп, әміршіл - өктем әдіс қана қолданылып қойған жоқ. Сол кездегі өндірісті басқару туралы «Сібір мен Уралдың бас заводтарының жазбасы»атты кітабында қызғылықты материал келтірілген. Онда былай деп жазылған: «Басқарушы мейірімді, қамқоршы, еңбекқор, салауатты болуы, істі тапсыруы, әрі оның айтылған сағатта орындалуын қадағалауы тиіс». Аталған кітапта осы уақытқа сәйкес келетін ой-пікірлер де бар: «Басшы нақты істен гөрі бұйрықтың алынғандығы және орындалғандығы, жауабы мен түсініктемесі туралы бірыңғай рапорт қабылдаумен шұғылданса – бұдан келер ешқандай пайда жоқ... Мұның барлығы қағаз жүзінде қалады».

         Өндірісті  басқаруды дамытуға XVIII ғасырдағы  ірі кәсіпорынға ауысқан өнеркәсіптік  революция күшті қозғау салды.  Қолөнершінің бармағынан бал  тамған шеберлердің орнына, көбінесе  жөнді мамандығы жоқ жалдамалы жұмысшылар келді.

         Саяси эконмиканың  басты өкілдерінің бірі – А.Смт  пен Д.Рикардо бастаған ағылшын  саяси экономикасы – жаңа жағдайда (фабрикалық еңбек бөлісу, өндірістік  бақылауды ұйымдастыру т.б.) басқару  мәселесіне ерекше көңіл бөлді.

         Капиталистік  фабрикада адамдар еңбегін басқаруға  социалис-утопистер, мәселен, Роберт  Оуэн ерекше көңіл бөлді. Ол  әсіресе қазірге кезде біз  айтып жүрген «адам факторына»  ерекше көңіл бөлді. Оуэн таза  теориямен шектеліп қоймады. XIX ғасырдың  басында ол өз тоқыма фабрикасында батыл эксперимент жасады: кәсіпорында жұмысшылардың тамақтануы ұйымдастырылып, ал завод поселкасында жаңа мектеп салынды, территориясы жөнге келтіріліп, көгалдандырылды. Демек, біздің қазіргі күшті әлеуметтік саясатқа ұмтылуымыздың көне тарихы, лайықты ізашарлары болған.

         Оуэн еңбек  өнімділігін арттыру үшін моральдық  ықпалды да пайдаланған; адамдардың  басқалардан кем түскісі келмейтінін  білет ол, өндірісте жарыс ұйымдастырды: таңдаулы жұмысшылардың қызыл  лента, орташасында – көк, нашарында – сары лента пайда болды.  Осы келтірілген деректерден аңғаратынымыз – басқару барлық қоғамдық формацияда болған.

3.3. Өнеркәсіптік революция.

         Өндірісті  басқарудың ғылыми негіздерін  қалыптастыру өткен ғасырдың  соңғы он жылдығында басталды. Бұл процесс тез арада әр жақты сипат ала тұрса да, оның ойдағыдай өркендеу ортасы өнеркәсіптік өндіріс болады. Ғылым мен техниканың дамуы өндірісі шоғырландыруға, ал соңғысы өз кезегінде жаратылыс - техникалық білімнің барлақ саласында қарқынды іздестіру жұмыстарына ықпал етті.

         XIX ғасырдың  соңғы он жылдығында өнеркәсіптік  техникада энергетикалық базасы  және су энергетикалық негізде  құрылды.          80-ж-ң орта шенінде Г.Даймлер мен К.Бенц (Германия) автомобиль қатынасының энергетикалық негізі – іштен жанатын жеңіл бензин двигателін шығарды, ал 1896-1897 жылдары Р.Дизель сол елде энергетикалық негізі ауыр отыннан тұратын іштен жанатын двигательді ұсынды. Соңғысы стационарлық және кеме қондырғыларына жаппай қолданыла бастады. Орыс ғалымдары А.Н.Ладыгин мен П.Н.Яблочков және американдық ғалым Т.Эдисон жарық техникасының негізін қалаған электр лампаларының әр түрлі конструкциясын ұсынды. 1877 жылы АҚШ-та тұңғыш телефон станциясы алынды, радиотехника негізі қалана бастады. Металлургия өнеркәсібі қайта жарақтандырылып, өндіріске химия жаппай енгізіле бастады.

         XIX ғасырдың  аяғында физика саласында ғылыми  ревлоюция болып, бүкіл жаратылыстану  ғылымында айтарлықтай ықпал  етті. Жарық теориясы электро  магнитті тербелістің жалпы теориясының  саласына айналды.

         Химия саласында  1869 жылы Д.М.Менделеев ашқан элементтердің  периодтық жүйесі әйгілі жаңалық  ретінде енгізілді. Физика ғылымының  жетістігі химияның физикамен  тығыз байланысты екендігін анықтап,  физикалық химия пәнін туғызады.

          Биология ғылымы саласында ағылшын ғалымы Дарвиннің «Түрлердің шығуы» (1856ж.) атты еңбегі заманалық маңызы бар ілім ретінде эвлюциялық биологияның негізін қалады. Организмдердің клеткалық құрылысының ашылуы нәтижесінде цитология ғылымы пайда болды. И.В.Павлов жоғары нерв қызметін зерттеді К.А.Тимирязев физика мен химия тәсілдерін тіршілік процесінде қолданудың маңызы мен мүмкіндіктерін дәлелдеді (күн энергиясының әсерімен өсімдіктердің қоректенуі). XIX ғасырдың соңғы он жылдығында жаратылыстану саласындағы атап көрсетілген кейбір жұмыстардан аңғаратынымыз, эксперименттік зерттеулерді дамытумен және де оны зерттеулердің нәтижесінжинақтаумен қоса кең ауқымды ғылым жетістіктерін талдап қорыту, күрделі теориялық проблемаларды шешу, жаңа теориялар жасау жүргізіліп, сонымен бір бір мезетте ғылымды жіктеу және интеграциялау жағы қолға алынды. Ғылым мен техниканы дамытумен қоса, ғылыми мекемелер мен оқу орындары жүйелері де дамытылады.

Сонымен, XIX ғасырдың аяғындағы ғылым, осының алдындағы дәуірде жинақталған орасан зор нақты материалдарды теориялық тұрғыда жинақтап, әзірлеуге арналды.           Әрине, капиталистік өндірісті дамытуға қажетті ғылыми ілімді теорияландыруға талпыныс өндіріс пен басқаруды ұйымдастыру принциптерін тану секілді саланы да қамтиды. Басқару мәселесіне алғашқы көңіл бөлу 1911 жылы бюайқалды. Сол кезде Ф.Тейлор өзінің «Ғылыми менеджмент принциптері» деген кітабын жариялады. Міне, осы кезден бастап басқару ғылыми зерттеудің жеке саласы ретінде танылды. Бұл концепция XIX ғасырдың орта тұсынан бастап XX ғасырдың 20-жылдарына дейінгі ұзақ кезеңде дамытылды. Басқару ісіне мүдделіліктің негізгі күші, жоғарыда атап көрсетілгендей, Англияда басталған өнеркәсіптік революция болды. Алайда, басқару ісінің өзі ұйымдастырудың дамуын және табыстылығына елеулі ықпал ететіндігі туралы идея тұңғыш рет Америкада пайда болды.

          Бұған  себепші болған жайт, жиырмасыншы  ғасырдың басында адамдардың  шыққан тегіне, ұлтына қарамастан, өзінің білімі мен ақыл-ойын  көрсете алатын бірден-бір мемлекет  АҚШ болды. Миллиондаған еутопалықтар өз өмірін жақсарту мақсатында XX ғасырда Америкаға қоныс ауыстырып, бизнестің, сонымен қоса басқарудың алуан түрлі ролін атқара алатын еңбекқор адамдардан жұмысшы күшінің аса көп тобын жасақтады.

         XIX ғасырдың  соңында құрылысы аяқталған трансконтиненталдық темір жол линиясы Американы әлемдегі ең ірі бірыңғай рынокқа айналдырды. Елде іс жүзінде бизнесті мемлекеттік тұрғыда реттеу деген болмады. Кәсіпкерлердің ішкі ісіне араласу деген болғандықтан, өз бинесін дамытудың бастапқы кезеңінде-ақ олар едәуір жетістікке жетіп, монополистер болды. Осындай және басқадай факторлар ірі салаларды, ірі кәсіпорындарды қалыптастырып, басқару тәсілдерін жетілдіруді қажет етті.

3.4. Менеджмент мектептері. Ғылыми басқару мектебі.

Ғылыми менеджменттің пайда болуы Фредерик Уинслоу Тейлордың (1856-1915) есімімен байланысты. Оның басты еңбектері «Фабриканы басқару» (1903), «Ғылыми менеджмент принциптері» (1911), «Конгрестің арнайы комиссиясы алдында көрсету» (1912). Филадельфиядағы оның зиратының басына «ғылыми менеджмент атасы» деп жазылған. 1880 жылдары өздігінен инженерлік білім алған американдық Ф.Тейлор еңбек процесін зерттей бастайды. Тейлор еңбек процесін өздігінен жүзеге асатын іс ретінде қарастырмай, оған терең ден қойып, зерттей бастаған тұңғыш адам болды.           1856 жылы филадельфиялық адвокаттың отбасында дүниеге келген Фредерик Тейлор жасынан талапкер, ізденгіш болып өсті. Әуелі көзі уақытша нашар көргендіктен, Гарвард университетінде оқуды тоқтатып, Тейлор Филадельфиядағы шағын шеберханаға қарапайым жұмысшы болып орналасты.

Төрт жылдың ішінде модельші және механик мамандықтарын меңгерді. Кейіннен Тейлро Филодельфиядағы «Миндвейл  Стил Воркста» жұмыс істеп, түнге  қарай инженер-механик мамандығын оқып үйренді. Тейлор «Миндвейлдің»  басқарушысы болғанда өнеркәсіп практикасындағы берекесіздікке қайран қалды. Ол басқарушы мен жұмысшы арасындағы ешқандай ынтымақтастықты көре алмады. Берекесіздік пен ысырапшылдық етек алған еді. Жұмысшылардың өнім өндіруінің шектелуі кең етек алған. Мұны Тейлор ұдайы әскери қызмет деп атады. Нашар жабдықталған, әрі жеткілікті үйретілмеген жұмысшыларға ешбір талғамсыз кез-келген жұмыс тапсырылды. Осыден бастап Тейлор ғылыми менеджменттің атасы «таңдаулы жол іздестіруге» құлшына кірісті.

         Ф.Тейлордың  ғылыми менеджментті ұдайы бақылау, эксперименттеу және логикалық топшылау арқылы анықталғын нормативтер көмегімен бизнесті жандандыратын менеджмент түрі болып саналады. «Миндвейлде», кейіннен «Бетлехем Стилде» жұмыс істеген кезде Ф.Тейлор ғылыми менеджментті төрт салада дамытты: нормалау, уақыт пен міндетті зерттеу, ұдайы сұрыптау және баулау, ақшалай ынталандыру.

         Тейлордың  пікірінше, еңбек өнімділігінің  артуы қожайынға, жұмысшыға да  молшылық әкеледі. Ол үшін қожайынныңда, жұмысшының да психологиясын  түбегейлі өзгерту қажет. Екі жағы да қосымша өнімді өзара бөлуге назар аудармай, бар күш-жігерін оны молайтуға жұмсауы тиіс.Ф.Тейлор өз теориясын тұжырымдай отырып, мынадай тоқтамға келді:«дәстүрлі әдістің орнына ғылым; қарама-қарсылықтың орнына үйлесімділік; дербес жұмыстың орнына ынтымақтастық; еңбек өнімділігін шектеудің орнына еңбек өнімділігін барынша арттыру; әрбір жұмысшының еңбек өнімділігін барынша арттыру, оларға барынша қолайлы жағдай жасау.

Тейлор концепциясының негізгі  қағидалары:

          1. Практикада қалыптасқан ескі, дәстүрлі жұмыс тәсілдерінің орнына ғылыми іргетасты құру, оның әрбір элементін ғылыми тұрғыда зерттеу. Ол былай деді: басқаруда да көпір салу секілді асқан дәлдік керек.

          2. Жұмысшыларды  ғылыми критерий бойынша таңдау, оларды жаттықтыру және баулу.

          3. Еңбекті  ұйымдастырудың ғылыми ойластырылған  жүйесін практикаға енгізу әкімшілік  пен жұмысшылар арасындағы ынтымақтастық.

          4. Еңбекті  біркелкі бөлісу және әкімшілік  пен жұмысшылар арасындағы жауапкершілік.

          Еңбек  өнімділігін барынша арттыруды  басты мақсат етіп қоя отырып, Ф.Тейлор жұмысшы еңбегі мен  өндіріс құралдарын пайдалануды;  материалдар мен аспаптарды үнемдеп  жұмсауды, аспаптарды, жұмыс операцияларын  стандарттауды, жұмыс уақытын  дәл есептеуді қарапайым операцияларға бөліп, кейіннен хронометраждау арқылы еңбек процестерін зерттеуді, әрбір операцияға бақылау орнатуды, бірыңғайланған еңбек ақыны қолдануды т.б. көздеді.

         Ф.Тейлор  жеке жұмыскерлердің еңбек операцияларын  талдай отырып, әрбір операцияны жекелеген құрамдас бөліктерге жіктеуге және де хронометраж көмегімен жұмыстың неғұрлым прогрессивті әдістерін анықтау болатындығын дәлелдеді. Ф.Тейлор жүйесінде еңбек қарқынының артатындығы соншалық, жұмысшылардың күш-қуатын қалпына келтіруге мүлде дерлік уақыты болмайды екен. Тиімсіз қозғалыстарды жоя отырып, Ф.Тейлор «ең қолайлы» жұмыс тәсілін жасады. Осыған орай жекелеген жұмысшылардың мамандығын ескере отырып, олардың еңбегін мамандандыру, неғұрлым тиімді жұмыс амалдарын пайдалану үшін жұмысшыларды баулу және жаттықтыру қажеттілігі туды.

         Жұмыс уақытын  дәл есептеу құралдарын, жұмыс  операциялары мен қозғалыстарын  стандарттауды, нұсқаулық карталарды  енгізуді және жұмыс барысын  бақылауды қажет етті. Мұның өзі  өндірісті жоспарлағанда басқаруға өзгеріс енгізуге, цехтарды басқаруды қайта құруға мүмкіндік берді.

         Линиядағы  бір мастердің орнын әр түрлі  жұмысты атқаратын сегіз мастер  орындады. Цехта тікелей 4 мастер  жұмыс істеді: инспектор жөндеу  жөніндегі мастер, жұмыс ырғағын  белгілейтін мастер, бригадир.Қалған мастерлер «үйлестіру бюросы» деп аталатындар маршруттармен, нұсқау әзірлеумен және есеп берумен, өзіндік құнды анықтаумен, тәртіп мәселелерімен т.б. шұғылданады. Тейлор еңбек ақы жүйесіне де түбегейлі өзгеріс енгізді.Оның өзі белгіленген норманы орындауына қарай жеке дара жүргізілді.

         Ф.Тейлор  жұмысындағы басты жүйе – жекелеген  жұмысшы- лардың еңбегін ұтымды  ету, өндіріс процестерін және  де осыған сәйкес басқару процесін  ұйымдастыруды қайта құру болды.Тейлор  ілімінің дәл осы жағы өнеркәсіп орындарында жаппай қолданылды. XX ғасырдың 20-жылдары Ф.Тейлордың көрнекті зерттеушілері мен белсенді насихатшылары Генри Гант, Фрек Б.Гилберт, Лилан Гилберт, Хрейс Хеэуй, Сенфорт, Харригон, Эмерсон, Г.Форд т.б. болды.

          Гилберт прибор ойлап шығарып, оны микрохронометром деп атады. Оны кинокамерамен қоса қолданып, белгілі бір операцияда қандай қозғалыстардың атқарылатындығын және де олардың әрқайсысы қанша уақыт алатындығын дәл анықтау үшін пайдаланды. Осылайша алынған ақпараттарға (информацияларға) сүйене отырып, олар артық өнімсіз қозғалыстарды жою мақсатында жұмыс операцияларын өзгертті, әрі стандартты процедуралар мен жабдықтарды пайдаланып жұмыс тиімділігін арттыруға тырысты.

         Г.Эмерсон 1953-1931 ж.ж. ойлап шығарған  «өнімділіктің 12 принципі жұртқа кеңінен мәлім болды (1912ж). Мұнда ол кәсіпорынды басқарудың принциптерінқарастырды әрі тұжырымдады. Г.Эмерсонныңпікірінше, мұндай принциптерге мыналар жатады:

• дәл тұжырымдалған мақсат, басқарудың барлық деңгейінде бұған жетуге әрбір басшымен оның қол астындағылар ұмтылады;
• болашақ мақсатты ескере отырып, әрбір жаңа процесті талдауға шынайы дұрыс көңіл бөлу;
• білікті кеңес беру - өндіріске және басқаруға байланысты арнайы білімнің қажеттілігі және барлық мәселеде білікті кеңес бірлесіп ақылдасқанда ғана нәтижелі болады;
• тәртіп – барлық ұжым мүшелерінің белгілеген тәртіп ережеге бағынуы;
• қызметкерлерге әділ төрелік;
• басшыны қажетті мәліметтермен қамтамасыз ететін жедел, сенімді, толық, дәл және тұрақты есеп;
• ұжым қызметін мұқият, жедел басқаруды қамтамасыз ететін диспетчерлік жұмыс;
• ұйымдастырудағы бүкіл кемшілікті дәл белгілеуге және одан келетін шығындарды азайтуға мүмкіндік беретін нормалар мен жұмыс кестелері;
• ең тәуір нәтижеге жетуге мүмкіндік беретін уақыт, күш-қуат және өзіндік құнның үйлесімдерін қамтамасыз ететін жағдайларды қалыпқа келтіру;
• уақытты белгілеуді және әрбір операцияның кезегімен орындалуын ұсынатын операциялар нормасы;
• атқарылатын жұмыстардың барлық ережесін нақты бекітуді қамтамасыз ететін жазбаша стандартты нұсқаулар;
• әрбір жұмысшылар еңбегін көтермелеу мақсатында еңбек өніділігі үшін сыйлыққа ақы төлеу.