Дәнекер тіні

                                                     Дәнекер тіні

Дәнекер тіндері мезенхимадан дамыған, құрамында көптеген жасуша аралық затымен (талшықты құрылымдары мен аморфты  зат) жасушалардың дифферондар қатарынан  тұратын ішкі ортаның гоместазын сақтауға қатысатын және басқа тіндерге қарағанда аэробты тотығу процесін аз пайдаланатын, механизімнің туындылары.

Адам денесі массасының 50 пайзынан астамы  дәнекер  тіндерінен тұрады. Дәнекер тіндері мүшелерінің  стромасын, тіндер арасындағы қабыршақ – перделерін, тері дермасы мен  қаңқаны түзеді. Дәнекер тінінің функционалды мінездемесі оның құрылымдағы күрделілігімен сипатталады.

Дәнекер тінінің қызметі. Ағзада дәнекер тіндері сан алкан ққызмет атқарады- трофикалық, қорғаныс, тіректік, пластикалық, морфегенетикалық. Трофикалық қызметке айналасында орналасқан құрылымдарды қоректік затпен қамтамасыз ете отырып, зат алмасу және ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығын да сақтайды. Бұл қызметті атқарудағы ең маңызды құрылымы жасуша аралық заты. Дәнекер тінінің аралық заты арқылы су, тұздар, қоректік заттардың молекулалары тасымалданады. Сондықтан жасуша аралық зат интегративті – буферлі орта болып табылады. Қорғаныс қызметі -  ағзаның механикалық әсерлерден қорғап(сүйек пен шеміршек тіні), мүшелерге сыртқы ортадан бөтен текті заттардың енуінен сақтап жасуша және гуморальді қызметке қатысады. Тіректік қызмет – пішіні құрап көптеген мүшелердің негізін түзеді. Бұл қызмет аталған тіннің коллаген және эластин талшықтарына тікелей байланысты. Жасушааралық заты қаншалықты тығыз болса, биомеханикалық қызметі соншалықты мықты болады. Пластикалық қызметі – тіршілік ету жағдайларға байланысты, сол ортаға бейімделуі немесе адаптация процесіне қатысып мүшелердің дефектісін жойып, регенерациялық қызмет атқарады. Морфологиялық қызметі – тіндердің комплексін қалыптсатыру, оның ішінде көптеген мүшелердің капсуласын, мүшенің ішіндегі стромасы болып саналатын перделерін түзіп, мүшелерге белгілі бір пішін береді.

Дәнекер тінінің жіктелуі. Жіктелуі жасуша мен жасуша аралық заттарының құрылымына, ондағы талшықтардың реттеліп орналасуына және бұларды желімдеп тұратын аморфты физико-химиялық қасиетіне байланысты жіктеледі. Дәнекер тіндері: меншікті  дәнекер тіні және қаңқалық тіндер болып жіктеледі. Қаңқалық тіндерге шеміршек, (гиалинді , эластинді және талшықты) екі сүйек тіні(фиброзды-талшықты , қабыршақты) және бұлармен қоса тіс цементі мен дентин жатады.

Дәнекер тінінің гистогенезі. Дәнекер тінінің гистогенезі эмбриоенальды және постэмбриональды болып бөлінеді. Эмбриональды кезеңде дәнекер тінінің барлық түрлері мезенхимадан дамиды. Осы үдеріс түрлі ағзалар мен жүйелерде бірдей болмайды және  де бұл эмбриогенездің түрлі кезеңдеріндегі   физиологиялық елеулілігіне  тәуелді болады.

Мезенхима дифференцировкасында өсіндіде және өсінді мүшесі сыртында топографиялық  асинхроны байқалады. Тіннің қайта  құрылуы эмбриогенез кезеңінде  апоптоз жолымен және тіннің қайта  пайда болуымен резорбианалады.

Постэмбриональды гистогенез қалыпты  физиологиялық жағдайда  өте баяу және ол тіннің гомеостазын сақтап ,  тіршілігін жойған жасушалардың орнын  жас,  аз маманданған  жасушалардың дамуы жаңалануы арқылы жүзеге асып отырады

Меншікті дәнекер тіні

Борпылдақ дәнекер тіні ағзада көптеген мүшелер құрамында кездеседі , оның ішінде қан мен лимфа тамырларының  сыртын қоршап көптеген мүшелердің стромасын  түзеді. Бұл тіннің құрамында жасущалар  мен жасуша аралық заты бар.

Жасушалар

Негізгі жасушалары:  фибробластар ( талшықтар түзуші жасушалар тобы),макрофагтар , тін базафильдері , адвентициальді жасушалар , май жасушалары , плазмациттер  мен қаннан келген лейкоциттер , кейде  пигментациттер кездеседі.

Фибробластар - (латыннын фибро — талшық, гректің бластос — ұрық)  жасуша аралық заттың  құрамындағы белоктарды (коллаген мен эластин) , протеогликандарды және гликопротеиндерді синтездейді . мезенхимадан дамыған жасушаларда фибробластардың дифферон қатарын түзетін:  бағаналы жасуша , жартылай бағаналы-  жасуша ізашарлары , аз маманданған , маманданған фбробластар (пісіп жетілген) , фиброциты және де миофибробластар мен  фиброкластар. Фибробластардың негізгі қызметі  негізгі заты мен ондағы талшықтарды синтездеп ,  жараланған жерді қайта қалпына келтіре отырып , ағзаға келген бөтен заттарды қоршап , сыртына капсула түзеді. Морфологиялық жағынан дифферон қатарын аз маманданған фибробластардан бастауға болады.

Аз маманданған фибробластарда аздаған өсінділері бар , дөңгелек немесе сопақша келген ядросы мен шағын ғана ядрошығы  анықталған. Цитоплазмасы базофильды , көптеген РНҚ- сы бар. Жасуша өлшемі  20-25 мкм нан аспайды .Цитоплазмасында  біраз бос рибосомалар да бар. Эндоплазмалық торы мен митохондрия толық дамымаған.  Бұл типтегі фибробластарда  белок синтезі мен секреция әлі төмен ,  бірақ бұлар митоз жолымен  белсенді түрде бөліну қасиетіне ие. 

Пісіп жетілген фибробластар көлемі ірі  болып келеді  40-50 мкм  , өте белсенді түрде қызмет атқаратын жасушалар . цитоплазмасы базафильды боялған , жақсы дамыған түйіршікті эндоплазмалық торы бар .  гольджи комплексі , митохондриялары мен лизосомалары көп . Бұлар  жасуша аралық заттардың синтезіне қатыса отырып ,  темір ионының , мыс ,  хром , аскарбин қышқылдарының  биосинтезін реттеп , коллаген синтезіне қатысады. Цитоплазмасының шеткі аймағында қалыңдығы  5-6 нм болып келген микрофиломенттер  мен белоктар актин мен миозин бар. Микрофиломенттер фибробластарға қозғалтқыштық қасиет береді  , белоктар жиырылғыштық . Фибробластар қозғалған кезде олардың көлемі   10  рет үлкейеді  .

Фиброциттер- фибробластардан дамыған  дефинитивті (ең соңғы түрі)  түрі.Пішіні жіпше тәрізді , ұзын өсінділі , аз ғана органеллалары бар , жасуша қосындысынан липидтер мен гликогеннен тұрады. Синтездік қызметі төмен.

Миофибробластар – фибробластарға ұқсас , коллаген белоктармен қоса жиырылғыш  белоктар синтездейтін жасуша. Қызметі  жағынан ет   тінінің миоциттеріне ұқсас болңанымен айырмашылықтары  да бар . Құрамында жақсы дамыған  эндоплазмалық торы бар. Қызметі  жарақаттану процесінде регенерациялық қабілеті арқылы жараны жазады. Мысалы:  жатырдың ақауын тез қайта қалпына  келтірді ( бала туғаннан кейін).

Фиброкластар фагоцитарлық қызметі өте жоғары  мүшелердің инвалюциясы кезеңінде жасуша аралық затын сорады . Жүктіліктен кейін жатырдың қалпыны келуіне ықпал етеді.

Макрофагтар(makros-үлкен , ұзын , fagos-жоямын )- бұл өте ірі , гетерогенді арнайы қызмет атқаратын ағзадағы  қорғаныс жүйесіне қатысатын жасушалар тобына жатады .  Макрофагтардың   бос ,  бекінген  және көп ядролы түрлерін ажыратады . Бос макрофагтарға борпылдақ дәнекер тінінің гистиоциттері , серозды қабықтағы макрофагтар , өкпе макрофагтары жатса , ал бекінген макрофагтарға сүйек тініндегі , сүйек кемігіндегі , көк бауырдағы , лимфа түйіндеріндегі , эпидермистегі (Лангерганс жасушалары) плацентадағы макрофагтар жатады . Макрофагтардың келесі түріне күп ядролы ең ірі жасушалар –симпласт . Бұлар бір ядролы макрофагтардың  бір –біріне қосылуынан пайда болады . Кейде эндоцитоз процессі арқылы түзіледі .

Макрофагтардың плазмалеммасында ісік жасушаларына , эритроциттерге , Т  және В лимфоциттеріне , антигендерге , гормондарға арналған арнайы рецепторлары бар . Осы арқылы олар иммундық реакцияларға қатысады . Бұлардың саны қабыну процесстеріне  байланысты көбейіп отырады . Макрофагтар  бағаналы қан жасушаларынан , оның ішіндегі промоноцитттер мен мооциттерден дамиды .

Толық жасушалар немесе үлпалық базофильдер (гепариноциттер) адам мен сүтқоректілердің борпылдақ дәнекер үлпаларында, көмекей безінде, бауырында, алқым безіңде, жатыр қабырғасында, сүт бездерінде, асқорыту жолының кілегей асты қабатында, тілде , тимуста байқалады. Осы органдарда толық жасушалар үсақ кан мен лимфа тамырларын бойлай орналасады. Бұл жасушалар антигенге қарсы антидене гамма- глобулин белогын синтездейді . Толық клеткалардың цитоплазмасында түйіршіктер болады. Олардың қүрамында қан ұюына кедергі болатын мукополисахарид гепарин болатыны анықталған. Сонымен бірге гиалурон және хондриотин күкірт қышқылдары А және С түрі және физиологиялық активті заттар — гистамин мен серотонин болады. Үлпалар зақымдалған кезде гистамин бөлінеді. Ол тамырлардың кеңеюін, бірыңғай салалы бұлшық еттердің жиырылуын туғызады және асқазан сөлінің бөлінуіне себепші болады. Жалпы саны адамның физиологиялық көңіл күйіне байланысты.

Плазмалык жасушалар  немесе плазмоциттер көмекей бездерінде, көк бауырда, лимфалық түйіндерінде, бауырда, ішектің кілегейлі кабатында, сілекей бездерінін стромасында т. б. органдарда болатын пішіні жүмыр немесе сопақша үсак клеткалар, ядросы жасушаның бір жағына ауыса орналасқан. Плазмоциттер организмнің иммундық жүйесінің маңызды компоненті антиденелерді бөледі.Бұлар В-лимфацитінен дамыған . Саны аллергия мен қабыну кезінде кобейеді.

Май жасушалары немесе  адипоциттер ретикулалық клет-калар мен гистиоциттерден пайда болады.  Май жасулары жиналып май тінін түзеді  . Сүткоректілер мен адамның май үлпасы ақ және қоңыр май үлпалары болып бөлінеді. Трофикалық , энергия қоры болып , судың метобализміне қатысады.Цитоплазмасында біраз холестерин, фосфолипид , бос май қышқылдары бар. Майды Судан ІІІ пен бояса , жақсы көрініп қара түске боялады.Майдың ыдырауы гормондар мен ферменттерге байланысты. Липаза триглицерилді  глицеин мен май қышқылына ыдыратады , Яғни олар қан құрфмындағы альбуминмен байланысып басқа тінге тасымаалданып  қоректендіреді.

Адвентициальды жасушалар аз маманданған  жасушалар . қан тамырларын қоршап , өткізгіштігін жақсартады . Цитоплазмасы аздаған базафильді , сопақша ядросы  мен біраз органеллалары бар . Бұл жасушалар дифференцияланып фибробласт , миофибробласт және адипоцитке айнала алады.

 Перициттер-бұл жасушалар қан капиллярларының құрамына кіреді.

Пигментациттер- бұл пигментті жасулар меланоциттер . Цитоплазмасында биологиялық активті заттар бар аминдер. Бұлар тін базафильдерімен  бірге қан тамырларының тонусын реттеп отырады.

Аралық зат

Дәнекер тіндерінің   аралық заты на талшықтар (эластин мен коллаген) мен негізгі  заттан түрады. Негізгі  зат жасушалар арасындағы кеңістікке қан плазмасынан , сонымен қатар осы жасушалардың бөлген секрецияларынан пайда болған құрылым. Адам ұрығының 1-2  айлық дамуында жасуша аралық зат қалыптаса бастайды. Ағзаның тіршілігінде бұл құрылым жаңарып отырады .  Ал негізгі заттағы талшықты құрылымдары жасушалардың синтездеген талшықты белоктарынан  пайда болады .Талшықтар ұлпаға мықтылық пен серпінділікті камтамасыз ететін қасиет береді.

Коллагендік талшықтар дәнекер тіндеріне мықтылық қасиет беретін,әртүрлі бағытта немесе ретімен орналасқан.Қалыңдығы 1-3 мкм ал ұзындығы әртүрлі  болып келген фибриллярлы белок –коллаген.Бұл белок фибробластың цитоплазмасындағы түйіршікті эндоплазмалық тордың рибосомаларында синтезделеді.Жалпы коллаген  талшықтарының 14 түрі бар.Олар бір бірінен молекулярлы құрылымдар арқылы ерекшеленеді.Коллаген молекуласының ұзындығы 280нм ал ені 1.4 нм құрамында три плеті бар,үш полипептидтік-бұл молекулалық деңгейдегі түрі- проколлаген,жасуша аралық  затқа синтезделенеді.Екінші деңгейдегі жоғары молекулалық сатыдағы түрі-бұл жасушадан тыс орналасқан коллаген талшықтары тропоколлаген.Құрамында протофибриллалары бар,қалыңдығы бес монометр болатын микрофибриллалар .Гликозамингликандардың қатысуымен үшінші түрі фибрилларлы деңгейдегі коллаген талшықтары қалыптасады.Бұлардың қалыңдығы 20-100нм төртінші сатыдағы талшықты түрі талшықтардың   агрегациясынан қалыптасқан қалыідығы 1-10мкм,құрамында бірнеше фебриллалары бар құрылым.Коллаген талшықтарының бір турі ретикулярлы немесе преколлаген талшықтар Пісірген кезде алдымен ісінеді, сонан кейін еріп, желімге айналады. Осы касиетіне қарай коллагендік деп атаған.

Эластин талшықтары (fibra elasticae) өте  созылғыш, әрі майысқыш, бір-бірімен  байланысып жатады (анастомоз), қалыңдығы  – 1,2-1 мкм. Құрамында микрофибриллярлы, аморфты компоненті болатын құрылым.. Даму немесе қалыптасу деңгейлері: молекулярлы, жоғары молекулярлы, фибриллярлы  және талшықты болып жіктеледі. Ең пісіп-жетілген эластин талшықтарының 90% аморфты  компонентпен эластин белогынан (10%) тұрады.

 ЭластиндІ талшықтар эластин  белогінен түзілген, физика-лық қасиетіне  қарай бүларды эластикалық немесе  серпінді талшықтар деп атайды. Серпінді талшықтардың қасиеттері  коллагендік талшықтарға карама-қарсы.  Олар өте созыл-малы және онай  үзіледі.

Аморфты немесе негізгі зат.

Дәнекер тіндерінің жасушаларымен  талшықтары аморфты компо-нентінде жабысып орналасады. Бұл компонентті  гель тәрізді, қоймалжың субстанция, интеграты – буферлі жүйе. Құрамында  қан плазмасының белоктары, су, иондар, жасушалардың зат алмасу процесінен пайда болған өнімдер, протеогликандар  болады. Аталған өнімдер үнемі  қозғалып, жаңаланып тұрады. Аморфты  заттың құрамында: гликоамингликандар (ГАГ), протеогликандар (ПГ), гепарин, гликопротеиндер (ГП), фибронектин, фибриллин, ламинин  болатыны белгілі.

Протеогликандар- белокты көміртегі  қослыстар.90-95 пайызы көміртегі болады.

Гликазамингликандар-полисахаридті  қосылыстар,құрамында аминосахарид бар гексурон қышқылы болады.ГАГ  молекулаларында  теріс заряды бар  және сутегі молекуласы,натрий  тез  байланысқа түсетін гидроксильді,карбоксильді,сульфатты  топтары болады.Осыған қарап тіннің гидрофильдігін анықтайды.Гликазамингликандар  дәнекер тінінің  талшықты механикалық  құрлымы  мен репоративті процестерге ,сонымен қатар дифференциалануына қатысады.Дәнекер тіндерінде көп  мөлшерде гиалурон қышқылы,сульфатталған  ГАГ,дерматансульфат,кератансульфат,гепаринсульфат  болады.базофильді (мембрананың құрамында)

Гепарин-глюкороидты қышқыл мен  гликазамин,гликазамингликаннан тұрады.Адам және жануар организмінде базофильді лейкоциттерден бөлінеді,қаннаң құрамында  қан ұйытушы элементтердің құрамында  болады.

Гликопротеин- олигисахаридит пен  белоктардың қосылыс,талшықтар мен  аморфты заттың  құрамында болады.Оларға протеогликандар мен байланысқан  ерігіш ГП,кальцирленген тін ГП,коллагенмен  байланысқан ГП жатады.Гликопротеидтер  дәнекер тініндегі клеткааралық заттардың түзілуіне қатысады.(фибронектин,хондронектин,фибрилин,ламинин  және т.б)Фибронектин- фибробластың басты  гликопротеині.Клеткааралық аймақта  интерстициальді коллагенмен байланысқан.

Фибриллин-микрофибрилалардың түзілуіне  қатысады.Клеткааралық байланыстарды  күшейтеді.

Ламинин-базофильді мембрананың компоненті бір-бірімен дисульфатты қосылыстармен  байланысқан   3 түрлі полипептидті тізбекпен коллагеннің  5 түрі мен  клеткалардың сыртқы рецепторынан тұрады.

ТЫҒЫЗ ДӘНЕКЕР ҰЛПА

Тыгыз дәнекер ұлпаның механикалық  маңызы бар. Оның кұрамында жасушалар  мен аморфтық зат аз болады да, талшыктар басым келеді. Талшыктары тәртіппен орналасқан. Тығыз дәнекер ұлпа терінің негізін, сіңірді, шандырды, желкені қүрайды.

Дәнекер ұлпалық талшыктардың орналасуына  байланысты тығыз дәнекер ұлпасының  екі түрін ажыратады: тығыз қалыптаспаған  және тығыз калыптасқан дәнекер үлпаларын. Тығыз калыптаспаған дәнекер үлпасында клеткааралық заттың талшықтар шоғыры түрлі багыттарда жатады және олардын орналасу бағытында қатаң заңдылық болмайды. 

5-сурет Адам терісінің тығыз  қалыптаспаған дәнекер ұлпасы

Коллаген талшықтарының 1— ұзыннан  және 2— көлденең кесіндісі; 3— борпылдақ  дәнекер ұлпасы.

 Тығыз   калыптаскан  дәнекер   үлпаларының   талшықтар  шоғырларына   үлпага  әсер   ететін  механикалық  күштердің бағытына сәйкес орналасу  зандылыктары тән. Үлпаның негізгі  массасын күрайтын тзлшықтардын  түріне байланысты   калыптаскан   дәнекер   үлпасьш   коллагендік  және    серпілмелі     (эластикалық)     деп     бөледі.     Тығыз қалыптаспаған   дәнекер   үлпасы  адам  мен   сүтқоректілер терісінін негізін қүрайды. Коллаген талшықтарынын шоғырлары түрлі бағытта орналасып, айқышұйқыш шырмалып жатады (5-сурет).

Дәнекер үлпасының бүл түрінде  коллагендік талшықтармен бірге  эластиндік талшықтардың кейбір саны кездеседі. Бүл үлпада клеткалар  аз болады, олар негізінде фибробластлар, фиброциттер және борпылдақ дәнекер  үлпасында байқалатын кейбір клеткаларда  кездеседі. Тығыз дәнекер үлпасы сіңірді қүрайды (6-сурет).

Коллаген талшықтары бір-біріне параллель  және тығыз орналасады. Талшықтар  шоғырьшың арасында саңылаулар болады, ондағы аморфты затта фиброциттер  жатады. Фиб-роциттер немесе сіңір клеткалары, бірінші ретті коллаген талшықтар  шоғырының тізбектерінің арасьшда орналасады. Бірінші ретті коллаген шоғырлары бірігіп, екінші ретті  шоғырлар күрайды. Оларды эндотеноний (tendo — сінір) деп аталатын борпылдак  қалыптаспаған дәнекер үлпаның  жүқа қабаты қоршап түрады. Осы принциппен екінші ретті коллаген шоғырлары, үшінші ретті шоғырларға бірігеді, бүларды  да дәнекер үлпасы каптайды, бірақ  олардын дәнекер үлпалық кабы қалың болады және перитеноний деп  аталады.

Перитенании менэндотенонии араларынан қан тамырлары мен нерв ұштары келеді , яғни қоректеніп , импульстер орталыққа барады .

Тығыз қалыптаскан серпілмелі дәнекер  ұлпасы адам мен сутқоректілерде  желке мен дыбыс тарамыстарын құрайды. Бұл үлпанын құрылысы тығыз  қалыптасқан коллагендік дәнекер  ұлпасына ұқсас, айырмашылығы  оның   негізгі құрылымдық компоненті эластиндік талшыктар, Коллагендік талшықтар  аз болады.Тығыз қалыптаскан серпілмелі дәнекер ұлпасы щоғырларға бөлінбейді.

Оның клеткалық элементтері, көбінесе, фиброциттерден тұрады, бірақ борпылдақ  калыптаспаған дәнекер үлпасына тән басқа клеткалар да кездеседі. Соңғылар қан тамырла-рын бойлай эластиңді талшықтардың арасында орналасады. Тығыз дәнекер ұлпасы түрлі эмбриондық бастамалардан дамиды: тығыз қалыптаспаған  дәнекер үлпасы дерматом-ның мезенхимасынан, ал тығыз калыптасқан дәнекер  ұлпа-сы склеротомнан пайда болады. Эмбриондық гистогенез процесі кезінде мезенхиманың клеткалары фибробластларға жіктеледі.

Фиброзды мембранаға фасция, апоневроз  , диафрагмалар , мидың қатты қабығы , склера  т.б жатады . Жасуща аралық затында коллагенмен қоса эластин  талшықтары бар . Фибробластар мен фиброциттері ретімен орналасқан және қабаттасып үсті- үстіне .

Дәнекер тінінің арнайы қызмет атқаратын  түрлері де бар . Олар :  ретикулярлы  тін , май тіні ,  кілегейлі тін .

Ретикулярлы тін

Ретикулярлы тін (textus reticularis)  құрамында  ретикулярлы жасушасы-мен аргирофильді (ретикулярлы) талшықтары болатын, тор  тәрізді құрылым. Ретикулярлы жасуша өсінділі, өзі аттас талшықтармен байланысып, қан жасушаларын түзетін  мүшелердің стромасын қалыптастырып, оларға микро қоршау болып саналады. Ретикулярлы жасушалары ретикулярлы  талшықтарды (d=1,5-2мкм) синтездейді. Бұл  талшықтарды күміс тұздарымен (импрегнацияланғанда) аргирофильді талшықтар деп аталады (argentum – күміс). Аргирофильді топтағы  талшықтар: меншікті аргирофильді және преколлаген талшықтары түрінде  кездеседі. Меншікті түрі дефинитивті, құрамында ІІІ-типтегі коллаген болатын, тіндегі тұрақты талшық. Ретикулярлы талшықтардың коллаген талшықтарынан айырмашылығы – құрамында  күкірт, липидтер мен көмірсулардың  концентрациясының өте жоғары болуында. Ал, преколлаген талшықтары коллаген талшықтарының эмбриогендегі және регенерациялық даму сатысындағы алғашқы  бір түрі болып саналады.

Май тіні.

Май тіні (t. adiposus) – көптеген мүшелердің құрамындағы май жасуша-ларының  жиынтығы. Май ақ және қоңыр май  тіндері болып бөлінеді. Адам ағзасында  ақ май тіні қоңырға қарағанда  көп мөлшерде кездеседі. Қоңыр май  жаңа туған нәрестелердің ағзасында  болады.

Адамда ақ май тіні тері астында, құрсақта, ішек пердесінде, май жасуша-лары май бөліктерінің арасында орналасады, бұлармен бірге фибробласттар, лимфоидты  элементтер, тін базофильдері де болады. Май тіні қан мен лимфа тамырларының сыртын қоршайды. Май тінінде өте  белсенді түрде май қышқылының, көмірсулардың алмасуымен майдан көмірсулар түзіледі. Майдың ыдырауынан көп мөлшерде су мен энергия бөлінеді. Сондықтан май тіні макроэнергия синтезіне қатысып ағзада судың депосы да болып табылады. Адам ашыққан (голодания) кезде іш майын, тері астындағы және бүйрек майын жоғалтады. Осыдан май жасушалары ішіндегі май тал-шықтары жойылып, жасушалардың пішіні өзгереді.

Қоңыр май тіні – сәбилердің мойнында, жауырын сүйектерінің маңын-да, төсінде, тері астында кездеседі. Сәбидегі май  тіні жылуды сақтайды (теплорегуляция). Жасушалары – адиноциттер. Бұлардың цитоплазмасында көптеген ұсақ май  талшықтары болады. Митохондриялары  өте көп. Қоңыр май тінінің  ерекшелігі: құрамында темірі бар  пигмент – цитохром болады. Қышқылдану қасиеті қоңыр май тінінің  ақ май тініне қарағанда бұл қасиеті 20 рет жоғары деп айтуға болады, осыған байланысты сыртқы ортаның төменгі  температурасы кезінде бұл процесінің (қасиетінің) белсенділігі арта-ды. Осының әсерінен – жылу энергиясы бөлініп  қан капиллярындағы қанды жылжытады. Денедегі жылулықты сақтау және оны  реттеу симпатикалық нерв жүйесіне бүйрек үсті безінен бөлінген гормондар  адреналин мен норад-реналинге  тығыз байланысты.

Кілегейлі тін.

Кілегейлі тін (t. musosus) тек ұрықта кездеседі. Классикалық объектісі болып  саналатын адам нәрестесінің кіндік жібі (бауы). Кілегейлі тіннің жасушалық  элементтері гетерогенді, мезенхимадан дамыған жасушалары: фибробасттар, миофиброласттар, миоциттер. Бұлар  виментинді, десминді, актин мен  миозинді синтездейді. Кіндік жібінің  құрамында гиалурон қышқылы бар. Кіндіктің құрамындағы кілегейлі  тіні (Вартоноав кілегейлі студень) коллагеннің ІV түрін синтездейді.

Қаңқа тіндері.

Қаңқа тіндеріне (textus sktletales) ағзада тіректік механикалық қызмет атқаратын, тығыз  орналасқан жасуша аралық заты бар: шеміршек пен сүйек тіндері жатады. Бұл  тіндер су мен тұздың алмасуына қатысады.

Шеміршек тіндері тыныс алу  жүйесінің мүшелерінде, буын беттерінде, омыртқа аралық дискілерде кездеседі. Шеміршектің құрамында хондроцит-тер мен хондробласттар және өте көп жасуша аралық заты орын алады. Шеміршек тінінің құрамында 70-80 % су, 10-15 % органикалық затпен 4-7 % тұздар болады. Шеміршектегі құрғақ заттың 70 % - коллаген. Шеміршек тінінде қан тамырлары болмайды, қоректену шеміршек қабы арқылы өтеді. Шеміршек тіні мезенхимадан дамиды.

Жіктелуі. Шеміршек тіндері: гиалинді, эластинді, талшықты болып жіктеледі. Мұндай жіктелуі шеміршектің құрылыс-қызметінің ерекшелігіне және құрамындағы талшықтарының қатынасына байланысты.

Шеміршек диффероны және хондриогистогенезі.

Шеміршек тіндерінің ұрықтық және постэмбриональді дамуы регенерациялық жолмен жүзеге асады. Шеміршек тінінің  мезенхимадан даму барысында жасушалардың дифферон қатары бағаналы, жартылай бағаналы жасушалары мен ходробласттар, хондроциттер түзіледі.

Бағаналы жасушалар дөңгелек пішінді, ядросы мен цитоплазмасының қатынасы өте жоғары, ядросындағы хроматині  диффузді орналасқан. Органеллалары  нашар дамыған. Жартылай бағаналы жасушаларында  бос рибосомалары мен түйіршікті эндоплазмалы торларының мембраналары біліне бастаған, жасушалардың пішіні ұзынша созылыңқы болып келген, ядросы мен цитоплазмасының қатынасы төмендеу. Хондриобласттар (шеміршек – бастамасы) – әлі жас, пішіні жалпақ, пролиферациялық  қасиетке ие, шеміршектің аралық затын (протеогликандарды) синтездейді. Бұлар  фибробласттардың бір түрі болып  саналады. Цитоплазмасында жақсы  дамыған түйіршікті, түйіршіксіз  эндоплазмалық тор, Гольджи аппараты бар – жасуша. Цитоплазмасы базофильді боялған, РНҚ-на  өте бай. Хондробласт-тар  шеміршек тінінң өсуіне (аппозициянальді) қатысады. Хондробласттар даму барысында  хондроциттерге айналады. Хондроциттер – шеміршектің ең негізгі жасушалары. Пішіні сопақша, көпбұрышты болып келген, аралық заттан жекеленіп, кейде топтаса  да орналасады. Топтаса орналасқан хондро-циттерді изогенді топтағы шеміршек жасушаларына жатқызады. Бұлар бір  ғана хондроциттердің бөлінуінен пайда  болған «топ» болып табылады. Изогенді топтағы хондроциттердің үш тобын  ажыратады. Бірінші топтағы хондроциттердің  ерекшелігіне жататыны ядросы мен цитоплазмасының  қатынасы өте жоғары, пластинкалық комлексі, митохондриялар, бос рибосо-малары цитоплазмасында жақсы дамыған. Бұлармен қоса хондроциттерде бөліну қатынасы да жақсы байқалады. Сондықтан  мұндай хондроциттер изогенді топты түзетін жасушалар қатарына жатады. Бұл хондроциттер жас шеміршек тінінде көптеп кездеседі. Хондроциттердің екінші түріне ядросы мен цитоплазмасы қатынасы төмендеген, ДНҚ – синтез нашар, бірақ жақсы дамыған түйіршікті эндоплазмалық тормен гликозамингликандар синтезіне қатыстын органеллалары бар. Сондықтан мұндай хондроциттер шеміршек тінінің жасуша аралық затындағы протеогликандар мен гликозамингликан-дардың синтезіне қатысады.

Хондроциттердің үшінші түрінің ядросы мен цитоплазмасының қатынасы өте  төмен, бірақ цитоплазмасында күшті  дамыған және ретімен орналасқан түйіршікті эндоплазмалық торлары  болатын – жасушалар. Бұлар белок  синтезі мен оның секрециясына қатысады.

                            Гиалинді шеміршек тіні

    Гиалинді шеміршек тіні (textus cartilaginеus hyalinus), әйнек тәрізді  деп те аталатын (гр.  hyalos –  әйнек) мөлдірлігі мен ақ-көкшіл  түсіне қарай, шеміршек тінінің  түрлерінің ішіндегі көбірек  таралғаны. Ересек адамдарда қабырғаның  төс сүйегіне байланысқан ұштарында,  тыныс алу жолдарында, жілік сүйектерінің  беттерінде кездеседі.

   Түрлі  ағзалардың шеміршек  тіндерінің ұқсастықтары болғанымен, жеке ағза шеміршек тіндерінің  спецификалық, жасушаларының орна -ласуы   және жасушааралық заттарының (матриксі) түзілуінде айырмашылықтары бар.  Адам ағзасында кездесетін гиалинді  шеміршек тінінің көп бөлігі  шеміршек қабы – перихондриймен  тысталған  және шеміршек тінінің  пластинкасымен бірге анатомиялық  құрылым – шеміршекті түзеді.

    Шеміршек қабы (perichondrium) екі қабаттан:сыртқысы талшықты  дәнекер тінді, құрамында көптеген  қантамырлары бар, ал ішкісі  көбінесе жасушалардан – хондробласттардан  және оның ізашарларынан –  прехондробласттардан тұрады. Сыртқы  қабатында шеміршек қабының астында   ұршық тәрізді жас хондроциттердің  ұзын осьі шеміршектің беткі  қабатына  қараған(102 А,Б). Тереңгі  қабатында шеміршек жасушалары  дөңгелектеу немесе сопақша   пішінді болады. Бұл жасушаларда  синтездік және секреторлық   процесстердің  төмендеуіне   қарай, бөлінгеннен кейін олар  алысқа кетпей, бір-біріне жақын  жатып 2-4 хондроциттен тұратын   изогенді  топты құрайды.  

        Изогенді  топтағы жасушалардың сыртын  базофильді боялған аралық зат  қоршайды. Бұл белоктар мен гликозамингликандардың  жасушалар арасында біркелкі  орналаспауынан болатын базофильді  аймақ.

    Гиалинді шеміршекте  жасушааралық  территориялық аймақты  бөліп қарастырылады(сурет 99).

 Территориялық аймаққа шеміршек  жасушаларын немесе оның топтарын  қоршап жатқан жасушааралық зат  кіреді. Бұл жерде ІІ типті  коллаген талшықтары мен фибриллалар  иректеліп изогенді топтарды  қоршап, оларды  механикалық  қысымнан  сақтайды.  Коллаген талшықтары  территорияаралық матриксте көп  салмақ түсетін аймаққа бағытталған.  Коллагендер жатқан кеңістік  протеогликандармен толтырылған.

       Шеміршектің жасушааралық  затында негізгі рольді хондронектин  алады. Бұл  гликопротеин  жасушаларды  бір-бірімен және басқа да субстраттармен (коллаген, гликозамингликан) байланыстырады. Шеміршек тінінің қысылу, созылу  сияқты биомеханикалық функциясы   оның құрамындағы талшықты құрылымға   ғана емес,  құрамындағы жоғары  гидратацияға(65-85%) ие гидрофильді  протеогликандарға да байланысты. Жасушааралық заттың жоғарғы   гидрофильдігі  қоректік заттардың,  тұздардың диффузиясына ықпал  жасайды. Газ және тағы басқа  метоболиттерде оңай диффузияланады,  тек белок секілді  ірі, антигендік  қасиеті бар молекулалар өтпейді.  Хондроциттердің метаболизмі айрықша  анаэробты, гликолитикалық.

       Бірақ барлық  шеміршектер бірдей емес. Гиалинді  шеміршектің  құрылымдық ерекшелігіне  оның буынға қараған бетінде  шеміршек қабының болмауында. Буын  шеміршегі анық байқалмайтын 3 аймақтан  тұрады: беткі, аралық және базальді(сурет  102 В).

     Буын шеміршегінің  беткі аймағында майда,  жалпақтау  келген, пішіні бойынша фиброциттерге  ұқсас хондроциттерден тұрады.

     Аралық аймағында  жасушалары  ірілеу, дөңгелектелген  пішінді , активтілігі жоғары: құрамында  ірі митохонриялары, жақсы жетілген  түйіршікті эндоплазмалық торы , гольджи аппараты мен  көптеген  везикулалары бар.

     Тереңгі немесе базальді  аймағы базофильді линиямен кальциленетін  және кальциленбейтін қабатқа  бөлінеді. Соңғы тиісті субхондриальді  сүйектен қан тамырлар өтеді.  Буын шеміршегінің тереңгі қабаттындағы  жасушааралық затының ерекшелігі  оның құрамындағы  диаметрі 30 нм – 1 мкм болатын мембраналық құрылым  матрикстік везикулалар.Олар

қаңқа тінінің минерализациялануының  локусы болып табылады.  Буын шеміршегінің қоректенуі аздап қана осы қабатпен, тереңгі, жүргізіледі. Негізінен  ол буын қуысындағы синовиальды сұйықтық арқылы қоректенеді.

                           Эластинді шеміршек тіні

Эластинді шеміршек тіні (textus cartilaginеus hyalinеus elasticus) бұл шеміршек пішіні тегіс  емес, бүктеліп (изгиб) немесе иіліп  майысқан бөліктері бар мүшелерде: құлақ жарғағы,  көмекейдің  мүйіз  және сына тәрізді шеміршегі түрінде  кездеседі. Гиалинді шеміршек тәрізді  мөлдір емес, сарғыш түсті. Түзілуіне  қарай гиалинді шеміршекке ұқсас.  Бұл шеміршекте перихондриймен қапталады. Жасушалары изогенді топ құрайды  немесе капсулада жеке орналасады. Эластинді шеміршектің ерекшелігі оның жасушааралық затында коллаген талшығымен қатар эластинді талшықтың  болуы(сурет 103).  Құрамындағы  гликогендер, липидтер және хондроитинсульфаттар гиалинді шеміршекке қарағанда азырақ.

              Талшықты шеміршек тіні

    Талшықты шеміршек тіні (textus cartilaginеus fibrosa ) – омыртқа аралық  дискіде,  қозғалысы аз байламдарда,  талшықты дәнекер тінінің гиалинді  шеміршекке айналатын жерлерінде ( байламдар мен сіңір) кездеседі.  Бұл  шеміршектің аралық затындағы  талшықтары параллель орналасқан  коллаген, біртіндеп барып гиалинді  шеміршекке өтеді. Жасушалары  хондроциттер жекеленіп те топтасып  та орналасады.  Хондроциттердің  цитоплазмасында вакуолилері өте  көп. Гиалинді шеміршектен сіңірге  қарай талшықты шеміршек  сіңірге  ұқсас  болып кетеді. Шеміршек  пен сіңір шекарасында коллаген  талшықтарының арасында  қысылып  қалған бағана тәрізді шеміршек  жасушалары жатады. Олар ешқандай  шекарасыз сіңір жасушаларына  қосылуы мүмкін (сурет 104).