Дәнді бұршақ дақылдары

Жоспар

I.Кіріспе

II. Негізгі бөлім

2.1 Ауылшаруашылық дақылдарының зиянды организмдерінің түр құрамы 
2.2. Дәнді бұршақ дақылдары 
2.3 Дәнді бұршақ дақылдарының ерекшеліктері.

2.4. Ноқат

2.5 .Асбұршақ

а)Морфологиялық  ерекшеліктері

ә)Қарқынды өсіру  технологиясы 

2.4. Дәнді бұршақ дақылдарының  химиялық құрамы

2.5. Белок өндірісін арттырудағы дәнді бұршақ дақылдарының алатын орны 

2.6. Қазақстанның қуаң  даласында бұршақ тұқымдас дақылдарды  егу технологиясы

2.7.  Бұршақ дақылдарының  қауіпсіздік шаралары, талаптары

III.Қорытынды. 
IV. Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе

Ауыспалы егістер жәніндегі  түсінік. Ауыспалы егіс дегеніміз — ғылымға негіздеп дақылдар мен сүрі танапты белгілі бір мерзімде және аумақта кезектестіріп ор-наластыру. Дақылдар мен сүрі жердің кезектесу ретімен бірінен соң бірінің орналасуын ауыспалы егістің кестесі (схемасы) деп атайды. Мысалы, Қазақстандағы ең кең тараған ауыспалы егістің кестесі: 1 — сүрі жер, 2 — жаздық бидай, 3 — жаздық бидай, 4 — арпа. Да-қылдар мен сүрі жердің ауыспалы егістің барлық танаптары арқылы өтуі олардың аумақта кезектесуін білдіреді. Дақылды бір танапта үзақ уақыт өсіруді ауысымсыз, ал шаруашылықтағы негізгі дақылды дара дақыл деп атай-ды. Ауыспалы егістерде, кейде бір дақылды бірнеше жыл бойы қатарынан егеді, сосын оны басқа дақылмен ауыстырады. Мүндай егістіктерді қайталама егістік деп атайды. Ауыспалы егістің әр танабында әдетте бір дақылды өсіреді, кейде бір танапта биологиясы және өсіру технологиясы үқсас бірнеше дақылды орналастырады. Ауыспалы егістің мұндай танаптарын құрама деп атайды.

Ауыспалы егістің жақсы алғы егіспен басталып, келесі жақсы алғы егістің алдында аяқталатын бөлігі ауыспалы егістің буыны деп аталады.

Ауыспалы егіс тәсіліне сәйкес, дақылдар мен сүрі жердің кезектесуінің толық  циклі өтетін кезеңді айналым (ротация) деп атайды. Оның ұзақтығы әдетте ауыспалы егістегі танаптар санына тең. Ауыспалы егістің тыс танабы деп дақылдардың  кезектесуінен уақытша шығарылып  және бірнеше жыл бойы бір дақыл  ретінде өсірілетін танапты айтады. Тыс танапта көбінесе көпжылдық  шөптер, жүгері өсіріледі.

Алғы дақыл деп осы танапта  өткен жылы болған дақылды немесе сүрі жерді атайды, яғни ауыспалы егістегі әрбір дақыл немесе сүрі жер өзінен кейінгі дақыл үшін алғы дақыл  болып табылады.

Ауыспалы егістің, дақыл мен  сүрі жерді ретімен ауысуына, олардың  кезектестік қағидасына өзгертулер енгізуге мүмкіндік беретін қасиетін оның икемділігі (бейімделгіштігі) деп  атайды. Айналымы үзақ және биологиясы үқсас дақылдардан тұратын ауыспалы егістіңикемділігі жоғары.

Дақылдардың кезектесу қажеттілігі  химиялық, физикалық, биологиялық, экономикалық себептерге байланысты.

Бір дақылды тұрақты немесе ұзақ уақыт бойы бір жерге өсіре  берсе, онда арамшөптер, зиянкестер және аурулар қаптап, топырақ тозады да, өнімнің азаюына әкеп соқтырады. Ауыспалы егісте дақылдарды кезектестіру, биологиялық себептердің кері әсерін төмендетеді немесе тіпті мүлдем жояды. Мөселен, күнбағысты түрақты  сепкенде ол тоғышар арамшөп сүңғыладан күшті зақымданады; бидайды кезектестірмей сепсе, онда ол тамыр шіріндісі ауруына  шалдығады.

Бірнеше дақылдарды (дәнді, отамалы  дақылдар, көпжылдық екпе шөптер) өсіру  оларды себудің, орып алудың мерзімдері әр түрлі болғандықтан, еңбекті, техни-каны, жүмысшы күшін біркелкі пайдалануға, мал шаруашылығын азықпен қамтамасыз етуге мүмкіндік жасайды.

Ауыспалы егістегі алғы дақылдар. Дақылдар өнімінің мөлшері мен сапасына алғы даңыл үлкен әсер етеді. Қазақстанның қүрғаңшылық жағдайында, ең жақсы алғы дақылға сүрі жер (танабы) жатады. Ол то-пырақта ылғалдың, өсімдікке сіңімді түрдегі қоректік заттардың жиналуын, танаптың фитосанитарлық күйінің жақсаруын және арамшөптен тазалануын қамтамасыз етеді. Қазақстандағы таза, екпе, ықтырмалы, сидералды, жазықтілгіш гербицидті, т.б. сүрі танаптары кең

тараған.

Отамалы дақылдар (қант қызылшасы, жүгері, картоп, көкөніс, т.б.) алғы дақыл ретінде  танаптарда арамшөптермен күресті  жақсы жүргізуге мүмкіндік береді: жаз бойы арамшөптермен қатарлықта күрес жүргізіледі, топыраққа тыңайтқыштар енгізіледі.

Бұршақ тұқымдас дақылдар топырақтағы  азотты көбейтеді. Жемшөпке себілген дақылдарды жазда шабу арамшөптерді азайтады.

Көп жылдық шөлтер топырақты органикалық  заттар-мен байытады, оның құрылымын  жақсартады, су және жел эрозиясынан  қорғайды, өсіп-өнген патогенді микроағзаларды қүртады. СолтүстікҚазақстанның қүрғақшылық  жағдайында негізінен көпжылдық  дәнді екпе шөп-терді, ал оның ішінде құрғақшылыққа ең төзімділерін (еркекшөп) пайдаланады. Көп жылдық екпе шөп  қырты-сындағы бидайдың астық өнімі, ықтырмалы сүрі танап-қа қарағанда  гектарына 2,3 ц төмен, бірақ сүрі танаптан кейінгі екінші бидайға  қарағанда гектарына 0,7 ц жо-ғары.

Қарақұмық тамырының жоғары ерітетін қабілетіне байланысты қиын еритін ңосылыстардан  қоректік заттарды пайдаланып, басқа  одан кейін өсірілетін даңылдарға жеңіл  сіңетін түрде қалдырады.

Ауыл шаруашылығы дақылдарының тамыр жүйесі қүрылысындағы айырмашылықтары  топырақ ылғалдығын пайдаланғанда  байңалады. Қуатты тамыр жүйесі бар  өсімдіктер — жүгері, күнбағыс, қант қызылшасы, жоңыш-ңа ылғалды төменгі  терең ңабаттардан пайдаланады, ал көптеген басқа есімдіктер ылғалды  топырақтың беткі қабаттарынан жұмсайды.

Әр түрлі өсімдіктер қүрғақ заттардың  қалыптасуына судың мөлшерін әрқалай  жүмсайды. Қант, жүгері, күнбағыс, көп  жылдың шөптер тары мен арпа сияқты өсімдіктерге ңарағанда суды көбірек  жұмсайды және то-пырақты күштірек құрғатады. Сондықтан ауыспалы егісте әр түрлі даңылдарды алмастырғанда  қоректік зат-тарды және топырақ  ылғалын тиімді пайдалануға мүмкіншілік  туады.

Танапта дақылдардың алмасуы топырақтың физикалық жағдайын, өсіресе оның құрылымы мен тығыздығын жақсартады.

Бір жылдың отамалы дақылдарды қарқынды өңдеулер мен қайталама есіру  топырақтың тым борпылдақ болуына, қара шіріктің азаюына, соңынан топырақ  құрылымының нашарлауына ұрындырады.

Қүрғаң дала жене дала аймақтарының жағдайында жел эрозиясының қауіптілігі  байқалады. Бүл аймақта кеп жылдың шөптер және басқа дақылдар қалың  қыртысты (шымды) ңүрады, топырақ құрылымын  жақсар-тады, суға тезімді агрегаттардың  санын өебейтеді, су және жел эрозиясынан  қорғайды.

Дөнді дақылдар түріне қарай алғы дақыл ретінде әр түрлі бағаланады. Күздік бидай жаздық бидай мен  арпа үшін кептеген отамалы дақылдар үшін жаңсы алғы дақыл болып саналады. Жемдік дәнді-дақылдарды, арпа, т.б. нашар алғы дақылға жатқызады және оларды ауыс-палы егістің соңынан орналастырады.

С.Сейфуллин атындағы Қазақ аграрлық университеті мен А.И.Бараев атындағы Қазақ АІНҒЗИ деректері бой-ынша сүлының жазғы егісін сүрі танапты  эрозиядан қорғауға және топырақтың санитарлық жағдайын жақ-сарту үшін пайдалануға болады. Сұлының жасыл  балау-сасының енімділігі гектарына 50-75 ц жетеді.

Ауыспалы егістердің кестесін құру қағидаттары (принциптері). Ауыспалы егісте дақылдардың алмасу

тәртібін және алғы егістерін ендірістік тәжірибелері мен аймақтың ғылыми мекемелерінің  үсыныстарын пайдаланып анықтайды. Бүған қойылатын негізгі талап -әрбір дақылға мүмкіндігінше  оңтайлы жағдай жасап, сыртқы ортаның  қолайсыз әсерін азайту.

Ауыспалы егістің кестесін құрастырғанда  топырақ-тың қүнарлылық қорларын есімдіктердің  тиімді пайдалануын ескеру керек. Сол  үшін мынадай үстанымдарды сақтау керек:

1.    Негізгі дақылдарға ауданның үлкен белігін бөлген жөн.

2. Топырақтың құнарлылығына, танаптардың  тазалығына және басқа тіршілік  жағдайларына жоғары талап қоятын  ең құнды дақылдарды жақсы  алғы дақылдардан кейін орналастыру  дүрыс.

3. Ауыспалы егісті ең жақсы  алғы дақылдан бастау қажет.

4.Дәнді бұршақ дақылдарын қайталап  өсіруге болмайды.

5 Дәнді бұршақ дақылдарын пардан  кейін орналастыруға болмайды.Бұл  жағдайда олардың құнды алғы  егіс болған артықшылығы басқа  дақылдармен пайдаланылмайды.

2.1 Ауылшаруашылық дақылдарының зиянды организмдерінің түр құрамы

Көпқоректі зиянкестер өнімдерінің  түр құрамын анықтау.  Турақант-тылар  отряды (шегірткелер, шек-шектер, шілделіктер), қаттықанаттылар немесе қоңыздар (тақтамұрттылар, шыртылдақтар, қараденелілер) және  қабыршаққанаттылар немесе  көбелектер (түнкөбелек жұлдызқұрттары және қанкөбеклектер).

Астық дақылдары зиянды организмдерінің  түр құрамы. Астық дақылдары  зиянкестерін  анықтау:  қандалалар, қоңыздар, бүргелер, түн  көбелектері, егегіштер,  шыбындар. Астық дақылдары ауруларын  анықтау  – қара күйе, тат, ақ ұнтақ, қастауыш, тамыр шіріктері, сұлының қуыршақтануы,  септориоз.

Бұршақ  дақылдары зиянды организмдерінің  түр құрамы. Бір жылдық  бұршақ тұқымдас  дақылдардың  зиянкестері  – бұршақ қоңызы; көпжылдық бұршақ шөптері – кенелер, бізтұмсықтар, жоңышқа жуанаяқтысы. Өсімдік ауруларын  анықтау – қоңыр дақ, тат,  аскохитоз,  антракноз, жалған ақ  ұнтақ, мозаика, ақ ұнтақ.

Техникалық дақылдардың зиянды организмдерінің түр құрамы. Қант қызылшасының зиянкестері – бізтұмсықтар, бүргелер, қандалалар; мақта зиянкестері  – түнгі көбелектер,  бітелер; күнбағыс зиянкестері – күнбағыс сүгені, күнбағыс қан көбелегін анықтау. Қант қызылшасының аурулары – церкоспороз, фомоз, жалған  ақ ұнтақ, тамыр жегі,  ризомания;  күнбағыстың – пероноспорозы, ақ және  сұр  шіріктері;  мақтаның - гоммозы,  вилтын  анықтау.

Картоп  және  көкөніс дақылдарының зиянды  организмдерінің  түр  құрамы. Картоп зиянкестері – қоңыздар, түн және күйе көбелектерін; көкөніс  дақылдары – қандалалар, бүргелер,  күйелер, ақ көбелектер, түн көбелектер, шыбындарды анықтау. Картоп аурулары –  макроспориоз, фитофтороз, ризоктониоз, рак, қара сирақ, сақиналы шірік және вирусты аурулары көкөніс дақылдары: қырыққабат – қара сирақ, фомоз, пероноспороз, кила, түтікті  және шырышты бактериоздар; қияр – ақ ұнтақ, пероноспороз, тамыр  шіріктері, бактериоз; қызанақ –  фитофтороз, макроспориоз, септориоз,  қоңыр және ақ дақтар,  столбур  және вирусты аурулар.

2.2. Дәнді бұршақ дақылдары         

 Жалпы сипаттамасы. Дәнді  бұршақ дақылары (асбұршақ, ноқат,  ноғаттақ, бөрі бұршақ, т.б.) дәнді  дақылдардың үшінші биологиялық  тобын құрайды да, бұршақ тұқымдасына жатады. Бұл дақылдардың тұқымдарында 20-30% және одан да жоғары мөлшерде ақуыз болады, ал бұл дәнді астық дақылдарынан 1,5-3,0 есе артық. Оның үстіне ақуызды заттар амин қышқылдарының құрамы бойынша (лизин, триптофон, т.б.) толыққұнды, жеңіл ериді, адам мен жануарлар ағзаларымен жеңіл қорытылады. Тұқымдар мен жемістерінде ағзаның қалыпты қызмет істеуіне қажетті көп мөлшерде  көмірсулары (крахмал) және әртүрлі дәрумендер (А, В, С, т.б.) де шоғырланған.

Дәнді бұршақ дақылдары мал шаруашылығындағы ақуыз мәселесін шешуге мүмкіндік  жасайды. Таза және аралас егістіктерде олардан қоректілігі жақсы жасыл  балауса, пішен және сүрлем дайындалады.  Олардың сабаны мен мекені  де мал азықтық құндылығымен ерекшеленеді . Дәнді бұршақ дақылдарының тұқымдары  өңдеу өнеркәсібінде де пайдаланылады. Айта кеткен жөн, ақуыздың көп бөлігін  бұршақ тұқымдас өсімдіктер ауадығы азотты сіңірудің нәтижесінде  қалыптастырылады. Олардың агротехникалық маңызы да зор : тамырларында орналасқан түйнек бактерияларының азотты байлау қабілетінің  арасында топырақ органикалық заттармен және биологиялық азотпен байытылады. Сондықтан барлық бұршақ тұқымдас өсімдіктер көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарына жақсы алғы дақыл болып табылады.

2.3 Дәнді бұршақ дақылдарының ерекшеліктері.

Дәнді бұршақ дақылдары астық дақылдарынан бір қатар морфологиялық ерекшеліктерімен де ажыратылады: тамыр жүйесі кіндікті, көптеген бүйір тамыршаларын түзеді, топыраққа 1,5-2,0 м тереңдікке дейін  бойлайды. Ұсақ тамыршаларында түйнектер  орналасқан және оларда азотты байлайтын  бактериялар дамиды. Сабағы әр түрлі  деңгейдегі біріктілігімен ерекшеленеді: біреулері (ноқат, майбұршақ, т.б.) тік  өскен қалпын сақтайды, ал басқаларында (асбұршақ, жасымық, ноғаттық, т.б.) жапырылғыш, тұның өзі егін жинауда үлкен  қолайсыздық тудырады.  Жапырақтары құрылысына қарай үш топқа бөлінеді: біріншісі-қауырсын жапырақты өсімдіктер (асбұршақ, атбас бұршақ, ноғаттық, т.б.), екінші- үштік жапырақтылар    (майбұршақ, үрме бұршақ) және үшіншісі- саусақ-салалы жапырақтылар ( бөрі бұршақ). Гүлдері бұрыс пішінді, бестік түрде болады.  Жемісі – әр түрлі көлемде және пішінді бұршаққап.  Бұршақ дақылдарының  кейбіреулерінің (асбұршақ, жасымық, т.б.) жемістері піскен кезде жарылады да, тұқымдары шашылып, астық өнімін төмендетеді. Тұқымның көлемі мен түсі де әр түрлі.

Өсіп-даму кезеңінің ұзақтығы бойынша  дәнді бұршақ дақылдары екі топқа  бөлінеді: қысқа (асбұршақ, жасымық, т.б.) және біраз ұзақтау (ноқат, үрме бұршақ, т.б.) . Жылуға талабы бойынша дәнді  бұршақ дақылдарынан суыққа төзімділеу  (асбұршақ, жасымық), жылу сүйгіштеу (бөрі бұршақ, атбас бұршақ, ноқат) және жылу сүйгіш (майбұршақ, үрме бұршақ) деп ажыратылады.  Бұл дақылдардың ылғалға да талаптары бірдей емес: ең ылғал сүйгіштерге май бұршақ, бөрі бұршақ, атбас бұршақ жатады, сондықтан оларды ылғалы молырақ аудандарда немесе тек суару жағдайында өсіреді: құрғақшылыққа төзімді деп ноқат, асбұршақ, ноғаттық саналатындықтан, оларды Қазақстанның солтүстік және орталық облыстарында үлкен табыспен өсіруге болады.

Қазақстанда егістік көлемі бойынша  дәндібұршақ дақылдарының ішінде бірінші  орынды асбұршақ, одан кейін ноқат, ноғаттық, т.б. орналасқан.

Ноқат (Cіcer) – бұршақ тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанның оңт. аймақтарындағы таулардың қиыршық тасты беткейлері мен тастақты жерлерінде, тау өзендерінің аңғарларында өсетін 3 түрі бар. Олардың биікт. 15 – 70 см. Жай қауырсынды жапырақтарының ұштарында мұртшалары не өскіндері болады, олардың сыртын безді талшықтар (қымыздық, лимон, алма қышқылдарын бөледі) жапқан. Дара гүлдері ақ, қызғылт не қызыл түсті болады. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Жемісі – бұршақ. Тұқымы қарақоңыр түсті, жұмыртқа тәрізді, екі бүйірінен бұдырлы келеді. Н-тың тұқымында белок, май, азотсыз экстрактты заттар, В витамині болады. Сондықтан Н-ты тағам ретінде пайдаланады, кондитерлік өнім алуда қолданады. Сондай-ақ Н-тар – жақсы мал азығы.

Асбұршақ. Асбұршақ бағалы, жоғары ақуызды дәнді  бұршақ дақылы болып табылады. Қазақстанда аудандастырылған сорттарының тұқымдарына орта есеппен 24-27% ақуыз, 50%-ден астам көмірсулары (негізінен крахмал), айтарлықтай мөлшерде май , күлдік заттар мен дәрумендер (А,В,С ж.б.) болады. Тұқымдары жоғары қоректілігімен және жақсы дәмдік санасымен ерекшеленеді, әр түрлі тағамдар дайындауға бүтін және үгітілген тұқымдар кеңінен қолданылады, консервіленген түрде де пайдалануға болады. Асбұршақтан әр түрлі мал азықтық өнімдер ден (дара азық, шөп ұны, пішен, пішендеме, т.б.) өндіріледі. Ол-жаздық бидай және басқа ауыл шаруашылығы  дақылдарына жақсы алғы дақыл. 2000 жылы Қазақстанда өсірілген дәнді бұршақ дақылдарының (57,4 мың/га) 80% дан астамы асбұршақтың үлесінде болады.

Морфологиялық ерекшеліктері. Асбұршақ бірнеше түрлерді біріктіреді, барынша кең тарағаны егістік асбұршақ және ол негізінен азық-түліктік  мақсатқа өсіріледі. Оның тамыры кіндікті, сабағы жапырылғыш, жапырақтары күрделі, қосқауырсынды, гүл шоғыры-бұтақбас, жемісі-бірнеше тұқымды бұршаққап, тұқымдары домалақ, ашық түсті.

Биологиялық ерекшеліктері.  Асбұршақ-суыққа төзімді әрі ылғ,ал сүйгіш өсімдік. Оның тұқымы 1-2 С жылылықта өне алады, алайда тіршілікке қабілетті егін көгі +5 С жылылықта 20-25 тәуліктен кейін, ал 15 С температурада 7-8 тәулікте пайда болады. Бұтақтану, бүрлену, гүлдену және пісіп-жетілу кезеңдеріне барынша  оңтайлы температура 15-20 С. Дақылдың егін көгі-8 С дейінгі қысқа мерзімде бозқырауды көтереді, ал гүлдену  мен дәннің толысу  кезеңдерінде тіпті -2-4 С бщзқырау қауіпті. Ылғалға қоятын талаптары мен бір өлшем құрғақ затты қалыптастыру үшін  шығындайтын ылғал мөлшері бойынша асбұршақ ылғал сүйгіш  өсімдіктер қатарына жатады, дегенмен өзінің қуатты тамыр жүйесімен топырақтың терең қабатынан суды соруына  байланысты, ол көптеген басқа дәнді бұршақ , жаздық астық дақылдары, т.б. қарағандақұрғақшылықты жеңіл көтереді. Асбұршақтың ылғалға барынша жоғары талабы бүршіктену-гүлдену  кезеңіне сәйкес келеді. Осы кезеңдегі  топырақтың жақсы ылғалдылығы оның жоғары өнімінің кепілі болып табылады. Асбұршақтың транспиранциялық коэфициенті  300-600 аралығында. Гүлдену кезеңінің созыңқылығына байланысты оның тұқымдары біркелкі піспейді, ал бұл ерекшелік егін жинау мезгілі мен тәсілін дұрыс таңдап алуға мәжбүр етеді.  Асьұршақ қоректену элементтері жеткілікті қара, күңгірт, қара, қоңыр, т.б.  топырақтарда жақсы өседі. асбұршақ үшін қышқыл , механикалық құрамы ауыр , сортанды және батпақтанған топырақтар жарамсыз, жеңіл құмдақ топырақтарда да ол нашар өседі.

Қарқынды өсіру технологиясы Қазақстанда асбұршақ сүрі танабынан кейінгі бірінші және екінші жаздық бидайдан кейін орналастырылады.  Асбұршақ бір танапта  қайта өсіруді көтере алмайды, өйткені аурулар мен зиянкестерден үлкен зардап шегеді.  Топырақты негізгі өңдеу жазықтілгіштермен немесе терең қопсытқыштармен іске асырылады.  Себу алдындағы топырақ  өңдеу бидайдікіне ұқсас. Теңдестік тәсілімен анықталған фосфорлы тыңайтқышты топырақты негізгі өңдегенде енгізеді. Ылғалды аудандарда және суармалы жағдайда  өсіргенде асбұршақ тұқымын нитрагинмен өндегенде жақсы нәтижеге қол жеткізіледі, ал мұның өзі өсімдік тамырларында  түйнектеріндің түзілуіне жағдай жасайды, асбұршақтың азотты байлауын күшейтеді.Ауруларға қарсы нитрагинмен  дәрілейді.Асбұршақты жаппай қатардағы тәсілмен себеді.Тұқым себу мөлшері 0,6-0,9 млн/га өнгіш тұқым.Асбұршақ тұқымдары ылғалды топырақ қабатына сіңіріледі (4-5 см-ден 8-9 см-ге дейін)Асбұршақ егісчтігін күтіп баптау егін көгіне дейінгі(себуден 3-4 тәуліктен соң) тырмалаудан басталады.Соның нәтижесінде арамшөптердің ақ жіпшеларі жойылады және топырақ қабыршағы үгітіледі.Көктегеннен кейін және тамырланғаннан соң егін көгін көлденең немесе қиғаштап жеңіл тырмалармен тырмалайды. Асбұршақ себілетін танаптардағы біржылдық аоамшөптерге қарсы линурон немесе прометрин гербицидін қолданады.Бізтұмсық, дән кеміргіштерге қарсы метафоспен өңдейді.

Асбұршақ егістігі бөлектеп жиналады.Асбұршақ  тұқымының орташа ылғал-дылығы 30-35 % жеткенде немесе өсімдіктерінің орта бөлігіндегі бұршаққаптардың 70-75% сарғайғанда оны дестелегіштермен( ЖБА-3,5) дестеге шабады, ал дестеде тұқым ылғалдылығы 18-20%жеткенде бастырылады.  

2.4. Дәнді бұршақ дақылдарының  химиялық құрамы

Дәннің құрамына кіретін барлық заттарды органикалық (көмірсулар, ақуыздар, липидтер, пигменттер, ферменттер, дәрумендер) және бейорганикалық (су, минералды  элементтер).  Химиялық құрамы бойынша барлық дәнді-дақылдардың дәндерін крахмалды өсімдік шикізатына, өйткені олардың құрамында крахмал көп. Бұршақ дақылдарын ақуыздар тобына құрамында ақуыз көп, ал майлы дақылдарда липидтер көп.

2.5.  Белок өндірісін арттырудағы дәнді бұршақ дақылдарының алатын орны 

Белок-жер шарындағы өмірдің  кілті. Белоктар - әр қырлы биологиялық  катализаторлар, оларсыз организмде бірде-бір биохимиялық процестер  жүрмейді. Организмде белоктар зат  алмасу процесінде азайып жұмсалады  да, олардың қоры әр қашан да толықтырылып тұрады. Организмнің 1/5 бөлігі белоктан тұрса және 2/3 бөлігі қатты қалдықтан  тұрады, сол себепті адам организмі  белок резерві онша көп болмайды. Сондықтан күнбе-күн белокті тамақты  аминоқышқылдармен жолықтырылып отырылады, олар адамзаттың қоректенуі үшін табылмайтын  және басқамен ауыстырылмайтын қорек  болып есептеледі. Негізгі ауыстырылмайтын  амин қышқылдарымен тамақты толықтыру  белокті құрамының толық бөлінуіне  талап етеді (аргенин, метионин, лезин, гисьяин, фенил-аларин, летсин, вомен, турифтедан, теонин). 
Егер адам организмі белокпен бірге 8 негізгі аминқышқылын қабылдау керек болса, ал бала организмі оған қосымша тағы екі аминқышқылын талап етеді (аргинин,гистидин). 
Егер, ұзақ уақыт тамақта белок аз болса онда ол денсаулыққа зиян тигізеді, яғни салмақты азайтады, қанның мөлшерінің азаюна себепші болады, жұмысқа қабілеттілікті төмендетеді және т.б. Ал егер тамақта белок көп болса ол да әрбір ауруларға себепші болады. Сондықтан адамның тамағында нағыз белоктардың болғаны абзал. Орта жастағы адамға күніне 80-100г белок қажет, немесе 1.6-1.3 г белок 1кг дене салмағына қажет. Белок қабылдау нормасы адамның жасына,жұмыс тәртібіне,денсаулығына байланысты болады. 
Адам организмін негізінен белокпен қамтамасыз етушілер өсімдік және мал шаруашылықтар өнімдері.  
Дәнді бұршақ дақылдарын тағамға пайдалану, басқа тағамдарға қосымша, организмді сапалы тез қорытылатын белоктармен, минералды заттармен және витаминдермен қамтамасыз етеді.Витаминдер организмінің асқорыту мүшесін 

2.5. Қазақстанның қуаң  даласында бұршақ тұқымдас дақылдарды  егу технологиясы

Бұршақ тұқымдас дақылдар туралы айтатын  болсақ,оның бірнеше оңды қасиеттерін  атап өтуге болады. Біріншіден, осы  өсімдік тұқымдастары өзінің тұқымдарында, және жасыл жиынтығында өсімдік  ақуызын аса мөлшерде сақтау қабілеті бар (малдарды толық азықтандыруда  маңызы зор). Екіншіден, бұл өсімдіктердің  азотжинақтаушылар сияқты агротехникалық маңызы зор (бұлбұршақ тұқымдас өсімдіктер тамырында орналасатын және ауадан тәуелсіз азотты сіңіріп, оны өсімдіктерге қолайлы қалыпқа аударуына қабілетті  түйнек бактерияларының қызметімен түсіндіріледі). Үшіншіден, бұршақ тұқымдастар көптеген астық дақылдарына мүмкіндігі аз, яғни олар астық және де басқа дақылдарға жол салушы, ауыр еритін фосфорлы қоспасына қатысты тамырлы жүйесінің сінімділігі қабілеті бар. Төртіншіден, бұршақ тұқымдастар (асбұршақ, нут) рынокта жоғары бағаны ұстап тұр. Бесіншіден, бұршақ тұқымдастардың дәнді, жарма және техникалық дақылдармен бірлесіп ауыспалы егістікте өңдегенде шаруашылықты ұтымды жүргізуге мүмкіндік береді.

Жоғарыда аталғандай, бұршақ тұқымдас дақылдар – жан-жануарлар үшін жақсы  азық. Президент Жолдауында аграрлық секторде мал шаруашылығын дамыту бойынша  теңдессіз жоба жүзеге асырылады  деп айтылған, сондықтанда келешекте  Солтүстік Қазақстанда өсірілетін дақылдар арасында бұршақ тұқымдастарға  нарықтық сұраныс жетекшілік орын алады.

Қостанай НИИ СХ тәжірибелерінде  бұршақ тұқымдастрады өңдеуде қорсақтағыш  технологиясы қолданылады. Орылған  аяда негізгі өңдеу жүргізілмейді. Егіс алдындағы өңдеуде біріңғай әсердегі гербицидтер қолданылады. Себу амалы – қарапайым. СКП - 2,1 тұқым сепкіші қолданылады. Оңтүстік жеңілсазды қара топырақтарында асбұршақ үшін тұқым себу нормасы 0,8 ден – 1,0 млн. шт./га дейін, нут үшін - 0,6-0,8 млн. шт./га. Тұқым өңдеу тереңдігі 6-8 см. Бұршақ тұқымдас дақылдарды егуді жоғарысапалы тұқыммен аймаққа оңтайлы мерзімде өткізген жөн: нут үшін - 10-20 мамырда, асбұршақ үшін - 15-31 мамырда. Вегетация кезеңінде асбұршақты егуде егістікті гербицидтпен бүрку жүргізіледі. Нутты егу кезеңінде біржылғы ғана емес, көпжылғы дәнді дақыл арамшөптерімен күресуге болады. Сонымен қоса кеңжапырақты арамшөптертермен күресуде проблемалар пайда болады, өйткені гербицидтер оларға қарсы өсімдіктің жойылуына мәжбүр етеді, тиісінше, нутқа кеңжапырақты арамшөптертерден таза алаң таңдаған жөн. Нутты тіке комбайндаумен, ал асбұршақты жеке әдіспен жинау қажет. Астық жинау кезінде барлық өсімдік қалдықтары ұсақталған күйде егінжай бетінде қалады. Егістіктің арамшөптілігі бойынша мәліметтер 1 кестеде соңғы 5 жылға көрсетілген.

1 Кесте - 2006-2010 ж.ж. толық шығу фазасындағы бұрщақ тұқымдас егістіктің арамшөптілігі.

Арамшөптер саны (біржылдық және көпжылдық) 1 м² асбұршақ тәжірибесінде нутқа қарағанда арамшөптілілігімен 1,13 ретке дейін асып түседі. Бірақ нутты егуде көпжылдық арамшөптер көп болды (дала қалуены, дала шырмауығы) және асбұршақ арамшөбінен 1.7 рет артып кетты, сондықтан нут үшін егістік таңдағанда, көпжылдық арамшөптері бар алаңдардан аулақ болу қажет. Бұндай мүмкіндік болмаған жағдайда, алдыңғы дақылдарды жиниғаннан кейін зиянды көпжылдық арамшөптермен күресу қажет. Біржылдық арамшөптердің басым бөлігі (алабота, қыл, арам тары және т.б.) асбұршақ алаңында байқалды. Бұндай үлкен дәрежедегі арамшөптілік бұршақ тұқымдастардың даму кезеңіндегі армшөп өсімдіктері үшін нашар бәсекеші болғандықтан пайда болды.

Астық шығыны туралы айтатын болсақ, біз ылғыл сақтағыш технологиясы артықшылығы есебімен жылдар бойы бұршақ тұқымынан өнім алатынымызды атап өткен жөн. (2 кесте).

2 Кесте – Тәжірибе жылдарындағы бұршақ тұқымдастар өнімі (2006 – 2010 жж.)

Орташа 5 жылға алғанда асбұршақ өнімді болды. Оның өнімділігі нуттан 1,1 рет басым болды. Асбұршақ –  ауыл шаруашылығы малдары үшін бағалы белокты азық. Құрамында 18-22% белогы бар жасыл жиын және шөптің үлкен  азықтық маңызы зор. Бірақ нут, кұрғақшылыққа  төзімді дақыл ретінде Қазақстанның солтүстік аймақтары үшін үлкен  қызығушылық тудырады. Нуттың басқа  бұршақ тұқымдас дақылдардан тағы бір  ерекшелігі, ол аз мөлшерде зиянкестерге және ауруларға шалдығады. 

Жоғарыда атап өткендей, топырақ өңдеуді минималдандыру бұршақ тұқымдарын егу кезінде ең маңызды жағдайлар ретінде қарастырылатынын атап өткен жөн. Жабындау егін шаруашылығын қолдануына байланысты топырақ биотының қалыптасуы байқалады, топырақтың микробиологиялық белсенділігі артады, бұл өсімдік материлдарының тезірек қоректендіргіш заттарға айналуына көмектеседі. Сонымен қоса, алаң бетіндегі өсімдік қалдықтарын біркелкі орналастырылуы, жел немесе су эрозиясынан топырақты қорғайтынына көңіл аударған жөн. Өз кезегінде, топырақ қабатындағы өсімдік қалдықтары арқасында жиналатын қорек элементтері мен ылғал қорлары, бұршақ дақылдарының дамуы үшін қолайлы жағдайлар туғызып отырады.

Қорытынды ретінде, Қазақстанның қуаң даласында бұршақ тұқымдас дақылдарды өңдеу тиімді және өңдеу технологиясы дұрыс сақталған жағдайда жоғары өнім алынатына кепілдік берілетінін  атап көрсеткен жөн.

2.7.  Бұршақ дақылдарының  қауіпсіздік шаралары, талаптары

Өндіру процесінде астық  қауіпсіздігіне қойылатын талаптар

Астық өндіру экологиялық  және фитосанитарлық қауіпсіздікті, ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлердің  экологиялық және фитосанитарлық қауіпсіздігін, құнарлылығын сақтауды және ұдайы молықтыруды қамтамасыз ететін, қоршаған ортаға қолайсыз әсер етуді болдырмайтын немесе шектейтін ғылыми негізделген және ұсынылған тәсілдермен жүзеге асырылады.

1. Астықты өндіру кезінде:     

1) қолданыстағы нормалар, нормативтер,  агротехникалық, агрохимиялық, мелиоративтік,  фитосанитарлық және эрозияға  қарсы іс-шараларды жүргізу ережелері  сақталуы;     

2) зиянкестер, өсімдік ауруларын  қоздырғыштар және карантиндік  маңызы бар арамшөптер болмайтын  тұқымдар пайдаланылуы;     

3) Қазақстан Республикасының өсімдіктерді  қорғау туралы заңнамасында белгіленген тәртіппен Қазақстан Республикасында мемлекеттік тіркеуден өткен пестицидтер (улы химикаттар) қолданылуы тиіс.     

10. Астық өсіру кезінде пайдаланылатын  пестицидтер (улы химикаттар) мен  тыңайтқыштар Қазақстан Республикасының  химиялық өнімнің қауіпсіздігі  туралы заңнамасының талаптарына жауап беруі тиіс.     

 Астықта улағыш заттардың  жинақталуын болдырмау тыңайтқыштар  мен гербицидтерді қолдану жөніндегі  талаптарды (енгізу және өңдеу  мерзімдері, тәсілдері, мөлшерлері  және еселігі) сақтау арқылы  қамтамасыз етіледі.     

11. Тыңайтқыштар мен өсімдік  қорғау құралдарын қолдану жөніндегі  автокөліктің, ауыл шаруашылығы  техникасының, машиналардың және  жабдықтың техникалық жай-күйі, оларды  пайдалану тәртібі машиналар  мен жабдық қауіпсіздігі саласындағы заңнаманың талаптарына сай болуы тиіс.