Денсаулыққа байланысты өмір сапасы. 2

Денсаулыққа байланысты өмір сапасы

Соңғы жылдары  көптеген экономикасы дамыған елдерде  өмір сапасы деген түсінік еніп келеді, алайда ол терминнің нақты анықтамасы әлі күнге дейін табылмаған. Адамзат  қоғамының дамуына байланысты бұл  түсінікке деген козқарас та өзгеруі  мүмкін. Әрбір келесі ұрпақ өмірге деген талаптарын ұсына отырып, оның сапалығы мен дұрыстығын айтады. БДСҰ-ның (1999) ұсынысы бойынша өмір сапасын  және адам мен қоғамның тиімді жағдайы  мен олардың мұқтаждықтарының қанағаттандырылуы (физикалық, әлеуметтік, эмоционалды  т.б) және жақсы мүмкіндіктеріне  жету дәрежесін анықтау көрсетілімі  деп қараған. Кейін келе бұл анықтама өзгеріп, қазір былайша айтылады:

Өмір сапасы (life quality) – бұл индивидумның өзі  өмір сүріп жатқан ортасындағы оның мақсаты, қызықтылығы, стандарттылығы және де оның мәдениет контексі мен  құндылықтар жүйесіндегі орны мен  қатынасы. Бұл анықтамаға қарамастан дисосация жалғасуда. Кейбір авторлар өмір сапасын өмір сүру (тұрмыс), психоциалды  атрибуттармен шектелу деп түсіндіреді. Ал кейбіреулер бұл категория  мінездемесін мына көрсеткіштерден  іздейді: ауру, өлім, симтомдар, болжам  т.б. Ал үшіншілері өмір сапасын материялды және ішкі жан – дүниелік байлық, яғни тамақтану сапасы, өмір сүру жағдайы, киімнің сапасы, денсаулык сактаудың  сапасы деп түсінеді. Төртіншілер  оны физикалық, психикалық және эмоционалды  сәттілік контексі деп айтады. Осы  мәліметтерді талқылап көрейік: Өмір сапасы деген түсінікте өмір анықтамасы жатыр, мұнда өмір- адамның басты  байлығы. Өмір түсінігі келесідей құрамдармен  анықталады:

• Құрылған өмір
• Тұтынушылық өмір
• Отбасылық өмір
• Социодениттік өмір
• Ішкі жан – дүниелік өмір

Құрылған  өмір – адам және қоғам өмір сүруінің соңғы пункті болып табылады. Ол бір жағынан міндеттілік, ал екінші жағынан адамның ішкі мұқтаждығы (еркін еңбек, мүмкіндік, адамның  шығармашылық белсенділігінің реализациясы). Сондықтан адамның әлеуметтік еңбектік және шаруашылық табысының мінездемесі  ретінде қоғамда қалыптасқан  еңбекке днген қарым – қатынас, еңбекпен қанағаттандырылу, ғылыми- техникалық прогресстің деңгейін анықтауды  жатқызамыз.

Тұтынушылық өмір – ол адамның материалды және ішкі жан дүниелік мұқтаждықтар мөлшерін көрсетеді, яғни күнделікті өмірмен  адамның қанағаттандырылуы және субактивті көрсеткіштері. Тұтынушылық  өмір немесе адам мен мұқтаждықтарын іске асырумен және адамның өзіндік  материалды жетіспеушілікке жету және екі еселеу мүмкіншілігі.

Отбасылық өмір – (жеке, ттабиғи өмір) – бұл  өмір мен денсаулықты сақтау және жандандыру, адамзат тұқымының шығарылуы  және елдің демографиялық мінездемесі  кіреді.

Сциоадениттік өмір – азаматтың белсенділік  пен адам құқығының сақталуы, оның әлеуметтік мұқтаждығы (әлеуметтік қауіпсіздік, құқықтық қорғанушылық, әлеуметті қамтамасыз етілу) қанағаттандырылуы. Мұнда мңызды орында адамның білім және тәрбие алу, мәдениетті қалыптастыру қасиеттері алады.

Ішкі  жан дүниелік өмір – адамның жан  дүниесін, ұлт еркіндігін және дінді  тануы, көптеген интелектуалды мұқтаждықтар мен жан – дүниелік не көркемдік  қасиеттерін жатқызамыз. Адамның  ішкі жан – дүниелік өмірі махаббат, достық, сезім және жақсы болашаққа  деген сезім, религиялық ес пен діндік тұрақтылық сұрақтары жатады. Адамның  ішкі жан – дүниесі оның ішкі құлдыныстарын, жаман мен жақсыны  түсіне білуді қалыптастырады.

Жоғарыда  айтылған түсініктер мен БДСҰ-ның  ұсынуынан шыға отырып өмір сапасы анықтамасы астында қоғамдағы өз орныңды бағалау, сол орынның  өз мақсат, жоспар, мүмкіндіктеріңмен  қатынасы.

Басқаша айтқанда өмір сапасы – адамның  ішкі және сыртқы қолайлылық  дәрежесі.

БДДСҰ-ның  зерттеу жұмыстары бойынша XX ғ. соңы мен XXI ғ. басына тән өмір сапасының  негізгі критерийлері кестеде келтірілген. Өмір сапасының құрылымы 3 негізгі  компонеттерден тұрады:

1. Өмір сүру жағдайы, яғни адамның өзіне тәуелсіз жағы (табиғи, әлеуметтік орта);
2. Өмір сүру салты, субъективті, адам өзі жасайтын жақтары;
3. Өмір сүру жағдайымен қанағаттануы

Қазіргі таңда медицинада өмір сапасына көп  назар аударылып отыр, сол себептен ауру және сырқат туралы көзқарас та өзгеріп  келеді.Соңғы жылдары терминдерге  байланысты өмір сапасы пайда болады. Денсаулықпен байланысты өмір сапасын  аурушаңдық пен ем көрсеткіштеріне  сүйене отырып, жалпы денсаулықты  құрайтын-физикалық, психикалық  сауықтыруларды  анықтауға  көмектеседі. Біздің елде денсаулықпен  байланысты өмір сапасы деген түсінік астында  денсаулықтың  жағдайы  мен өмірлік жағдайының  үйлесімділігін  және  физикалық, психикалық, әлеуметті жақсы өмірге  алып  келетін  жағдайларды  қарастырады.  Халықаралық өмір сапасын  анықтау  орталығы басқаша  тусінік  беріп  отыр. Ол  өмір сапасын   аурудың   физилалық, психикалық   эмоцианалды  және әлеуметті мінездемесін  және  субективті  қабылдаушылығы  ретінде  қарастырады.

Адам  өмірінің  сапасын  құратындар және критерийлер

Өмір сапасын  анықтау экономикасы жаңа дамыған  елдердің денсаулық сақтау ісінде кеңінен  жайылған.

Олар қоладанады:

• Қоғам денсаулығын мониторингінде және популяциялық зерттеулерде
• Денсаулық сақтауда реформа мен бағдарламаның нәтижелілігін анықтауда
• Клиникалық зерттеулерде, яғни, жаңа дәрілік препараттар мен емдеу әдістерінің сапасын анықтағанда
• Клиникалық тәжірибесе, дәстүрлі емдеу әдістерінің эффективтілігін бағалауда
• Формаэкономикада
• Денсаулық сақтау экономикасында.

Соңғы жылдарда өмір сапасын анықтау отандық  денсаулық сақтауда кеңінен қолданылып келеді және келесідей мүмкіндіктерді іске асыруға көмектеседі:

• Емдеу әдістерін стандартизациялау
• Көптеген дамыған қалаларда қабылданған халықаралық критерийлерді қолданып орындайтын жаңа емдеу әдістерін экспертизациялауда
• Емдеудің ерте және кеш қорытындысын ескере отырып ауру жағдайның толық индивидуалды мониторингтік қамтамасыз ету
• Аурудың ағымы немесе соңының прогнистикалық моделін ұйымдастыру
• Қауіп топтарын анықтаумен жүретін медико-әлеуметтік популяциялық зерттеуді жүргізу
• Паллиативтік медицинаның фундаментальды принциптерін ұйымдастыру
• Қауіп топтарын динамикасын бақылау және профилактикалық бағдарламаларының бағасын қамтамасыз ету
• Жаңа емдік препараттардың экспертизация сапасын жоғарлату
• Емдеу әдістерін мына көрсеткіштерде «баға-сапа», «баға-эффективтілік» ескре отырып, экономикалық пайдалану.

Денсаулық сақтаудың кейбір сферасында өмір сапасын  анықтауда толығырақ тоқталсақ. Клиникалық зерттеу бағдарламаның  көпшілігі әртүрлі аурудың зерттеудегі  алгоритмін таңдауға бағытталған. Бұл  жағдайда өмір сапасы емдеу нәтижелілігін  интегралды критерий ретінде қарастырады. Мысалы, түр, күш түсу стенокардиясы  мен науқастың тіршілік транслюминалды коронарлық ангиопластикаға операцияланғаннан  соң және консервативті емдеудің алдын және 6 айдан кейінгі нәтижелерін  салыстыру.

Аналогты  әсер ету механизмі бар дәрмекті препараттардың көпшлігі фармацевтикалық  нарықтағы фирмалардың көптігі  кейбір негіз салушы принциптерінің енгізілуін талап ете отырып, «баға-сапа»  принципін қолданып, қалыптастыратын  логикалық және қызметті саясатын қалыптастырады.

Халықтың  емдік  қамтамасыз ету консепциясының сәтті ұйымдастырылуының мақсаттық  белгісінің бірі болып – емдік  препараттардың нәтижелілігінің интегралдық  көрсеткіші табылады. Операцияның көпшілігі  науқастың өмір сапасын жақсартуға бағытталғанын ескере отырып, ерте және алшақ зардабын өмір сапасын  анықтаудың маңызды белгсі деп қарастыруға  болады. Мысалы, Швецарияда аортокоронарлық  шунттау операциясының өмір сапасының  әртүрлі аспектілеріне әсері  зерттелген. Өмір сапасын бағалу операциядан  алдын және соң 3 ай, 1 жыл, 2 жыл жасаған.

Кейбір зерттеулерде өмір сапасын болжамдық фактор ретінде  қарайды.  Емдеуге дейінгі өмір сапасы жайындағы мәліметтер дәрігерге  аурудың даму динамикасы мен емдік  бағдарламалардың дұрыс таңдауына  көмектеседі. Тәжірибелік фактор ретінде  өмір сапасын бағалау клиникалық зеріттеуде науқастар стратификациясы  мен науқастың индивидальды емдеу  стратегиясын таңдауда көмектеседі.

Операцияны  бастан кешкен сырқаттар үшін терапиялық және реабилитациялық  бағдарламалардың  шығарылуы олардың  өмір  сапасының  динамикасына  байланысты.

Демек, өмір сапасын   реабилитационды жоспарлардың негізі ретінде қарастыруға болады. Мысалы: миокард инфарктісімен науқастардың өмір сапасына реабилитация  типтерінің  әсерін анықтау.

Стационарлы  реабилитация түрлері инфекциядан  кейінгі кезеңнің клиникалық ағымына  байланысты емес, ал тездетілген реабилитация оң динамикалы яғни  аурудың асқынбаған түрімен ауыратын науқастардың өмір сапасының динамикасына оң әсер етеді. Санитарлық-курортты реабилитация этапы, миокард инфарктін бастан кешірген науқастардың өмір сапасын жақсартады.

Өмір сапасын  анықтау медициналық көмектің сапасын  бақылауда да маңызды рөл атқарады. Өмір сапасын зеріттеу медициналық  көмек көрсету жүйесінің нәтижелілігін  анықтайтын әмбебапты жоғарғы информативті құрылым болып табылады және науқас жайлы обьективті баға береді.

Өмір сапасын  бағалау фармакоэкономикада да кеңінен  қолданылып келеді.  Фармакоэкономиканың  зеріттеулер денсаулық сақтаудағы қазіргі заманға сай әдістемелік  өмір сапасының ұзақтығының және жақсартудың әртүрлі технологияларын  анықтайды. Фармокологиялық талдау диагностикалық , профилактикалық және  реабилитациялық іс-шаралардың нәтижелілігін  және емдік технологияларды бағалау  үшін қолданылады. Фармакоэкономиканың  бір тапсырмасы ол - емдеуге минималды  шығындарды жарата отырып, науқастың  максималды жоғары өмір сапасын қамтамасыз ету.

Өмір сапасын  бағалау қалай жүргізу керек? Ол өте қиын мәселе, негізгі жағдай өмір сапасының 2 жағы бар екендігінде; обьективті және субъективті  (психологиялық), яғни әртүрлі нормативті және статистикалық  мінездемелер арқылы халықтың қызығушылымен  қажетті міндеттерінің қанағаттандырылу дәрежесін анықтауымызға болады. Біздің елде статистикалық есеп беруде келесі көрсеткіштер қолданылады:

• Орташа жандық ақшалық кірістер;
• Нақты ақшалық кірістер;
• Ақшалай кірістердің сатып алушылық қабілеті (өмірлік минималдық  жиынтығы)
• Өмір сүру минимумы;
• Бір жұмыскердің номиналды орташа айлық еңбекақысы;
• Еңбекке қабілетті халықтың өмір сүру минимумымен орташа еңбекақысының қатынасы;
• Белгіленген зейнетақының орташа көлемі;
• Айлық еңбекақысының қызмет мөлшері;
• Орташа жандық ақшалай шығындар;
• Өмір сүру минимумынан төмен кірісі бар халық саны;
• Барлық ақылы қызмет көрсетулер мен заттардың тұтынушылық бағасының индексі

Бірақ келтірілген  көрсеткіштер халықтың жағдайының жалпылама  бағасын береді, яғни өмір сапасын  емес, өмір деңгейін көрсетеді. Нақты  адамдардың  қызығушылығы мен мұқтаждықтары  әрдайым индивидуалды және индивидтердің  субъективті көзқарастарына бағытталады. Себебі бірдей заманда өмір сүретін  адамдардың өмір сапалық көрсеткіштері  әртүрлі болады, сондықтан мынадай сұрақ  туындайды: субъективтіні объективті түрде бағалауға бола ма?

    Г.  Галилей былай деген: «өлшенген  көлем, өлшеуге келмейтін затты  өлшейді». Қазіргі таңда өмір  сапасын бағалаудағы эффективті  әдіс – ол халықты сұрастыру,  яғни стандартты сұрақтарға, стандартты  жауап алу. Сұрақ жүргізудің  координациялық  жұмысын тілдің  және экономикалық формацияларын  1995 жылы құрған Франция институты  МАРІ өз мойнына алды. Медицинадағы  қазіргі таңдағы өмір сапасын  зерттеу концепциясына 3 негізгі  белгі тән:

1. Көп жақтылық. Өмір сапасы өзіне адам өмірімен байланысты  барлық негізгі сфераларды қамтиды. Денсаулықпен байланысты өмір сапасы ассоцирленген және ассоцирленбеген ауруларды бағалап, науқасқа ауру және емнің әсерін анықтауға көмектеседі
2. Уақытқа байланысты өзгергіштік. Науқас жағдайына байланысты өмір сапасының уақыт өте өзгеруі. Бұндай мәліметтер науқас жағдайының мониторингі және коррекциялық  терапия жүргізу қажеттілігін береді
3. Науқастың өзінің жағдайын бағалауға қатысуы. Бұл өте маңызды, науқастың  өзі жайында жасаған өмір сапасын бағалауы өте құнды және маңызды көрсеткіш болып табылады

Денсаулык түрлері 
«Денсаулық – зор байлық» дейді қазақ. Халықтың денсаулығын сақтау аурулардың алдын-алу мен оларды емдеу бағыттары; мемлекеттік, әлеуметтік, экономикалық (нарықтық экономика, макроэкономика), медициналық және биологиялық (физиологиялық) проблема. 
 
Адамның еңбек пен түрмыс жағдайын жақсарта беру, аурулардың алдын алу. Халықтың дене және рухани күшінің жан-жақты дами беруіне қолайлы жағдайлар туғызу, халыққа тегін, жалпыға бірдей, жоғары дәрежедегі мамандандырылған медициналық көмек көрсетуді қамтамасыз ету біздің тәуелсіз егеменді мемлекетіміздің аса маңызды міндеттсрінің бірі. Бұл туралы біздің ;ата заңымызда (конституциямызда) кең көлемде жазылған. Басқадай қаулы-қаралар жеткілікті. Сонымен 2002 жылы — денсаулық жылы деп атаудың өзі нені аңғартады. Біздің мемлекетімізде денсаулық сақтау ісімен Қазақстан 
Республикасы денсаулық сақтау министрлігі айналысады. Облыстарда, аудандарда денсаулық сақтау бөлімдері жүргізіп отырады. Кейінгі кезде халықтың денсаулығы өте нашарлап кетті. Оның ең басты себептерінің бірі экологаялық жағдайларға байланысты. Қазақстан жерінің экологиясы басқа мемлекеттермен салыстырғанда, өте нашарлап кетті. Қазақстан Республикасында емдеупрактикалық мекемелер арқылы барлық медициналық жәрдем көпшілік жағдайда тегін көрсетіледі. Мемлекеттік бюджеттен арнаулы түрде қаржы бөлініп отырады. Балалар дәрігерлік көмекті балалар ауруханасы мен поликлиникаларынан тегін алады. 3 жасқа дейінгі балапар консультация орындарының бақылауында болады. Денсау-лык дегеніміз — ағзаның айналаны қоршаған сыртқы орта факторларыт бейімделуі. Айналаны қоршаған сыртқы орта факторлары әсерінен адамдардың денсаулығы қалыптасып, ол дами түседі. 
Қазіргі кезде денсаулықтың бірнеше түрі бар екені белгілі болды, Олар: 
1. Физикалық денсаулық – ағза жүйесі мен органдардың өсу деңгейі. Оның негізін морфологиялық және функциялық кезектер қалайды. Олар ағзаның бейімделу реакциясын қамтамасыз етеді. 
2. Соматикалық денсаулық – Ол адам ағзасы мен органдарының арасындағы биологиялық жағдайы. Оның негізін ағзаның жеке басы дамуының биологиялық бағдарламасы реттейді. 
3. Психикалық денсаулық – ол адамның психикалық сферасының жағдайы. Ауруды болдырмау, адекватты реакцияларды жасау. «Адам өмірінің мақсатын болжау, мұның бәрі биологиялық және әлеумсттік қажеттіліктен туындайды. 
Ағзасында функциялардың өздігінен реттенуі, функциялық үрдістердің келсімді турде отуі, айналаны қоршаған сыртқы орта факторларының әсерлеріне бейімделу қасиеттерінің жоғары дөрежелі жағдайда болуы. 
4. Рухани денсаулық — ол адамдардың информацияны қабылдау қабілеттілігі мен мотивациялық іс-әрекетінің арасындағы қарым-қатынистардың сипаттамасын көрсетеді. Оның негізгі бағалық жүйесі, индивидтердің қоғамдағы орны мен оның мотивті түрде орнығуын баяндайды. Ол адамның көңіл-күйін анықтайды. Өйткені рухани денсаулық жалпы адамдардың жомарттылығын, сүйіспеншілігін және жан-дүниесінің сұлулығын көрсетеді. 
Физикалық, соматикалық, психикалық және рухани денсаулықтардың өздерінің жинақталған көрсеткіштері мен критерийлері болады. Олар: 
1. Соматикалық және физикалық денсаулықтың критерийі мен бәрін «өзім жасай аламын» деп көрсететін критерий; 
2. Психикалық денсаулықтың, критериі — маған қажет заттардын. Бәрін «өзім тауып аламын «; 
3. Рухани денсаулықтың негізгі критерийі — мен «өзім жасауым керек». 
Денсаулыкты корсететін негізгі белгілер: 
1) Адам ағзаларында арнаулы (иммунды) және арнаулы емес түрде пайда больш қалыптасқан денсаулық және оны бұзатын факторларға денсаулықтың қарсы тұра алатындығы; 
2) Ағзаның өсуі мен дамуының көрсеткіші; 
3) Ағзаның қор ретінде (резервте) жиналған және функционалды жағдайын сипаттайтын белгілер. 
4) Әр түрлі дефектілерге байланысты дамымай қалған немесе бір ауруларға сәйкес денсаулықтың болмауы және денсаулық деңгейі; 
5) Моральді еріктің деңгейі және рухани-мотивациялық белгі. 
Адамдардың денсаулығы негс байланысты болады деген сауалға келетіы болсақ, денсаулықты шартсыз түрде 100 пайыз етіп алсақ, оның 20% тектік факторларға, 20% айналаны қоршаған сыртқы орта жағдайларына, экологиялық факторлардың әсеріне, 10%; – денсаулық сақтау жүйелерінің әлсіздігіне байланысты болатыны анықталып отыр. Денсаулық сақтау жүйесі жақсы түрде қызмет жасайтын болса, және дәрі-дәрмектер жеткілікті болса, онда адамдардың денсаулығы арта түсетіні сөзсіз. Неше түрлі жұқпалы дерттерге адам ағзасы қарсы тұра алады. Өйткені адам ағзасы табиғаттың өзі ерекше түрде жаратқан құбылысы. Денсаулықтың 50%-інің жақсы болуы адамдардың өздеріне байланысты болатынын медицина және биология ғылымдары ғылыми тұрғыдан дәлелдеп шықты. Көптеген адамдар олардың ішінде жас жеткіншекгер денсаулықтарын өздері бұзатыны байқалып отыр. Олар: ішімдік ішу, есірткі заттармен айналысу және токсикалық уларды иіскеу, немесе денелеріне жағумсн әуестену. Қандайда болмасын, олар адам өмірін өте қысқартып жіберетіні сөзсіз.