БССР у гады Вялікай Айчыннай вайны

БССР  у гады Вялікай Айчыннай вайны

1.Пачатак Вялікай Айчыннай вайны. Баі на тэрыторыі Беларусі

 22 чэрвеня 1941 г. гітлераўскія войскі ўварваліся ў межы Савецкага Саюза. Дзякуючы падрабязнай інфармацыі, сабранай на тэрыторыі рэспублікі з дапамогай агентурнай сеткі, вораг наносіў дакладныя ўдары па аэрадромах, скапленнях ваеннай тэхнікі. Часці Чырвонай Арміі неслі велізарныя страты. Удар групы армій "Цэнтр" прынялі на сябе арміі Заходняй асобай ваеннай акругі. Насмерць стаялі на сваіх рубяжах пагранічнікі. За тыдзень баёў байцы пагранічнай заставы лейтэнанта А. Кіжаватава, што знаходзіліся ў заходняй частцы Брэсцкай крэпасці, знішчылі каля батальёна гітлераўцаў. А. Кіжаватаў загінуў як герой. Сем атак, адна за другой, адбіла застава пагранатрада на чале з лейтэнантам В. Усавым. Лейтэнанта пяць разоў ранілі, але ён працягваў кіраваць боем. Лейтэнант В. Усаў пасмяротна ўдастоены звання Героя Савецкага Саюза.

Гераічна трымаліся абаронцы Брэсцкай крэпасці. Штаб абароны ўзначаліў  капітан I. Зубачоў і палкавы камісар  Я. Фамін. Ім давялося абараняць цэнтральную частку крэпасці. Абаронай Усходняга форту кіраваў маёр П. Гаўрылаў.

Толькі нямногім абаронцам  удалося вырвацца з крэпасці і  прадоўжыць барацьбу з фашыстамі. Большасць  з іх пазней падверглася сталінскім рэпрэсіям.

Нягледзячы на ўпартае  супраціўленне, савецкім войскам не ўдалося ўтрымаць Мінск. Стойка трымалі  абарону 64-я, 100-я, 108-я стралковыя дывізіі. Але гераізм воінаў не мог кампенсаваць адсутнасці рэзерваў і прадуманай сістэмы абароны. Сілы былі няроўныя, і 28 чэрвеня нямецкія танкі прарвалі абарону, уварваліся ў Мінск. У акружэнні праціўніка аказаліся 11 баяздольных злучэнняў. Гэта пазбавіла магчымасці стрымліваць націск праціўніка ў цэнтральнай частцы Беларусі.

Адступаючы на ўсход, часці  Чырвонай Арміі працягвалі весці  цяжкія абарончыя баі. У пачатку ліпеня арганізуецца лінія абароны па Заходняй Дзвіне і Дняпры. Упартае супраціўленне ворагу было аказана пад Оршай, дзе 14 ліпеня ўпершыню ўступіла ў бой батарэя рэактыўных мінамётаў (камандзір - капітан I. Флёраў). Каля тыдня цягнуліся баі за Віцебск. 23 дні савецкія войскі стрымлівалі націск танкавай групы ў раёне Магілёва. Больш месяца ішлі баі за Гомель. Толькі 19 жніўня цаной вялікіх страт гітлераўцам удалося захапіць горад.

Беларусь у пачатку  Вялікай Айчыннай вайны

У канцы жніўня была акупіравана  ўся тэрыторыя Беларусі. Адказнасць за гэта нясуць перш за ўсё Сталін і яго бліжэйшае акружэнне. Але ўсю віну несправядліва ўсклалі на кіраўніцтва Заходнім фронтам. Яго камандуючы Д. Паўлаў і некаторыя іншыя военачальнікі былі асуджаны і расстраляны.

Разам з тым двухмесячныя абарончыя баі не дазволілі праціўніку рэалізаваць план "маланкавай вайны".

Прычыны няўдач у пачатковы  перыяд вайны:

Да пачатку вайны праціўнік  меў колькасную і якасную перавагу ў жывой сіле, артылерыі, разведвальнай  інфармацыі.

На Германію працавала  большасць краін Заходняй Еўропы, і ў яе была перавага ў матэрыяльных сродках вядзення вайны.

Нямецкая армія была добра  падрыхтаваная, поўнасцю ўкамплектаваная  і аснашчаная навейшай тэхнікай, мела вопыт сучаснай вайны.

Сталін ігнараваў верагоднасць нападу фашысцкай Германіі на СССР. У данясеннях савецкіх разведчыкаў, што паступалі ў Маскву, называлі тэрміны ўварвання, аднак Сталін не прымаў іх пад увагу і разглядаў як правакацыйныя. Ён верыў свайму партнёру па дагаворы аб дружбе і граніцы.

Савецкія войскі не былі прыведзены ў баявую гатоўнасць.

Савецкія войскі былі расцягнуты ўздоўж фронта і ў глыбіню, і нямецкія, зжатыя ў тры ўдарныя кулакі, значна пераважалі на галоўных напрамках.

Узброеныя сілы, у тым ліку і тая іх частка, якая дыслацыравалася ў БССР, былі вельмі аслаблены масавымі рэпрэсіямі. Чырвоная Армія страціла каля 45 тыс. вопытных камандзіраў. У выніку рэпрэсій на пачатак вайны амаль 75 % камандзіраў палкоў і дывізій займалі свае пасады менш года.

2. Да канца жніўня 1941 года Беларусь была поўнасцю акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. На тэ-рыторыі рэспублікі пачалося ўсталяванне жорсткага акупацыйнага рэжыму.

Распрацоўваючы генеральны план «Ост» -план каланізацыі і германізацыі Усходняй Еўропы, -гітлераўцы паклалі  ў яго аснову, акрамя ідэі сусветнага панавання, расавую чалавеканенавісніцкую тэорыю аб перавазе арыйскай нацыі над іншымі. Славян і яўрэяў фашысты наогул лічылі «недачалавекамі». Паводле плана «Ост», да канца 1942 года імі меркавалася пера-сяліць і часткова знішчыць ад 30 да 40 мільёнаў чалавек. Аднак потым у яго былі ўнесены карэктывы: зніш-чыць да 51 мільёна жыхароў Усходняй Еўропы: 80-85 пра-цэнтаў палякаў, 75 — беларусаў, 65 — заходніх украін-цаў, па 50 працэнтаў латышоў, літоўцаў і эстонцаў. На працягу наступных 25-30 гадоў гітлераўцы мелі намер знішчыць 120-140 мільёнаў чалавек у Полынчы і Са-вецкім Саюзе, паэтапна, з улікам эканамічных і палі-тычных варункаў, поўнасцю знішчыць рускі народ. У ліку іншых саюзных рэспублік СССР Беларусь павінна была быць поўнасцю заселена нямецкімі каланістамі. У Мінску намячалася пася-ліць 50 тысяч немцаў і пакінуць для выкарыстання ў якасці рабочай сілы 100 тысяч мясцовых жыхароў; у Віцебску адпаведна 20 і 40 тысяч; у Гомелі — 30 і 50 ты-сяч, Гродне — 10 і 20 тысяч… У адпаведнасці з намерамі гітлераўцаў у беларускай сталіцы падчас пасляваеннай акупацыйнай перабудовы прадугледжвалася будаўніц-тва казармаў для эсэсаўцаў, памяшканняў для ваенна-фашысцкага кіраўніцтва, жандармерыі і іншых карных органаў, крэматорыяў, пляцовак для расстрэлу людзей са спецыяльнымі пад’язнымі чыгуначнымі пуцямі…

Для аператыўнага кіравання акупіраванай тэрыторыяй Беларусь адразу была падзелена паводле новай геаграфічнай «прыналежнасці». Паўночна-заходнія раёны Брэсцкай вобласці і Беласточчыну гітлераўцы далучылі да Усходняй Прусіі; паўднёвыя раёны Брэсц-кай, Пінскай, Палескай і Гомельскай абласцей — да рэйхскамісарыята «Украіна»; паўночна-заходнія раёны Вілейшчыны — да Генеральнай акругі Літвы; Віцебскую, Магілёўскую, большую частку Гомельскай і ўсходнія раёны Мінскай вобласці перадалі ў зону аператыўнага тылу групы армій «Цэнтр». У склад Генеральнай ак-ругі «Беларусь» увайшлі Баранавіцкая, часткі Брэсцкай,Вілейскай, Мінскай, Палескай і Пінскай абласцей, што складала прыкладна адну трэць даваеннай тэрыторыі нашай рэспублікі. Яна, у сваю чаргу, была падзелена на 10 акруг: Баранавіцкую, Барысаўскую, Вілейскую, Ганцавіцкую, Глыбоцкую, Лідскую, Мінскую, Нава-грудскую, Слонімскую і СлуцкуюМетады вядзення вайны на тэрыторыі СССР адпавядалі мэтам, што былі пастаўлены перад фашысцкімі карнікамі.

А вось яшчэ адзін дакумент — распараджэнне  галоў-накамандуючага вермахта Кейтэля  аб мерах пакаран-ня пры супраціўленні  нямецкаму вермахту, падпісанае 16 верасня 1941 года: «Для таго, каб падавіць супра-ціўленне ў зародку пры першым жа яго  праяўленні, не-абходна ўжыць жорсткія сродкі, каб падтрымаць аўтарытэт  акупацыйнай улады і пазбегнуць далейшых нападаў. Пры гэтым неабходна  ўлічваць, што ніводнас чалавечае  жыццё на захопленай тэрыторыі нічога не вартае. Як помста за адно жыццё нямецкага  салдата можна караць смерцю 50-100 камуністаў. Гэта павінна запалохаць насельніцтва…»

Акупацыйная палітыка германскіх улад — гэта палі-тыка генацыду: знішчэнне  асобных груп насельніцтва захопленых тэрыторый паводле расавых, нацыяналь-ных, этнічных, палітычных, рэлігійных і  іншых маты-ваў, поглядаў і пазіцый. Адны народы нацысты мелі намер знішчыць поўнасцю, другія — «біялагічна  ас-лабіць», трэція — анямечыць.

Так, адразу пасля акупацыі Нідэрландаў, Даніі, Нар-вегіі, фламандскіх правінцый  Бельгіі фашысты пачалі ўзмоцнена  далучаць народы гэтых краін да «герман-скага  ладу жыцця», паколькі адносілі іх да «нардыч-най  расы» і меркавалі не толькі фашызіраваць, але і германізіраваць. Выступаючы ў абліччы «братоў па крыві», яны  спрабавалі пераканаць гэтыя народы ў адзінстве іх інтарэсаў і  мэт з будучай Германскай імпе-рыяй. Актыўна і надзвычай шырока прапагандаваліся ідэі гістарычнай, эканамічнай і  культурнай роднасці і агульнасці лёсаў  «нардычных плямён» і што нібыта іншага выйсця, як аб’яднанне ў адзіную  «германскую супольнасць», у галандцаў, датчан, нарвежцаў і фла-мандцаў  проста няма.

Адносна «негерманскіх» народаў —  французаў, італь-янцаў, грэкаў і іншых  — ажыццяўлялася так званая па-літыка іх «біялагічнага аслаблення». Жорсткія адносі-ны да насельніцтва, масавы тэрор, татальнае рабаван-не, гвалтоўныя дэпартацыі — гэтыя меры і метады шы-рока прымяняліся да іх…

Болынасць жа славянскіх народаў, як ужо адзнача-лася вышэй, гітлераўцы мелі намер проста знішчыць фізічна. Яшчэ ў кастрычніку 1939 года на нарадзе  ка-манднага саставу вермахта Гітлер паставіў задачу: «Пасля мяркуемага паражэння  СССР павінна паследа­ваць знішчэнне  славянскага насельніцтва ў такіх  машта-бах, што фізічнае знішчэнне  яўрэяў неабходна разгля-даць усяго  як эксперымент для падобных кампаній у будучым…» Вынікам гэтай  суперзлачыннай устаноўкі беснаватага  фюрэра стала знішчэнне на працягу  Другой сусветнай вайны 6 мільёнаў палякаў, амаль паўтара міль-ёна югаслаўскіх  народаў, 360 тысяч чэхаў і славакаў…

На захопленых тэрыторыях Савецкага  Саюза, а так-сама ў Полынчы, Прыбалтыйскіх  рэспубліках была абсталявана і  літаральна адразу ж пачала дзейнічаць цэлая сістэма лагераў смерці. На тэрыторыі Беларусі іх было 260, уключаючы  філіялы і аддзяленні. Зазвычай гэта былі адкрытыя ўчасткі мясцовасці, агароджаныя калючым дротам пад  электрычным токам высокага напружання, з баракамі ці іншымі прымітыўнымі ча-совымі збудаваннямі. Найбольш буйныя лагеры смерці на тэрыторыі нашай  рэспублікі сталі вядомыя пасля  Вялікай Перамогі ўсяму цывілізаванаму свету. Гэта найперш Трасцянец каля Мінска, у якім гітлераўцы знішчылі 206 500 чалавек — чацвёрты ў Еўропе (пасля Асвенцыма, Майданэка, Трэблінкі) па колькасці ахвяр, а таксама  лагеры ў Віцебску (звыш 150 тысяч  знішча-ных), Гомелі (звыш 100 тысяч ахвяр), Бабруйску (звыш 44 тысяч), Гродне і Барысаве (па 33 тысячы знішчаных у кожным) і іншыя «фабрыкі смерці». Паводле  няпоў-ных даных, усяго ў лагерах  на тэрыторыі Беларусі было знішчана звыш 1 мільёна 400 тысяч мірнага насельніц-тва  і ваеннапалонных.

Акрамя канцэнтрацыйных лагераў  фашысцкая па-літыка генацыду ўключала і іншыя метады і сродкі зніш-чэння  ні ў чым не вінаватых людзей. Восенню 1941 года на тэрыторыі Беларусі гітлераўцы пачалі выкарыстоў-ваць спецыяльныя  машыны — душагубкі. Для бараць-бы з партызанамі, а таксама з  мэтай знішчэння мірнага насельніцтва фашысты шырока праводзілі спецыяль-ныя  карныя аперацыі. Толькі буйнамаштабных было праведзена каля 100. У выніку карнікі  разбурылі ў нашай рэспубліцы 209 гарадоў і раённых цэнтраў, 9200 вёсак. Многія з гэтых населеных  пунктаў пасля заканчэння Вялікай  Айчыннай вайны так і не былі адноўлены.

Акупіраваныя землі нямецка-фашысцкае  каман-даванне разглядала найперш  як крыніцу сыравіны для прамысловасці  Германіі. Была распрацавана спецыяль-ная  праграма эканамічнага рабавання насельніцтва. Яе ажыццяўляў эканамічны штаб «Ост», у склад якога ўваходзіў вялікі штат інспектараў, а таксама цэнтраль-нае  гандлёвае таварыства «Усход» і  шэраг прыватных нямецкіх фірмаў. Практычна ўсе яны мелі свае філіялы  і прадстаўніцтвы ў Беларусі.

Адразу пасля акупацыі Беларусі немцы прыступілі да поўнага выкарыстання працоўных рэсурсаў і маг-чымасцей нашай рэспублікі. Для жыхароў  ва ўзросце ад 18 да 45 гадоў уводзілася абавязковая працоўная павіннасць. Улік працаздольнага насельніцтва вялі спе-цыяльныя нямецкія аддзелы і  біржы працы. Беларусы працавалі  ў асноўным на прадпрыемствах, што  выпус-калі ваенную прадукцыю, а  таксама на будаўніцтве чыгунак  і шашэйных дарог, аэрадромаў, здабычы  тор-фу, нарыхтоўцы лесу…

У пачатку 1942 года нямецка-фашысцкія  захопнікі пачалі правядзенне буйнамаштабнай кампаніі па вяр-боўцы, мабілізацыі  і насільнай высылцы беларускага  насельніцтва, у першую чаргу моладзі, на працу ў Гер-манію. Пасля таго, як добраахвотнікаў аказалася зусім  мала, пачаўся прымусовы вываз  людзей. Як сведчыць афіцыйная статыстыка, падчас вайны з Беларусі былі вывезены ў Германію 400 тысяч чалавек, з  якіх 260 ты-сяч не вярнуліся потым  дадому.

Падчас фашысцкай акупацыі на тэрыторыі  Беларусі пад апякунствам захопнікаў працаваў шэраг арганіза-цый, дзейнасць  якіх і раней, адразу пасля вайны, і асаб-ліва зараз выклікала і  выклікае неаднолькавыя і неад­назначныя ацэнкі. Мы абмяжуемся канстатацыяй фак-таў, прывядзеннем вытрымак з дакументаў і афіцый-ных матэрыялаў, якія, несумненна, выразна пакажуць намеры, задумы, планы  і канкрэтныя справы гэтых ар-ганізацый  і іх кіраўнікоў.

Да супрацоўніцтва з рэжымам  спачатку В. Кубэ, а потым яго пераемнік  на пасту гаўляйтэра Беларусі К. Готберг  адразу ж пачалі прыцягваць і заахвочваць  прадстаўнікоў мясцовага насельніцтва. Гэта былі най-перш тыя людзі, якія былі незадаволены Савецкай ула-дай, не прынялі  і не прызналі яе. Многія з іх заставалі-ся жыць і працаваць у рэспубліцы, некаторыя пакінулі сваю бацькаўшчыну два і больш дзесяцігоддзі  назад -падчас усталявання на Беларусі новай, савецка-баль-шавіцкай улады. Былі і людзі, якія ў мэтах захавання  ўласнага жыцця, з-за маладушша, запалоханасці  пай-шлі на службу «новай уладзе», здрадзіўшы, такім чы-нам, не толькі сваім ранейшым жыццёвым прынцыпам і пазіцыям, але  і ўласнаму сумленню, сваім родным, блізкім, знаёмым, землякам… Як кажуць у такіх выпад-ках, Бог ім быў, ёсць і будзе суддзёй!

3 ліку такіх людзей нямецка-фашысцкія  акупанты і пачалі адразу ж  ствараць паліцэйскія гарнізоны,  баталь-ёны і атрады, прафашысцкія  беларускія арганізацыі і ўстановы. 3 арганізацый найбольш крывавы  след пакі-нулі на тэрыторыі  рэспублікі Беларуская народная  са-мапомач, Беларуская самаахова,  Саюз беларускай мо-ладзі, а  таксама так званыя «дарадчыя  органы кіра-вання» — Беларуская  рада даверу пры генеральным  ка-місарыяце, пазней ператвораная  ў Беларускую цэн-тральную раду.

Найболын значнае месца сярод  гэтых арганізацый займала Беларуская народная самапомач (БНС) на чале з доктарам Іванам Ермачэнкам. Фігура гэтага чалаве-ка была для беларусаў болып чым  адыёзнай. Нарадзіўся ён у 1894 годзе  ў вёсцы Капачоўка Барысаўскага паве­та. Скончыў гімназію ў Маскве, а падчас Першай сус-ветнай вайны  — афіцэрскую школу. Спачатку Ермачэн-ка служыў у царскай арміі, але напрыканцы вайны ўжо стаў ад’ютантам… генерала Врангеля і адразу ж атры-маў званне палкоўніка. Зразумела, з заканчэннем  Гра-мадзянскай вайны яму трэба  было ратавацца, і пал-коўнік апынуўся ажно ў Канстанцінопалі! Там ён паім-кнуўся прадстаўляць урад Беларускай Народнай Рэс-публікі ў якасці генеральнага консула на Балканах, ад-нак ні «ўрад», ні сам «консул» тамтэйшымі ўладамі  не былі прызнаны. 3 1922 года Ермачэнка  звязаў сваё жыццё з Прагай, дзе  праз сем гадоў набыў медыцын-скую адукацыю і займаўся лекарскай практыкай. Стаў надзвычай вялікім актывістам сярод шматлікай бела-рускай эміграцыі  ў Празе, а ўжо з 1938 года пачаў  ак-тыўна і прыхільна разгортваць  дзейнасць па супра-цоўніцтву з  фашыстамі. А выступаў, вядома ж, «ад  імя беларускага народа»… Тады ж  Ермачэнка і ўзначаліў пражскі  філіял уяўнага Беларускага камітэта самапо-мачы.

Афіцыйцай датай стварэння Беларускай народнай самапомачы з’яўляецца канец  кастрычніка 1941 года, калі камісар Генеральнай  акругі «Беларусь» В. Кубэ за-цвердзіў склад кіраўніцтва БНС, яе статут і праграму дзейнасці. Галоўнай мэтай  самапомачы, якая, адпавед-на статуту, з’яўлялася «добраахвотнай народнай»  арга-нізацыяй, было памкненне «дапамагчы»  пацярпелым ад ваенных дзеянняў, балынавіцкага  і польскага «прас-ледавання» беларусам, а таксама «дапамагчы адбуда-ваць зруйнаваны чужынцамі беларускі край», «пашы-рыць і развіць» беларускую культуру.

Фактычна ж на пачатку дзейнасці  БНС былі дадзе-ны правы па арганізацыі  інтэрнатаў, прытулкаў і ме-дыцынскіх  устаноў, правядзенню рознага кшталту  культурных мерапрыемстваў, выданню  кніг, брашур і газет на беларускай мове. Пры галоўным кіраўніцтве самапомачы дзейнічаў цэнтральны савет у  колькасці 10 чалавек, якія прызначаліся і замяняліся выключна самім гаўляйтэрам  Кубэ. Па яго ж асабістаму ўказан-ню мясцовыя акупацыйныя ўлады павінны  былі ўсяляк спрыяць і дапамагаць БНС — асабліва пры правядзенні  натуральных і грашовых збораў, гэта значыць падчас адкрытага рабавання  мясцовага насельніцтва. Крыху пазней непасрэдна на месцах, у акругах, былі створа-ны акруговыя адцзелы самапомачы.

Вялікай актыўнасцю вызначаліся члены  Беларускай народнай самапомачы і падчас ажыццяўлення нямец-ка-фашысцкімі захопнікамі  насільнага вывазу мірнага насельніцтва на прымусовую працу ў Германію. Яны складалі спісы людзей, спрыялі  выяўленню тых, хто адмаўляўся ці нават супраціўляўся «новаму  парадку», зазвычай прымяняючы пры  гэтым сілу і гвалт.

22 чэрвеня 1943 года — акурат  у дзень другой гадаві-ны нападзення  Германіі на Савецкі Саюз —  у Мінску была ўтворана яшчэ  адна прафашысцкая арганізацыя  -Саюз беларускай моладзі (СБМ). Мэтай саюза, як было запісана  ў яго статуце, з’яўлялася  выхаванне «маладых, ідэйных, мужных  і паслядоўных будаўнікоў Новай  Бе-ларусі… пад правадырствам  нацыянал-сацыялістычнай Нямеччыны…»  Члены СБМ насілі уніформу, мелі  сімво-лікай бела-чырвона-белы сцяг  і насілі такую ж нарукаў-ную  павязку; на галаўным уборы  — значок з выявай гер-ба  «Пагоня», а віталі адзін аднаго  словамі: «Жыве Бе-ларусь!».

СБМ узначальвалі адначасова і на роўных падста-вах два кіраўнікі  — Міхаіл Ганько і Надзея Абрамава. Не спыняючыся падрабязна на «дзейнасці»  арганізацыі, зазначым: члены гэтай, свайго роду «гітлерюгендскай» каманды  складалі аснову добраахвотнага карнага  ба-тальёна «СС» «Беларусь», які  некалькі пазней, летам-восенню 1944 года, прымаў самы актыўны ўдзел у па-даўленні Варшаўскага паўстання. Як сведчаць афіцый­ныя крыніцы, за перыяд Вялікай  Айчыннай вайны ў радах Саюза  беларускай моладзі пабывалі каля 12 ты-сяч маладых беларусаў.

Беларуская рада даверу, ці, як яшчэ яе называлі, Бе-ларускае даверанае  бюро, афіцыйны статус на існаван-не набыла 27 чэрвеня 1943 года зноў жа з афіцыйнага дазволу гаўляйтэра Кубэ. Раду ўзначаліў  яшчэ адзін «пакрыўджаны» беларус  — Вацлаў Іваноўскі. Было за-сведчана: яна ствараецца з «прадстаўнікоў беларускай грамадскасці». У састаў Рады ўваходзілі па аднаму прадстаўніку акруг, вызначаных і зацверджаных акру-говымі камісарамі, а таксама 6 «асоб» ад так  званага цэнтра, якія паспелі ўжо  зарэкамендаваць сябе ў лаяль-насці  і спачуванні да новай улады. Гэту шасцёрку склалі: усё той жа В. Іваноўскі  — бургамістр Мінска, а таксама  прадстаўнікі Беларускай народнай самапома-чы А.(Аўген) Калубовіч і Ю. Сабалеўскі, ад прафсаю-заў — К. Рабушка, ад Саюза  беларускай моладзі — лідэ-ры арганізацыі  М. Ганько і Н. Абрамава.

Афіцыйна дзейнасць Рады даверу заключалася нібы-та ў актыўным удзеле яе членаў у нарадах і пасяджэн-нях  пры кіраўніцтве аддзелаў Генеральнага камісарыя-та Беларусі. Аднак практычныя актыўныя дзеянні рад-цаў сягалі куды далей, шырэй, а галоўнае — больш  не-бяспечна для нашага народа. У  прыватнасці, гэтыя гітлераўскія служкі прапанавалі і распрацавалі цэлы комплекс мер па барацьбе з беларускімі  партызанамі і падполынчыкамі: стварыць беларускую тайную палі-цыю, актывізаваць і надзвычай шырока і разгалінава-на весці прапаганду нацызму сярод  беларускага наро-да, для чаго стварылі шэраг газет і часопісаў: «Жыве  Беларусь», «Менская газэта», «Беларуская  газэта» і многія іншыя. Галоўнай жа мэтай Рады даверу было ўтварэнне  беларускай дзяржавы пад пратэктаратам  гітлераўскай Германіі.

Напрыканцы 1943 года, незадоўга да вызвалення і, такім чынам, бясслаўнага заканчэння акупацыйнага рэжыму ў Беларусі, на базе Рады даверу была створана Беларуская цэнтральная рада (БЦР). Яе асноўнай за-дачай аб’яўлялася «мабілізацыя беларускага народа для знішчэння балынавізму». БЦР, як і яе папярэдніцы, было дадзена права ажыццяўляць пэўныя акцыі ў сфе-рах культуры, асветы, сацыяльнага забеспячэння. Ёй падпарадкоўваліся Беларуская народная самапомач, Саюз беларускай моладзі, Беларускае культурнае аб’-яднанне і некаторыя іншыя, зусім нязначныя і нешмат-лікія арганізацыі. Узначальваў Беларускую цэнтраль-ную раду Радаслаў Астроўскі — на той час бургамістр Мінскай акругі.

3 сакавіка 1944 года БЦР пачала  актыўную дзейнасць па фарміраванню  батальёнаў Беларускай краёвай  аба-роны (БКА), прызначаных для барацьбы  з партызанамі, а потым —  і з Чырвонай Арміяй. Агульнае  кіраўніцтва фарміраваннем батальёнаў  ажыццяўлялі гітлераўскія афіцэры.  Аднак неўзабаве пад уплывам  шырока раз-горнутай партызанскай  прапаганды цэлыя падраздзя-ленні  БКА пачалі пераходзіць на  бок партызан.

Напрыканцы чэрвеня 1944 года, літаральна за не-калькі дзён да вызвалення Мінска, з дазволу і пры пад-трымцы акупацыйных улад Беларуская цэнтральная  рада склікала II Усебеларускі кангрэс. Яго ўдзельнікамі сталі бургамістры, начальнікі паліцыі, члены БЦР, дзеячы іншых арганізацый. Кангрэс аб’явіў  сябе «паў-напраўным і найвышэйшым  прадстаўніком беларуска-га народа», хаця, вядома ж, аніякіх правоў і  паўнамоц-тваў на гэта не меў. Р. Астроўскі  быў абраны на ім прэ-зідэнтам БЦР. Аднак  сваю працу кангрэс не закончыў, яго ўдзельнікі вымушаны былі ўцякаць  на Захад разам са сваімі гаспадарамі  ад наступаючых войскаў Чырво-най  Арміі.

Акупацыйны рэжым прынёс нашаму краю вялікія і незваротныя страты. У полымі Другой сусветнай вай-ны загінуў кожны трэці жыхар  Беларусі. У выніку страт насельніцтва рэспублікі ў 1945 годзе склала ўсяго  толькі 6,2 мільёна чалавек. Даваенны ж узровень колькасці жыхароў  нашай Бацькаўшчыны не адноўлены  і да сён-няшніх дзён. Толькі населеных  пунктаў было знішчана і разрабавана  болын як 9000. У Германію фашысты  вы-везлі шмат матэрыяльных і гістарычных  каштоўнасцей.

3. Партызанская і падпольная барацьба на акупіраванай тэрыторыі

Партызанскі рух на Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны  – адна з найбольш даследаваных старонак з падзей ваеннага часу. Але  і ў гэтай справе ёсць шмат асаблівасцяў і рыс, аб якіх мала гаварылася раней. Партызанскі рух на Беларусі меў  пэўную перыядызацыю і да таго, ярка акрэсленыя рэгіянальныя асаблівасці.

Слова «партызан» (ад франц. partisan – член атрада, арганізаванага з прадстаўнікоў народных мас  для барацьбы з ворагам на акупіраванай тэрыторыі) шырока вядома з часоў  сярэднявечча ў Еўропе. Пазней партызанамі  пачалі называць удзельнікаў узброенай  барацьбы супраць іншаземных захопнікаў у варожым тыле. Такім чынам, партызанскі  рух не з’яўляецца нацыянальнай беларускай з’явай, але справа ў тым, што  дзейнасць партызанскіх атрадаў  на Беларусі ў гады апошняй вайны  набыла асабліва значныя памеры. Супраць  акупантаў на барацьбу з цягам  часу падняўся народ. У радах антыфашысцкага руху на тэрыторыі рэспублікі налічвалася  каля 440 тыс. партызан і падпольшчыкаў. 374 тыс. чалавек з’яўляліся байцамі 1255 партызанскіх атрадаў (каля ў 213 брыгад).

Падпольная барацьба

Адначасова з узброенай  партызанскай барацьбой разгортвалася  падпольная антыфашысцкая дзейнасць  у гарадах і іншых населеных  пунктах. Партыйна-савецкія ўлады напярэдадні  акупацыі Беларусі паклапаціліся аб тым, каб пакінуць заканспіраваныя  групы, арганізаваць яўкі, распрацаваць розныя віды сувязі. На гэта арыентавала  дырэктыва ЦК КП(б)Б ад

30 чэрвеня 1941 г. аб пераходзе  на падпольную работу партарганізацый  раёнаў, занятых ворагам. Звярталася  ўвага на тое, што партызанская  барацьба павінна знаходзіцца  ў полі зроку і весціся пад  непасрэдным кіраўніцтвам заканспіраваных  падпольных партыйных структур. Мясцовыя парторганы ў сціслыя  тэрміны правялі работу па  ўтварэнню на тэрыторыі Беларусі  партыйна-камсамольскага падполля. Да поўнай акупацыі рэспублікі  ў 89 раёнах Мінскай, Віцебскай,  Магілёўскай, Гомельскай, Палескай  і Пінскай абласцей былі арганізацыйна аформлены раённыя падпольныя парторганы (райкомы, тройкі) на чале з сакратарамі або членамі былых парторганаў. У чатырох абласцях – Гомельскай, Магілёўскай, Мінскай і Пінскай – заставаліся абласныя парторганы. Для арганізацыйна-кіруючай дзейнасці ў тыле ворага былі пакінуты звыш 1200 камуністаў, у тым ліку 8 сакратароў абкомаў і 120 сакратароў гаркомаў і райкомаў партыі. Усяго ж для нелегальнай работы ў Беларусі заставалася звыш 8500 камуністаў. Кіраўніцтва камсамола рэспублікі на акупаванай тэрыторыі пакінула  73 кіруючых работнікаў, больш за 1400 ячэек, у якіх у агульнай колькасці налічвалася звыш 5 тыс. чалавек. Па меркаванню партыйнага і камсамольскага кіраўніцтва, пакінутыя ў тыле ворага камуністы і камсамольцы павінны былі з’явіцца тым ядром, вакол якога згуртуюцца ўсе свядомыя і патрыятычныя сілы. Трэба зазначыць, што з пастаўленай мэтай пакінутыя партыйныя і камсамольскія работнікі, радавыя камуністы і камсамольцы справіліся паспяхова, аб чым сведчаць размах, глыбіня і агульныя вынікі супраціўлення захопнікам.

4. Вызваленне БССР ад  нямецка-фашысцкіх захопнікаў

1. Пачатак  вызвалення БССР звязаны з наступлением восенню 1943 г. войскаў Чырвонай Арміі. 28 верасня быўвыз- валены першы раённы цэнтр — г. Камарын, а ў канцы ліста- пада — абласны цэнтр Гомель. У 1944 г. пачаўся завяршаль- ны этап Вялікай Айчыннай і Другой сусветнай войнаў — поўнае выгнанне акупантаў з савецкай зямлі і вызваленне народаў Еўропы ад фашысцкага рабства. Значную ролю ў рашэнні гэтых задач адыграла Беларуская наступальная аперацыя пад кодавай назвай «Баграціён».

У красавіку—маі 1944 г. Генеральны штаб Чырвонай Арміі распрацаваў план аперацыі «Баграціён». Для яго ажыццяў-лення прыцягваліся войскі франтоў: 1-га Беларускага (ка-мандуючы генерал арміі К. Ракасоўскі), 2-га Беларускага (ка-мандуючы генерал-палкоўнік Г. Захараў), 3-га Беларускага (камандуючы генерал-лейтэнант I. Чарняхоўскі), 1-га Пры-балтыйскага (камандуючы генерал арміі I. Баграмян), атак-сама Дняпроўская флатылія і партызаны. Дзеянні франтоў каардынавалі маршалы Савецкага Саюза А. Васілеўскі і Г. Жукаў.

Задума савецкага  камандавання заключалася ў наступ-ным. Франты, выкарыстоўваючы дапамогу партызан і мяс-цовых жыхароў, адначасова пераходзяць у наступление на віцебскім, аршанскім і бабруйскім напрамках і магутнымі ўдарамі  разбураюць абарону праціўніка, акружаюць  і знішча-юць яго групоўкі ў  раёнах Віцебска і Бабруйска, а затым на-носяць удары па напрамках на Мінск з мэтай акружэння і знішчэння асноўных сіл трупы армій «Цэнтр» у так званых катлах.

2. Беларуская  наступальная аперацыя «Баграціён» па- чалася 23 чэрвеня 1944 г. нечаканадля ворага. Нямецка-фа- шысцкае камандаванне меркавала, што ўдар савецкіх войс- каў адбудзецца на Украіне. Аднак аперацыя пачалася ў Беларусі праз цяжкапраходныя балоты і лясы, дзе гітле- раўцы ўдару не чакалі. Ужо на трэці дзень наступления быў вызвалены Віцебск, а затым — Орша. Пры вызваленні аршанскай зямлі, у час танкавага дэсанта, быў паранены 19-гадовы радавыЮрьш Смірноў. Ён страціў прытомнасць і быў захоплены фашыстамі ў палон. Ворагі здзекваліся з яго, жадаючы пачуць ваенную тайну. Але Смірноў, распяты фашыстамі на крыжавіне з дошак, застаўся верным прысязе.

Пасля вызвалення Бабруйска  разгарнуліся баі на мінскім напрамку. Першым праз замініраваны фашыстамі мост це-раз раку Бярэзіну прарваўся ў г. Барысаў танк Паула Рака. Птлераўцы ўзарвалі мост, і адрэзаныя ад асноўных сіл тан-кісты на працягу 17 гадзін вялі няроўны бой. Экіпаж згарэў у агні, але не здаўся ворагу. Членам экіпажа было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

Раніцай 3 ліпеня 1944 г. пачаліся баі за вызваленне Мінска. Першым уварваўся ў Мінск танк камандзіра ўзвода Дз. Фро-лікава. На працягу 3 ліпеня захопнікі былі выбіты з горада. 3 ліпеня святкуецца як дзень вызвалення Беларусі ад нямец-ка-фашысцкіх захопнікаў.

Пад Мінскам у  «катле» было завершана акружэнне  болын чым 100-тысячнай групоўкі праціўніка. Фашысцкім войскам так і не ўдалося вырвацца з яго. Частка ўзятых у палон сал-дат, афіцэраў і генералаў прыняла ўдзел у так званым пара-дзе ганъбы летам 1944 г. у Маскве.

У ходзе далейшага  наступления савецкія войскі 28 ліпеня вызвалілі Брэст. Нямецка-фашысцкія  захопнікі былі канчат-кова выгнаны з беларускай зямлі.

5. Матэрыяльныя і людскія  страты Беларусі ў Вялікай  Айчыннай вайне.

Перамога ў Вялікай  Айчыннай вайне была дасягнута велізарнай цаной. У памяці жыхароў Беларусі трывала замацавалася лічба 2 млн. 200 тыс. [2, с. 322]. Столькі людзей загінула ў барацьбе з нямецка-фашысцкімі захопнікамі на тэрыторыі Беларусі. Гэтая лічба ўвайшла ва ўсе энцыклапедыі і кнігі аб Вялікай Айчыннай вайне. Упершыню яна стала вядома ў 1945 г. у выніку абагульнення звестак Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі (НДК) па ўстанаўленню і разведаванню злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У сувязі з тым, што апошнім часам асобымі аўтарамі робіцца спроба паставіць пад сумненне даную лічбу, ёсць неабходнасць падрабязней расказаць, як яна ўзнікла. У снежні 1945 г. па даных абласных і раённых камісій садзейнічання НДК і па яе пратаколах была складзена даведка аб ахвярах нямецка-фашысцкіх злачынстваў на Беларусі, у якой былі прыведзены наступныя звесткі: