Біріншілік профилактика

Біріншілік профилактика

Бұл мемлекеттік, медициналық, әлеуметтік, гигиеналық және тәрбиелік  іс-шаралардың, стоматологиялық аурулардың алдын алуға, себептерін, пайда болу шарттарын жоюға бағытталған.

1-ші реттік профилактика әдістерін 2-ге бөлеміз:

1. Негізгі:

Толық рацоналды балансталған тамақтану

Рационалды жалпы ережені сақтау

Ауыз қуысының рационалды гигиенасы

Медико-педогогикалық сеніммен САЖ  әдісі

2. Қосымша:

Жағымсыз факторлардың әсеріне  қарсы тұратын парадонт және тіс  тіндерінің төзімділігін жоғарылату

Эмальдың минералдану кезінде  реминералдаушы дәріні қолдану

Көрсетілуіне байланысты емдік  профилактикалық дәрілерді қолдану

1-ші және 2-ші реттік жарақаттық  окклюзияларды жою

Коррекциялық жаттығулар

Екіншілік профилактика

Бұл - ертеректе табылған ауруды емдеу, оның өршуін және асқынуын алдын алу болып табылады.

Екіншілік профилактиканың  әдістері – санация және диспансеризация.

Ауыз қуысының санациясы - ауыз қуысындағы мүшелерді және тістерді жүйелі емдеу, оларды сақтауға және асқынуын болдырмауға бағытталған іс-шара.

Екіншілік профилактикаға диспансеризация жатады

Диспансерлеу - бұл тұрғын халықтың жұмысқа қабілеттілігін жоғарлату, денсаулықты сақтау және нығайту  мақсатында қажетті сауықтыру, әлеуметтік гигиеналық және емдік профилактикалық  шараларды қамтитын тұрғындарға  медико - санитарлық қызмет көрсететін әдіс.

Үшіншілік профилактика

Бұл ауыз қуысындағы мушелердің қайта қалпына келуіне және олардың  функционалдық қабілеттіліктерін  сақтауға бағытталған

Бұл тәсілдерді енгізу жеке дара, топтық және популяциялық деңгейде жүргізілуі мүмкін.

Жек дара - ұйымдастырудың жоғары деңгейін қажет ететін, бала мен дәрігер тығыз жұмыс атқарады, арнайы заттарды қажет ететін әдіс.

Топтық – дәрігермен және оның қатысуымен балаларда алдын  алу шаралары.

Популяциялық - белгілі  бір аймақтың бүкіл балаларына қажет  жабдықтар мен әдістерді қолдану.

         Стоматологиялық аурулардың эпидемиологиясы, ол стоматологиялық аурулардың интенсивтілігі мен таралуын зерттейтін стоматологияның бір бөлімі. Ол тұрғындар денсаулығын, аурудың даму ерекшеліктері мен таралуын, оларға қоршаған орта мен адамдардың өмір сүру дағдысының ықпалын зертейді. 
Эпидемиология – эпи-үсті, демос- халық, логос- ғылым. 
 
Эпидемиологиялық зерттеу арқылы 2 негізгі көрсеткішті анықтаймыз: 
 
1.Стоматологиялық аурулардың таралуын 
2.Стоматологиялық аурулармен зақымдалудың интенсивтілігін 
            

Эпидемиологиялық зерттеулердің  міндеттері анықтайды: 
1. Стоматологиялық аурулардың таралуы мен интенсивтілігін 
2. Стоматологиялық ауруларды емдеу қажеттілігін  
3. Ауыз қуысын сауықтандырудың сапасын  
4. Әртүрлі аймақтардағы аурулардың жағдайын салыстыру 
5. Емдік профилактиканы жүргізу үшін жұмсалатын күш пен қажет құралдарды есептеу 
6. Кейінгі профилактикалық жұмыстардың тиімділігін анықтау үшін, стоматологиялық аурулардың алғашқы мәліметтерін есептеу 
7. Стоматологиялық кадрларды дайындаудағы қажеттілікті анықтау 
8. Ауыз қуысы профилактикасы мен гигиенасын сақтау үшін құрал жабдықтарды шығаратын өнеркәсіптердің міндеттерін анықтау.

Стоматологиялық аурулардың эпидемиологиясы  арнайы әдістер арқылы 3 кезеңде  жүргізіледі: 
 
1. Дайындық кезеңі 
оның міндеттері: 
 
БДҰ ұсынысы бойынша 5 негізгі жастық топқа бөлінеді: 
-  6 жастағы балалар 
- 12 жас 
- 15 жастағы жасөспірімдер 
- 35 пен 44 жас аралығы 
- 65 одан жоғары 
 
Зерттеу нәтижесі: 
- 6 жастағы балаларда сүт тістер жағдайын жорамалдау 
- 12 жастағы баларада тұрақты тістер(соңына дейін жетілмеген) 
- 15 жас-да пародонт тіндерін 
- 35 – 44 жастағы тұрығындардың зерттей отырып ересектердің денсаулық жағдайын анықтау 
- 65 жастағы адамдарға зерттеу жүргізу, қарттарға стоматологиялық көмекті жоспарлауға мүмкіндік береді.   

Екінші Кезең  
Мамандар мен зертеушілерді таңдау 
таңдаудың  мәні: Эпидемиологиялық зертеулерге қатысатын барлық стоматологтар, әр жастық топтан 20 пациенттен қарап шығады. Кейін нәтижелердің сәйкес келу пайызы есептеледі. Барлық диагностикалық критерилер бойынша, бұл пайыз кемдегенде 85 пайыз болу керек. 
 
Эпидемиологиялық зерттеуді жүргізу үшін болу керек: 
1. Әр аймақтың жағдайы туралы мәлімет  
2. Сол аймақта аурудың таралуы (бұл мәліметтерді жүргізілген зерттеулерден алуға болады) 
 
Зерттеліп жатқан әрбір топта ұлдар мен қыздар саны тең болу керек. 
Егер облыс пен аймақта көшіп келушілердің саны 30 % жоғары болса, көшіп келген тұрақты тұрғындарды бөлек қарау керек. 

Эпидемиологиялық зерттеулерде қолданылатын құрал жабдықтар: 
 
- Үшкір бұрышты зондтар 
- стоматологиялық айна 
- пародонттық түйме тәрізді зондтар 
- Залалсыздандырғыштар 
- Мақтадан жасалған стерильді валиктер 
- Дезинфекциялық ерітінділер 
- Эпидемиологиялық зерттеу картасы (ДДҰ)

Эпидемиологиялық зерттеудің негізгі  құжаты арнайы карта болып табылады: 
- ЦМИИС шығарған карта 
- БДҰ комбинирленген картасы  
- ММСИ картасы. 
 
 Зерттеу жүргізер алдында Денсаулық Сақтау Ұйымының келісімі қажет. Қалалық және аудандық денсаулық сақтау басқармасы, бұл ұйымдарда сол жердің жергілікті жағдайы туралы нақты хабар бар және кісі құрамын, қажет мектептермен кәсіпорындарды анықтауда көмегі мол. 
      
Тікелей зерттеу.  
 Ол эпидемиологиялық картаның графалары бойынша жүргізіледі. Әр пациент стандартты әдістер мен стандартты құрал жабдықтар көмегімен зерттеледі. 
Стоматологиялық зерттеулер нәтижесінің анализі. 
 Эпидемиологиялық зерттеулер нәтижесі бойынша тұрғындардың аурушаңдығы жайлы қорытынды жасауға, профилактикалық жұмыстар мен емдеуге қажетті жағдайларды есептеп, кездесетін аурушаңдықты болжауға болады. 

Екінші кезеңнің әдістері: 
 
Пародонт пен тістердің жағдайын бағалау үшін ДДҰ көрсеткіштері қолданылады. 
 
1. Кариестің таралуы % бойынша есептеледі 
2. КПУ,кп индексі бойынша кариес интенсивтілігі есептеледі  
3. Пародонт жағдайы КПИ бойынша есептеледі  
4. Эмальдің кариестік емес зақымдануларының таралуы есептеледі  
5. Тұрғындарға көрсетілетін стоматологиялық көмектің деңгейі есептеледі( СКД стоматологиялық көмектің сапасын анықтайды).

Мемлекеттік профилактикалық  іс- шаралар жүйесі кең спекрлі, ол мемлекеттегі барлық халықты қамтиды. Ол халықта жоғары деңгейлі денсаулықты қалыптастыруға, дамытуға, қолдауға бағытталған.

Мемлекеттік іс-шараларға қоршаған орта, жүкті әйелдер, ана мен бала денсаулығын қорғау жүйесі, т.б. жатады. Мемлекеттік іс-шаралар заң, бұйрық, тағайындаулар шығару, шешім қабылдау арқылы жүзеге асады. Және мемлекет аумағында  орындалуы тиіс.

Стоматологиялық аурулар профилактикасы бойынша қоғамдық іс-шаралар жүйесі мемлекеттік бағдарламалармен байланысты. Оған халықтың салауатты өмір салтын енгізуді жатқызады.

Оларға: ауыз қуысы гигиенасының, жағымсыз әдеттерін жоюдың, көмірсуды пайдалану мәдениетінің, жеке гигиенаның, демалудың, еңбек тәртібінің, тамақтанудың рационалды режимын сақтау жатады. 

Гигиеналық іс-шаралар – бұл  қоршаған орта, су мен тамақтың жағдайын бақылауды қамтамасыз ету үшін стоматология сұрақтары бойынша  ересектер  мен балаларда гигиеналық тәрбиелеуді  енгізу.

Профилактиканың тәрбие жұмыстары  салауатты өмір салты жайлы білімді, сонымен қатар барлық ағзамен  байланысқан ауыз қуысы ағзаларының  құрылысы мен қызметін біріктіріп енгізумен  қорытылады

Осы білім негізінде күнделікті, дұрыс ауыз қуысын күтуді қадағалап, ауыз қуысын сау ұстап, гигиеналық іс-шараларды  жасау дағдыларына үйрену керек. 

Медициналық іс-шараларға патогенетикалық, этиологиялық нақтыланған әдістер  мен құралдарды енгізу жатады. Ағза мен ауыз қуысы мүшелеріне, резистенттілігін жоғарлатуға, сонымен қатар қоршаған ортаның жағымсыз факторларының  әсерін төмендетуге әсер етеді.

Медициналық іс-шаралар стоматологиялық  аурулардың профилактикалық әдістерін  қолдану үшін арнайы ұйым құрылу керек.

Стоматологиялық аурулардың профилактикасы - негізгі инфекциялық емес аурулардың  кешенді профилактика жүйесінің  интегрирленген  бағдарламасының  тек қана бір бөлігі. 

 Барлық профилактикалық іс-шаралар,  негізгі және қосымша, арнайы  мамандандырылған бөлмелер базасында  жүзеге асу керек. 

  Профилактикалық жұмыстар арнайы  ұйымдарда жүргізіледі: балабақша  мен мектептерде. 

Ауыз қуысы гигиенасы 

  Мектепке дейінгі балалармен  жұмыс жасау: 

Бұл жас тобында жұмыс істеу  балалардың тәртібі мен қимыл  әрекетін «болады», «болмайды» принципі бойынша коррекциялаумен жүзеге асады. 

Мектеп жасындағы балалармен жұмыс  істеудің ерекшелігі:

Денсаулық қорғау сабағын ойын түрінде  жүргізу 

Деректі, нақты, керек информация 15 мин. аспау керек және қысқа терминдермен.

Қосыша материалдар (плакат, суреттер).

Дидактикалық панно.

ҚР ДМ басты стоматологы проф. Куракбаева К.К. мәліметі бойынша  01.01.08 ж. республикада 8100-ден астам мектеп, онда 2,7 млн. оқушы оқиды, оның тек 340-да стоматологиялық кабинет бар (барлық мектептердің 4,5%).

СҚО 654 мектеп,  7 мектепте ғана стоматологиялық кабинет бар, БҚО 347 мектеп, 11 мектепте, Жамбыл обл.-10, Қызылордада – 13. Ауылдық аймақтарда стоматологиялық кабинеттер мүлдем жоқ. Нәтижесінде, 30% балалар тістері, тісжегінің асқынуымен жүреді, және одонтогенді инфекция көзі болып табылады.

Маманданедырылған стационарларда іріңді-қабыну аурулары бар балалар саны 45% - 55% құрайды. Одонтогенді инфекция көзі болып І орында (27,1%) бірінші тұрақты азу тістер алады. 

ҚР Үкіметі бұйрығы бойынша №135  27.01.2001ж. келесі құжаттарда жергілікті бюждетпен қаржыланатын, кепілді, тегін медициналық көмек қатарынан профилактикалық көмек, жедел стоматологиялық көмек көрсету түсіп қалды, ал ортодонтиялық көмек ақылы түрде жүзеге асатын болды.

Бұл жағдайдан шығу үшін, ҚР стоматологтарының IV съезінде (22-23.05.2008ж, Алматы қ.) ҚР ДМ басты стоматологы проф. Куракбаев К.К. мемлекетте  стоматологиялық көмек көрсетуді дамытудың Мемлекеттік реттеу моделін ұсынды.

Негізгі шарттары: 
 
I Кезең. Стоматологиялық аурулардың таралуының, стоматологиялық ұйымдардың қызметінің сандық бағасын Мемлекеттік тіркеу жүйесін қалпына келтіру.

II Кезең. Алынған медико-профилактикалық мәлімет профилактикалық және емдік бағдарламалардың, инвестициялық және инновационды қамтамасыз ету мен дамытудың объективті негізі болады. 

III Кезең. Алынған нәтиже мониторингі мемлекеттік бағдарлама жасайтын стоматологиялық мекемелердің жүйелік қорытындысымен жүзеге асады.

Науқасты тексеру әдістері клиникалық және параклиникалық болып бөлінеді: 
 
Клиникалық тексеру әдістеріне жатады : 
 
- Сұрау (шағымы, анамнез) 
- Қарау (сыртқы тұрғыдан қарау, status localis) 
- Шайнау бұлшықеттері мен самай төменгі жақ буының қарау 
- Ауыз қуысын тексеру 
- Ауыз қуысының шырышты қабығын зерттеу 
- Тістер мен тіс қатарын тексеру 
- Пародонт тіндерін тексеру 
- Тіссіз альвеола бөлігін тексеру

Науқасты сұрау. Анамнез жинау (грек тілінен аударғанда anamnesis еске түсіремін) пациентті қараудың бірінші деңгейі болып табылады, еске сақтау қабілетіне байланысты өмірі туралы сұрайды. 
 Анамнез мына бөлімдерден тұрады: 
1) Науқастың субьективті жағдайы мен шағымы 
2) Ауру тарихы 
3) Науқастың өмір тарихы 
 Дәрігердің пациентке қоятын сұрағы жалпы аурудың сипатына байланысты. Бір жағдайларда қысқаша анамнез жеткілікті болса, ал кей жағдайларда анамнезді толық жинау керек, әсіресе оның диагнозды қоюға көмектесетін жеріне көптеп назар аудару керек. 
 Науқастан сұрау жүргізгенде тапшы сұрақтармен шектелуге және сараң жауаптарға разы болуға болмайды. Әңгімені кеңейту керек, ептеп ебін тауып әдісін біліп, абайлап науқастың сезімдік жағдайын білу керек, оның ауруларға және емделуге деген көзқарасын, ұзақ терапияға дайындығын және дәрігердің ынтасына деген көмектесу ықыласын білу керек.  
Белгілі орыс дәрігері Г.А. Захарьин науқастан сұрау жүргізуді өнер деп білген. Ол: Науқастың жандық жағдайын зерттеу деген қиын өнерді үйрене алмасаңыз, сіз науқасты қанша тындасаңызда, науқастың өзінің көрсетулеріне көңіл қоймасаңыз, сіз ешқашан ауруды қатесіз анықтай алмайсыз деп жазған.

Науқасты сыртқы тұрғыдан қарау. Барлық пациенттердің беттік бөлігін қарау  қажет. Оны науқасқа білдіртпей істейді. Сұрау кезінде көңіл аудару керек: 
- Беттің терісінің жағдайы (түсі, бөртпелер, тыртық және т.б.) 
- Ауыз бұрышының орналасуы (көтерілген, түсіп тұр) 
- Иек және мұрын ерін қатпарларының көрінісі (тегістелген,орташа, тереңдеген) 
- Сөйлегенде және күлгенде алдыңғы тістерінің болмауы 
- Иектің орналасуы ( тура, көтерілген, түсіп тұр, жаңға жылжыған) 
- Беттің симметриялығы 
- Еріндердің бірігу сызығы 
- Беттің төменгі бөлігінің биіктігі (пропорциялы, үлкейген, кішірейген) 
 
 Стоматологияда беттік бөлікті үшке бөлу кең таралған: 
Жоғарғы – маңдайдың шаш басталатын бөлігі мен қастың сызығы арасындағы шекара. 
Орта – қастың сызығы мен мұрын негізінің қалқасы арасындағы шекара. 
Төменгі – мұрын негізі қалқасы мен иектің төменгі нүктесі арасындағы шекара.

Самай төменгі жақ буынын шайнау бұлшықеттереін тексеру. Самай төменгі  жақ буынының аурулары анамнезі, ауыз қуысы мен буындарды клиникалык зерттеуге, рентген зерттеулерінің мәліметтеріне негізделеді.

Ауыз қуысын тексеру.  
Сыртқы тұрығыдан қараудан кейін стоматологиялық айна, зонд, пинцет көмегімен ауыз қуысы қаралады. Қарауды ауыз бұрышы мен еріннің қызыл жиегінен бастайды. Бұл кезде олардың түсіне, үлкендігіне, зақымдалу элементтеріне мән береді. Одан кейін ауыз қуысының кіреберісін, тіс қатарының жағдайы мен пародонт тіндерін, ауыз қуысы шырышты қабығын қарайды. 
 

Ауыз қуысы кіреберісін қарағанда  оның терңдігін белгілейді.  
Егер тереңдік 5мм ге дейін болса, кіреберіс кішкентай болып саналады, орташа 5-10мм, терең – 10 мм одан жоғары 
 Ерін үзбелерін тексеруге ерекше мән береді. Қалыпты жағдайда ерін үзбесі шырышты қабықтың жұқа үшбұрышты қатпары түрінде болады, ерінде кең негізі болады және альвеолярлық өсіндінің орта сызығы бойында қызыл иек шетінен 0,5 см бітеді.  
 Үзбелердің түрлері: 
Тіс аралық емізікшелерінің ұшына бектілген қысқа(мықты) үзбелерді: 
Орташа үзбе – тісаралық емізікше ұшынан 1-5 мм бекітіледі. 
Әлсіз - өтпелі қатпарға бекітілген үзбелер болып бөлінеді. 
 Ауыз қуысы кіреберісін қарап болғаннан кейін жалпы ауыз қуысын қарайды. Пародонт тіндерінің ауруының дамуына тілдің орналасуы ықпал етеді.Тіл үзбесінің жағдайымен оның бекітілген жерін қарайды. Тілдің шырышты қабығын қарау дәрігерге науқастың жалпы жағдайы туралы қосымша мәлімет береді.

Тіс қатарлары біртіндеп қаралады. Қалыпты жағдайда тістер  бір  бірімен тиіп тұрады, жанасу беттері  арқылы біріңғай тіс жақ жүйесін  құрайды. Тіс қатарларын бағалағанда  тістер қарым – қатынасын, тіс  шөгінділерінің болуын, сауыттың мүжілу дәрежесін, тіс жегілік қуыстар  мен тіс жегілік емес дефектілердің  болуын, пломбалардың сапасын (әсірісе  жанасу мен мойын беттерінде) ескеру қажет.  
 Тіс қатарларының деформациясы, тістердің тығыз орналасуы, тремалар мен диастеманың болуы пародонт ауруларын алдын ала болжауға болатын факторлар болып табылады. 
 Тіс қатарларын қарауды тістем түрін анықтау және травматикалық окклюзия симптомдарын табумен аяқтайды. 
 

Одан кейін пародонт тіндерін зерттеуге  кіріседі. Қызыл иекті қараған  кезде оның түсін, беткейін, консистенциясын, тістің сауытына байланысты қызыл иек  бұрышында орналасуын және контурын, өлшемін, қанағыштығын, аурушаңдығын бағалайды.  
 Қалыпты жағдайда қызыл иек бозғылыт – қызғылт түсті, тығыз, біркелкі ылғалды, тісаралық емізікшелер үшкір пішінді, Пародонт ауруларының негізгі симптомдарының бірі қызыл иек қабынуы болып табылады. Қызыл иек қабынуының белгілері : толық қандылық, цианоз, қанағыштық, ісіну. 
 Қараудан кейін қызыл иектің шырышты қабығымен альвеолярлық бөлікті пальпациялайды. Бұл кезде қызыл иек консистенциясын, ауыратын аймақтарды анықтайды, қанағыштық пен патологиялық тіс қалталарынан бөлінділердің бөлінуін бағалайды.

Анықтамасы

Диспансерлеу - бұл тұрғындардың жұмысқа  қабілеттілігін жоғарылату, денсаулықты  сақтау және нығайту мақсатында қажетті  сауықтыруды әлеуметтік, гигиеналық және емдік профилактикалық шараларды  қамтитын, тұрғындарға медико- санитарлық қызмет көрсететін әдіс.

Диспансерлеу- ұзақ уақыт арасында динамикалық бақылауды қажет  ететін кешенді әдіс. Бұл жеке, топтық, әлеуметтік және медико-профилактикалық  шараларды жүргізу арқылы жүзеге асады.

 Диспансерлеудің мақсаты 

Диспансерлеудің мақсаты - тұрғындардың өмірін ұзарту, денсаулығын күшейту  және нығайту, әрі өмір ұзақтығын  жоғарылату болып табылады.

Науқас пен денісау адамдарды  диспансерлеу әдістері бірдей болып  келеді.

Диспансерлеудің міндеттері:

Жыл сайын халықты тексерген  уақытында адамның жағдайы мен  денсаулығын бағалау.

 Дені сау адамдардың, ауруға  деген қауып факторы анықталған  және ауру адамдарға дифференциялды  бақылау жүргізу.

 Тістердің ауруына алып келетін  факторларды анықтау және жою.

 Емдік-сауықтыру шараларды уақытылы  жүргізу.

 Медициналық көмектің сапасын  әрі жақсы нәтижесін жоғарылату. Барлық мекемелерде әр-түрлі маманданған  дәрігерлерді пайдалана отырып  жоспарлы түрде халықты тиімді  тексеруден өткізу үшін жаңа  автоматизацияланған жүйені орнату.

Диспансерлеуді ұйымдастыру.

Диспансерлеу халыққа стоматологиялық  көмек көрсетудудің негізі болып  табылады.

Диспансерлеудің мақсаты ауыз қуысының жане тістердегі ауруларды жою.

Диспансерлеу тұрғындардың ұйымдасуын қамти отырып бірінші кезекте  жас балалардың ауыз қуысындағы ауруларды  емдеу қажет, және балаларда кариестің, парадонт ауруларының және ауыз қуысындағы шырышты қабық ауруларының пайда  болуының себептерін анықтап оның алды алу қажет.

Ауыз қуысындағы жанама жергілікті факторларды жоя отырып, денді  сауықтыру шараларын жүргізу  керек.

Стоматологиялық аурулары бар және ауруға деген қауіп факторы анықталған науқастарды арнайы мамандандырылған дәрігерлер: терапевт-стоматолог, хирург, ортодонт және ортопед осылар диспансерлі  бақылау жүргізеді.

Диспансерлеу негізі  стоматологиялық  поликлиникаларда жүргізіледі.

Диспансеризация екі әдіспен жүреді:

Сауықтыру (санация) – бұл  зақымдалған тістерді емдеу, сақталмайтын тістерді жұлу.

Балалардағы парадонт ауруларын, ауыз қуысының кілігей қабық ауруларын  сонымен бірге ортопедиялық жане ортодонтиялық кірісулер жатады.

Санация түрлері.

1.Жоспарлы сауықтыру.

2.Бірінші реттік немесе кезеңдік, оқтын.

3.Жекеленген, көріну арқылы-бұл  кезде адамның емханаға баруы,  осы сауықтыру екі жолмен жүреді.

Сауықтырудың әдістері:

1.Орталықтандырылған

2.Орталықтандырылмаған

 Орталықтандырылған - бұл емдік  профилактикалық мекемеде жүреді.

 Орталықтандырылмаған – бұл  мектепте, балабақшада, әйелдер кеңесінде,  балалармен жүкті әйелдер стационарлық  стоматологиялық мекемелерде жүргізілуі.

Жоспарлы сауықтыру.

 Жоспарлы сауықтыру- белгілі  бір уақыт аралығында ауыз  қуысын қарау және сауықтыруды  тұрақты жүргізу.

Диспансерлеудің жастық кезеңі.

   Виноградова Т.Ф бойынша  үш диспансерлі жастық кезең  бар:

1)-0-3.

2)-4-6.

3)-7-15.

Әрбір диспансерлі тобы үш кезеңнен тұрады. «Д» әрібімен белгіленеді.

Диспансерлеу уақатының мерзімі:

«Д»-1 (2)

«Д»-2 (3)

«Д»-3 (4)

Балалар мекемелерінде диспансерлеу сатысы:

Ауыз қуысын жоспарлы сауықтыру.

Диспансерлеуге өту.

Диспансерлеу жүйесіндегі профилактика.

Реабилитация

Стоматологиялық эпидемиялогия

Тұрғындардың стоматологиялық  көмекке қажеттілігін  дұрыс бағалау  үшін, эпидемиялогиялық тексерістерді  арнайы топ тұрғындарда жүргізеді.

Эпидемиялогиялық тексеру көмегімен  келесі негізгі тапсырмаларды  шешуге болады

-негізгі стоматологиялық аурулардың  таралуын және өзектілігін анықтау

-олардың емделуге қажеттілігін  анықтау

-ауыз қуысының санациясының  сапасын орнату

-әр аудандардағы стоматологиялық  аурулардың салыстырмалы анализін  жасау

-емдеу-профилактикалық жұмыс жүргізуге  қажетті күшті және қаражатты  есептеу

Эпидемиялогиялық тексеріс жылына 1-рет өткізіледі және үш кезеңнен тұрады:

дайындық кезеңі

тексеріс кезеңі

нәтижелерді санау және бағалау  кезеңі

Эпидемиялогиялық тексеріс жүргізу  ДДҰ бойынша келесі топтарға бөлінеді:

I топ- 5-6 жас

II топ- 12 жас

III топ- 15 жас

IV топ- 35-44 жас

V топ- 65 жастан жоғары

Эпидемиялогиялық тексеріс жүргізуге  қажет инструменттер:

Пародонтальды зондтар;

Стоматологиялық айна;

Стерильді мақталар мен валиктер;

Инструменттерді стерилизациялауға  арналған заттар;

Дезинфекция жасайтын ерітінділер;

Қолғаптар, маскалар, көзілдіріктер;

ДДҰ-ның тексеріс картасы.

Кариесті емдеуге және алдын  алуға керекті қажеттіліктер:

Кариозды бүліністері бар тұлғалардың  проценті;

Стоматологиялық емдеуді талап  ететін тістердің орташа саны;

Профилактикалық көмекті қажет  ететін тұлғалар саны.

Пародонталдық емдеуге қажетті  тұлғаларды анықтау былай жүргізіледі

Ауыз қуысының жеке гигиенасына  үйрету

Ауыз қуысына кәсіби гигиена  жүргізу

Хирургиялық емге

Кешенді емге

Алдын ала бағалау:

Стоматологиялық статустың көрсеткіш  динамикасы;

Профилактика бағдарламасын  тұрғындар  қалай қабылдағанын бағалау;

Осы бағдарламаға тұрғындардың қатысу дәрежесі.

Аралық бағалау профилактикалық  бағдарламаның модификациясын өткізуге, жақсы прфилактикалық әсерді алуға  бағытталған.

Қорытындыны, бағалауды 5, 10 немесе оданда көп уақыттан кейін  профилактикалық бағдарламаларды  медициналық және экономиклық әсерді есептегеннен кейін алады.

Стоматологиялық профилактиканың  негіздері.

Кешенді стоматологияның дамуы барысында стоматологиялық профилактика бір жүйе ретінде қаланды. Бұл жүйе ауыз қуысының және қоршаған тіндердің патологиялық өзгерістерін болдырмауға және жоюға бағытталған сауықтыру кешенін құрайды.

Стоматологилық ағарту – халыққа өзін өзі бағалау және іс қимылдарының ережелері мен әдеттерін дағдыландыруды қамтитын,  әртүрлі ағартулық жолдарды стоматологиялық аурулардын пайда болу факторларын мүмкіндігінше жою  және стоматологиялық аурулардын қанағаттанарлық деңгейде ұстау мақсатымен ұсынылады.

Стоматологиялық ағартудың  мақсаты – аурудың себебі жайлы білімді ғылыми тұрғыдан негізге ала отырып, халық санасында салауатты өмір салтын жүргізу туралы дағдыларды қалыптастыру.

Стоматологиялық ағарту өзінің негізінде екі негізгі бағытқа сүйену керек:

Профилактика туралы медициналық білімді тарату.

Салауатты өмір салтының ережелері мен әдістерін жүргізуді бағыштау.

Стоматологиялық профилактиканың  әдістері.

Белсеңді әдіс кезінде халық  қызыға қатысады. Әдістің артықшылығы  болып маман мен аудитория  арасындағы байланыс саналады. Олардың  ішіндегі ен нәтижелілеріне сұхбаттасулар  мен дәрістер. Бұл әдістер дәрігерге  тындармандардын  әлеуметтік, кәсіби және жеке дара ерекшеліктерін, олардың  біріншілікті дайындығын, қабылдау дәрежесін  ескеруге мүмкіндік береді. Жетіспеушілігі: аудиторияға әсер ету ұзақтығынын  аз болуы, тындарман санын аздығы,

Халықтың белсенді қатысуын қажет  етпейтін әдіс пассивті. Олардың артықшылығы: медициналық қызметкердің қатысуын қажет етпейді, ауқымды аудиторияға  ұзақ уақыт әсер етеді. Жетіспеушілігі: пациент пен маман арасында кері байланыстың болмауы. Мысалы: жарнама, баспасөз, хаттамалар. Егер оқу әдістемелік  материалдар саны жеткілікті болса, пассивті әдіс нәтижесі жоғарылайды. 

 

       Стоматологиялық  ағартудың нәтижелілігінін жанама  критерийлері болып халықты стоматологиялық  аурулар профилактикасы жайлы  анкеталарға жауап бері жатады.

Стоматологиялық ағартудың тәсілдері.

Радио

ТВ

Журналдар

Газеттер

Брошюрлар

Стоматологиялық ағарту жұмысы халық санына байланысты  3 ұйымдық деңгейге бөлінеді:

Жалпы 

Топтық 

Жеке

Тұрақты дағдыларды қалыптастырудың  кезеңдері.

Білім

Түсіну 

Көндіру 

Дағды 

Әдет 

Кезеңдері:

      Педагогтар мен стоматлогиялық емес медициналық жұмыскерлермен сұхбаттасулар мен семинарлар жүргізу. Профилактиканың мақсаты мен міндеттерін түсіндіру, оны жүргізетін іс – шаралардың шеңберін, жұмыс көлемін сызу, іске асыруға қажет жоспарлы уақыт пен шарттарды келістіру жатады. Жүргізілетін жұмыстағы тәрбиешілер мен медициналық қызметкерлердің ролінің маңыздылығын түсіндіру. Олардың араласуынын  маңызын түсіндіру және жүргізілетін жұмысқа қызықтыру,  педагогтардың сұрақтарға ғылыми тұрғыдан жауап беру. Ата-аналармен сұхбаттасу. Ата-аналардың алдында сөз сөйлеу қызықты иллюстрациялар мен слайдтарды қолдана отырып жүргізілуі керек. Екі міндетті шешу керек: 1) балалардың денсаулығынын жағдайы туралы ата-аналарын толғандыру 2) профилактикалық іс шараларды жүргізу мен қолдауға шақыру, қызықтыру. Бірінші міндетті шешу үшін ата аналардың назарын тіс аурыларының әкелетін күрделі, әрі жағымсыз болжамдарына аудару керек. Бұндай фонда профилактиканың мүмкіншіліктері туралы мағлұмат жақсы қабылданып, ата аналарды балаларының денсаулығы жайлы жауапкершілігі көбееді. Қорытындылай келе, ата аналарды ауыз қуысының мүшелерінің ауруларының профилактикасында белсеңді қатысуына шақыру қажет.

 

Балалармен денсаулық сабақтарын жүргізу 

Балаларды ауыз қуысының тазалығына 2 – 4 жастан жүргізу керек. Осы топтың психологиялық екершеліктерін міндетті түрде ескеруді ұмытпаған дұрыс. Еліктеуге немесе коллективпен жұмыс  істеуге бейімділік. Осы жас тобындаға  балаларды көндіру мүмкіндігі жоғары және оны қолдану қажет. Осы жастағы  балалар тобына 15 – 20 минуттық 7  сабақ жүргізген дұрыс. 1 сабақ  – баланың ауыз қуысын айна мен  шпательді қолдана отырып қарау. 2 сабақ – баланы тамақтанған  сон ауыз қуысын шаюға үйрету. 3 –  тіс щеткалары, оларды қолану мақсаты  туралы айтып беру, модельле демонстрациялық  үлгіде тіс щеткасын қолдану әдістерін  көрсету. 4 –  баларды тіс щеткасымен тазалауды жақ модельлерінде  жасата отырып уйреті, дағдыларды бағалау. 5 – тісті тіс сықпасын қолданбай  тазалау, дағдыны бағалау. 6 –  таңертен және кешке  ата – анасының бақылауымен  тісті тазалау. 7 – танертен және кешке ата – анасынын бақылауымен  тісті тіс пастасын  қолдана  отырып тазалау.

Ауыз қуысының гигиенасы – ауыз қуысының мүшелерінің жағдайына  және стоматологиялық аурушандыққа қарамастан барлық адамдар арасында жүргізілетін  басты профилактикалық  іс – шара, сонымен қатар адам жеке басының гигиенасының маңызды  бөлімі.

Ауыз қуысының гигиенасы өзінде профилактикалық этиотропты және патогенетикалық  механизмдерін қамтитындықтан бағалы, өйткені гигиеналық негізгі мақсаты  тіс жегі мен пародонт ауруларының  негізгі этиологиялық факторы саналатын  тіс қағын химико- механикалық  жолмен жою болып табылады.

Ауыз қуысының жеке гигиенасының құрал  заттары:

Негізгі заттар:

 тіс щеткалары;

 тіс сықпалары.

 қосымша заттар:

 тіс тазартқыштар;

 тіс жіптері (флоссы);

 тіс стимуляторлары;

 ершиктер;

 ирригаторлар;

 тілге арналған щеткалар.

Тіс щеткалары

Тіс және қызылиек беткейінен тіс  қағын механикалық жою тіс  щеткасының көмегімен жүргізіледі.

 

 

Өзіміз күнделікті пайдаланып жүрген тіс щеткасының арғы тегі қайдан екенін білесіздер ме?

Сонымен тіс щеткасы осыдан мың жылдай  уақыт бұрын Араб еліндегі мұсылмандардан тараған. “Арак” ағашынан дайындалған тіс щеткасы “мисуәк” деп аталған. Бертін келе тіс щеткасын 1498 жылы Қытайда шошқа терісінің қылшығынан жасаған. Оны саудагерлер Еуропаға әкелген. Бұл кезде Еуропада жылқы жалынан және борсық терісі қылшығынан жасалған тіс щеткасы қолданыста болған. Уақыт өте келе бұл щеткалардың бірі қатты, ал екіншісі тым жұмсақ болғандықтан, 1938 жылы АҚШ-ң “Дюпон” фирмасы нейлон талшығынан жасалған тіс щеткасын дайындайды. 1938 жылы 24 ақпанда Арлингтонда (Нью Джерси штаты) алғашқы нейлон өнімі-тіс щеткасы сатылысқа түсті

Сөйтіп 1961 жылы АҚШ-та электрлі тіс щеткасы қолданысқа енді. Яғни қолданып жүрген тіс щеткамыздың тарихы осындай екен.

Тіс щеткасын  қажетіне сай қолдана  отырып, максимальді  эффектілі мақсатпен  ойдағы нәтижеге жету үшін щетканы  таңдағанда

 өлшеміне;

 формасына;

 стоматологиялық және гигиеналық  дәрежесіне  көңіл бөлген жөн. 

Қазіргі замандағы тіс щеткалары  әртүрлі, алайда белгілерінің қатары бойынша  оларды 5 негізгі топқа жіктеуге болады:

1.  Щетканың түрі бойынша:

 табиғи;

 синтетикалық.

 2. Щетканың қаттылығына байланысты:

 өте жұмсақ;

 жұмсақ;

 орта жұмсақтылық;

 қатты;

 өте қатты

3. Жұмыс бөлігінің өлшемі бойынша:

 балаларға арналған;

 жасөспірімдерге арналған;

 ересектерге  арналған;

 біршумақтық;

 арнайы тағайындалған.

4. Іске қосу әдісі бойынша:

 мануальді;

 автоматты.

 5. Тағайындауына орай:

 стандартты;

 ортодонтты;

 арнайы тағайындалған.

Тіс щеткасы 2 негізгі элементтен тұрады: