Емдік-сауықтыру орындары

Кіріспе

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың еліміздің халқына  жолдауында 2030 жылға дейін  экономикалық – әлеуметтік биіктерге  көтерілу үшін рухани байлықтың, денсаулықтың қажеттігі атап көрсетілгені мәлім.  Шынында да , қазақ  «Тазалық-саулық негізі, саулық – байлық негізі»  деп бекер айтпаса керек. Гүлденген  экономиканы дені сау, саналы азаматтар  жасайды. Сондықтан Жолдаудағы салауатты  өмір салтын қалыптастыру, оны насихаттау шараларын белсендірек  жүргізгеніміз  абзал.  Адамның жұмыс қабілеттілігін (рекреацияны) жақсарту үшін арнайы жағдай жасау керек.

Санаторлы-курорттық емі  туризмі туристік классификация ішінде өзіндік орны бар. Соған орай елімізде емдік сауыктыру рекреациялық ресурстарын зерттеу,талдау мәселелері қолға алынуда. Адамдардың рекреациялық қызметі бірнеше аспектілерден тұрады: медико-биологиялық, әлеуметтік-мәдени, экономикалық. Рекреациялық қызметінің ең негізгі аспектісі медико-биологиялық болып табылады. Оның құрамында - денсаулықты жақсарту, курортологиялық емдеу қажет ететін адамдарға көмек көрсету және аурудың алдын алу; Адамның жұмыс қабілеттілігін (рекреацияны) жақсарту үшін арнайы жағдай жасау керек. «Рекреация» сөзінің мағынасы - «дема алу, адамның күшін қалпына келтіру» білдіреді.

Әлеуметтік-мәдени қызметке - әлемді, табиғатты, тарихты, мәдениетті тану, яғни танымдылық мақсаты; Экономикалық аспектіге - адамның еңбекке деген қабілеттілігін жақсарту. Курорттық-рекреациялық шаруашылыққа санаториялар, демалыс үйлер, туризм және қызмет көрсету бөлімдері жатады. Олардың басты мақсаты халықтың рекреациялық қажеттіліктерін рекреациялық (табиғи, мәдени-тарихи және әлеуметтік-экономикалық) ресурстар арқылы қанағаттандыру. Адамдардың  денсаулығын сақтау және  күшейту, олардың  еңбекке  деген ынтасын  арттыру  бұл  әр мемлекеттің  әлеуметті  саясаттың  міндеті, олардың шешуі  туризмнің  басты рөлі болады,  сонымен қатар  негізгі емдік  функциялар  мен  белсенді демалыс және санаторлық – курорттық ем, адамдардың  қиын аурулардан өткенін, қайта  өз денсаулығын нығайту  үшін арналған және  де  емдік процессін жалғастыруға мүмкіндік береді. Туризм арқылы емдеу - өндірісте және өндірістік емес мәселелерін  шешудің  бір рөлі, адамның физикалық және психологиялық  шаруадан шыққан. Дұрыс ұйымдастырылған және белсенді  демалыстың  кең қолдануы адамдарды физикалық жағынан  күштерді нығайтатын, сыртқы ортаға және жағымсыз әсерлерден кері ұстауға мүмкіндік береді. Денсаулықты сауықтыру туризмі, адамдардың денсаулығын күшейтеді, адам ағзасының  маңызды жүйесін қалпына келтіреді.

Қазақстанның  шипажайларының емдеу және сауықтыру  саласындағы туризмнің алатын орны

Қазақстан халқының материалдық және мәдени өмірінің деңгейінің өсуі, өнеркәсіптің дамуы, Маңғышлақ түбегінің мұнай мен  газ байлықтарының меңгерілуі, тың  жерлерді игеріп, жаңа шаруашылықтардың құрылуы, сонымен қатар ауыл шаруашылықтың  басқа салаларының дамуы, қайта  құру кезеңіне дейін Қазақстан халқының санының ұдайы өсуіне әкеп соқты. Бірақ ол тек табиғи өсіммен ғана шектелмеді, Қазақстанға басқа жерлерден  халык қоныс аударды. Осының нәтижесінде  курорттық-санаториялық емдеудің қажеттілігі  өсті. Бірақ, егер біз емдеуге қажетті  ғимараттардың салынуының және халықтың түрмыс жағдайы қажет ететін ғимараттарды салудың нәтижесін салыстырсақ, емдеу ғимараттардың, яғни санатория  мен курорттардың саны халықтың кажеттілігін қанағаттандырмады. Қазіргі кезде көптеген ғылыми зерттеулерде Қазақстан халқы көп ауыратын ауруларының түрлері анықталып, халқының жалпы денсаулығының деңгейі зерттелінді, сонымен бірге курорттық-санаториялық емдеудің кажеттілігі жағынан есеп жүргізілді. Осы зерттеулер кейіннен физиотерапия және курортология Орталық Институты қолдады. Нәтижесінде кейбір мәселелерді шешуге мүмкіндік берді.

Осылай, Қазақстанда 1966 жылы 240 мың адам курорттық  емдеуді керек етті. Олардың қажеттіліктерін  толық қанағаттандыру үшін 18 мың  жылдық санаториялық орындар керек  болды. Фактілерге сүйенсек осы кезде  бар болғаны 1445 жылдық және 1290 маусымдық  орындар, жалпы есептегенде 2100 санаториялық орындар, ол 11,7% керекті мөлшерді құрады. 1971 жылы емдеуге қажет ететіндердің саны 280 мың адамға жетті. Ол 21 мың жылдық орындарды талап етті. Сол кезде курорттар мен санаторияларда 1782 жылдық және 675 маусымдық орындары жұмыс істеді. Яғни, 10,1 %. 1980 жылы Қазақстанда курортық емдеуді қажет ететіндер саны 330 мыңға жетті. Олардың қажеттіліктерін толық қанағаттандыру үшін 24 мың жылдық санаториялық орын керек еді. Физиотерапия және курортология Орталық Институтының көрсеткіші бойынша қазіргі кезде курорттық емдеуді 342 мың адам қажет етеді, бірақ қазіргі кезде санатория және курорттық жүйелердің толығымен емдеуге мүмкіншілігі жоқ. Осыған байланысты бірнеше рет анализ жүргізіліп, төмендегі көрсеткіштер анықталды. (соңғы 10 жыл аралығында). Бұрынғы КСРО-ның құрамына енген курортарда халықтың 20%-ға ғана көмек көрсетілді. Дәлірек айтсақ: 1966 жылы - 18,7%; 1971 жылы - 19,8%; 1980 жылы - 19,8%. Ал 1990 жылдан бастап халыққа мемлекеттік тарапынан емдеулік жәрдем аз көрсетілген. Жоғарыдағы көрсетілген көрсеткіштерге қорытынды жасасақ -Қазақстанның халқы көбінесе шет елдерде емделуге талаптанады. Егерде біз қазақстандық курорттарға жалпы сипаттау жасасақ, ол біздің халқымызға тиімді және ұтымды болып келеді:

- емделу жағынан жақсы нәтижеге жетуге мүмкіншілігі бар, яғни акклиматизация және реакклиматизация қажеттіліктері төмендейді.

- біздің халқымызға өте тиімді болып келеді. Әрине біздің курорттардың тек «жағымды» жақтары ғана емес, сонымен бірге «жағымсыз» да бар. Оны «жағымсыз» деп атасақ, шынымен қажетсіз. Дәлірек айтсақ, ол біздің курорттар мен санаторияларының дамуына кері әсер ететін процесс. Яғни, проблема болып табылады. Ол ең алдымен:

а) кейбір курорттық-санаториялар өз жұмыстарының тоқталуына;

б) жаңа курорттық ресурстар зерттелінбейді.

Қазақстанның  курорттык ресурстарды зерттегенде, республикада 500-дей минералдық су бұлақтары, 78-аса балшык көлдер, 50-ге жуық климатты-емдеулік тұрақтары бар екені анықталды.

Рекреация – бұл адам баласы өзінің бос уақытын танымдық сауықтыру спорттық және мәдени-көңіл көтеру іс-шараларын өткізу мен шектелмейді және осы шаралар бір күндік, апталық, жылдық сонымен қатар өмірлік циклдерді жүзеге асыру мақсатында орындалады.Адам өзіне бірнеше рекреациялық аспектілерді бірітіре алады Олар: Медико-биологиялық, әлеуметтік-мәдени, экономикалық, политикалық, және экологиялық болып бөлінеді. Рекреациялық аспектілердің маңыздылары мыналар болып табылады: Ол мынау; медико-биологиялық олар мынандай құрамдардан тұрады: Осы ауруға шалдыққан денсаулығын қалпына келтіруге курортология   әдісімен емдік процестің аяқталуын күтетін зиялы қауым. Дені сауыққан адамдардың шаршағанын басатын аурудың әдістемесінде және кәсіби маман ретінде қабылдауға болады.  Туризм арқылы сауығу – бұл адамның өндірістік және өндірістік емес психологиялық жағынан шаршауын кетіре алады. Дені сау адамның жұмыстағы және үй шваруашылығындағы ауырпашылықтан шаршауы адамның жұмыс істеу қабілетін төмендетіп жібереді. Тәулік бойы  ауыр салмақтан күшті әсер алуы жасөспірімдер жасына байланысты. Орташа жас пен жасы келген адамдардың салмақты көтеруі бірдей болуы керек және тыныштық қалпында өтуі тиіс. Осыған орай әр бір жасқа арнайы цикл тәрбие мақсатында жүргізіледі. Емдік сауықтыру туризмінің түсінігі И. В. Зориннің және В. А. Квартальныйдың анықтаулары бойынша бұл біріншіден Емдік және демалу мақсатындағы туризм, екіншіден жалақылары төмен тұрғындардың туристік саяхатында тұрмыстық жағдайы нашар, әлеуметтік жағынан қорғалмаған емделу мен рекреациядан өтуді қажет ететін адамдар саны. Соңғы кезде тау шаңғысының курорты белең алып барады. Олар мынандай табиғат факторларына тән: қар жамылғысының көптігін жылына 3 айға дейін биіктігі 50-60 см болуын қадағалайды. Сонымен бірге жайлы климаттық жағдай әлсіз немесе белсенді түрде бөлшектелген рельефтер жартасы мен орташа температурасы 17⁰, қар көшкінінен сақтану шараларын қарастырады.

Қазақстан Республикасында емдік факторлардың ресурстарға бай 10% зерттелген. Ал 6 бальнеологиялық топтағы шипалы суларынан (жағымсыз иісі жоқ қасиетті компоненттері мен) сулфидті бромды кремнийлі радонды йодты темірлі, негізгі қолданылатындары радонды және кремнийлі болып табылады. Республикамызда емдік батпақтың негізгі түрі сульфидті (құрамы – 60 млн м³) дейін жетеді. Сонымен қатар теңіздік примориялық түрлері кездеседі, бірақта Арал теңізінің суының тартылуына байланысты кей біреуі құрамындағы байлықтарын жоғалтқан. Қазіргі заманғы туризм классификациясында емдік туризм басты рөлде қамтып отыр. Туризмдегі қоғамдағы функция мен өндірісті шығару технологиясының негізін 3 топқа бөлеміз олар: емдік, спорттық – сауықтыру, және де танымдық туризм болып саналады. Осы формаларды назарға ала отырып туризм классификациясын класқа, типке түрге, және әр түрліліге бөлуге болады. Қолға алынатын мақсаттарға байланысты туристік саяхаттағы туризм мынадай түрлерге бөлінеді. а) рекреациялық туризм б) экскурсиялық туризм в) арнайы туризм Рекреациялық туризм өзіне емделу мен сауықтану саяхатын қосады. Ол мынандай бөліктерден құралады курорттық емделу оның ішіне климаттық емделу, балнеологиялық емделу, қымызбен емделу және батпақпен емделу, спорттық сауықтыру және оның құрамына пансионаттар демалыс үйіндегі сауықтану және де спорттық жорықтардағы болып бөлінеді. Сонымен қатар климаттық емделу туризмі мынадай түрлерге бөлінеді Олар: талассотерапия (теңіз климаты мен шомылу және күнге қыздырыну мен емделу) гелиотерапия (күн ваннасы), аэротерапия (ауа ваннасы). Егемендікті алғаннан кейін республикада санаториялық-курорттық жұмысын жақсарту жөнінде бірталай жұмыстар өткізілді. Оған мемлекеттік бюджеттен 57,0 млн тенге қаржы бөлінді. 900-ға жуық жату орындар ашылып, жаңа диагностикалық емдеу корпустар және басқа емдеу ғимараттар өз жұмысын бастады. Бірак, жүргізілген жұмыстарға қарағанда материалдық-техникалық база әлемдік стандартқа сай келмейді. Санаториилардың 45% астам  30-шы және 20-шы жылдарда салынған болатын. Жаңа санаторияларды салу, жаңа минералдық су бұлақтарының және кен орындарын зерттеу жұмыстары жүргізілмеді. Қазіргі кезде кардиологиялық санаторияларды салу құрылысы өте тиімді болып есептелінеді. Қазақстан Республикасы бойынша, статистика агенттігінің мәліметтеріне жүгініп, меншік нысандары бойынша мамандырылған орналастыру құралдарына келіп тоқталатын болсақ: Емдік санаторийлер, пансионаттар, санаторий-профилакторийлер 2010 жылды 2009 жылмен салыстырғанда, 26 бірлікке қысқарғанын төмендегі кестеден көруге болады. Осыған сәйкесінше, төсек орындар саны мен емделгендер саны тиісінше азайған. Соған сәйкес науқастар саны, демалған адамдар саны 2010 жылға тіркелмеген. Оның ішінде мемлекеттік демалыс мекемелерді бөліп қарастыратын болсақ, емдік санаторийлер, пансионаттар, санаторий-профилакторийлер 2011 жылды 2010 жылмен салыстырғанда, 21 бірлікке көбейген. Сәйкесінше, төсек орын саны мен емделгендер саны едәуір өскен. Ал демалыс үйлері мен базалары, пансионаттар 2006-2008жылдары саны екеу,  2010 жылы ушеу болса,  2011 жылы тіркелмеген. Сәйкесінше, төсек орын 2009 жылы 10286 болса, 2011 жылы 3249 орын, емделгендер 20010жылы 182422 болса, 2011 жылы 45992 адамға күрт төмендеген (1 - кесте).

1 - кесте – Жекеменшік демалыс мекемелері

Басқа мемлекеттердің меншігіндегі емдік санаторийлер, пансионаттар, санаторий-профилакторийлер 2007 жылдан бері жалпы саны 1 болса, 2011 жылы мүлдем қызмет көрсетпеген. Сәйкесінше төсек орындар 2007-2010 жылдар бойы  420   болған, емделгендер саны 2006 жылы 4665, 2008 жылы 9 166, 2008 жылы 9 139, 2009 жылы 9 252 болған. Демалыс үйлері мен базалары,  пансионаттар 2011 жылға тіркелмеген . Толығырақ төмендегі мәліметтерден көре аласыздар .

2 - кесте – Басқа мемлекеттердің меншігі

Қорытындылай келетін болсақ, Қазақстанның табиғи емдік байлықтары – минералды су бұлақтары және әр түрлі химиялық құрамы мен көптеген өзендерін өзгеше климат бойынша емдік қасиеті бар батпақ пен көркем орындарының көптігі тұрғылықты санаторийлар мен курорттардың дамуына жағдай жасап отыр. Туризм арқылы емдеу - өндірісте және өндірістік емес мәселелерін  шешудің  бір рөлі, адамның физикалық және психологиялық  шаруадан шыққан. Дұрыс ұйымдастырылған және белсенді  демалыстың  кең қолдануы (жаяу жүру, қайықта жүзу, велосипедпен тебу және басқалары) адамдарды физикалық жағынан  күштерді нығайтатын, сыртқы ортаға және жағымсыз әсерлерден кері ұстауға мүмкіндік береді. Денсаулық сауықтыру туризмі, адамдардың денсаулығын күшейтеді, адам ағзасының  маңызды жүйесін қалпына келтіреді. Бұл жағдайлардың  мәндері: көп жүрулер, саяхаттар,  экскурсиялар, мерекелер,  ауа және күн сәулелік  ванналар, теңіздік және өзендік  жүзулерді  жатқызуға болады. Әлеуметтік-эканомикалық  мәні  бар туризм функциясы  өте жоғары, өйткені ол миллион адамдардың  денсаулығын және еңбекке талпынысының  күшеюіне бағытталған.

Жоғарыдағы мәліметтерге көз жүгіртек болсақ, емдік орындар мемлекеттік және жеке меншік иелерінің бақылауында. Мемлекеттік қазіргі таңда 79 болатын болса, жеке меншіктің қол астында 22  емдік - сауықтыру орындары. Әрине алдыңғы жылдармен салыстырғанда, жеке меншік қолынан мемлекет меншігіне біршама емдік сауықтыру мекемелері өткен. Бірақ мұны жеткіліксіз деп ойлаймын.

Емдік-сауықтыру туризмнің даму мәселелері мен келешегі

Кез келген мемлекеттің емдік сауықтыру  туризмінің өркендеуі тек оң нәтиже беретіні барша халыққа мәлім. Ел басымыз Нұрсылтан Әбішұлы Назарбаевтың елу дамыған мемлекеттің қатарына қосылу стратегиясын іске асыру мақсатында біршама шаруалар атқарылуда және жоспарда тұр. Ал ол тікелей экономикамымыздың  жоғарғы деңгейде дамуымен сипатталады. Әрине көптеген қызмет салалары экономикамымыздың  дамуына өз үлестерін тигізуде, бірақ  ең көп табыс көзі болып табылатын  ол Туризм саласы.  Сол себепті, кең  байтақ, көркем,әсем, емдік қасиеттері мол жерлерімізді игеріп, әлемге әйгілі етіп, дамыту басты мақсат болуы  қажет. Соның ішінде, емдік сауықтыру туризмін жетілдіру проблемасы менің дипломдық жұмысымның басты алға қойған мақсаты.

        Шетел шипажайлары мен түрлі емдік сауықтыру орындары Қазақстанмен салыстырғанда әлдеқайда алға озғанын жасырмаған жөн. Бұған дәлел, жоғары да келтірілген статистика агенттігінің мәліметтері бойынша, келу туризмімізге қарағанда шығу туризміміз әлдеқайда жоғары деңгейде дамыған. Сол себепті олар нарықта орын алып, бәсекелікке ие болып отыр. Неліктен біз шетел емдік сауықтыру туризмімен бәсекелікке түспейміз? Біздің бұған құқығымыз толығымен бар емес пе? Және де еліміздің экономикасының дамуына басым үлесін қоспай ма? Міне, осы сұрақтар қайта қайта мазаламауы үшін, еліміздің керемет келешегі үшін, емдік-сауықтыру туризмін дамытуды алға негізгі мақсат етіп қоюмыз қажет. Тұтынушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыру емдік-сауықтыру туризмінде  басты мәселелердің бірі болып табылады. Елімізде 566 астам емдік орталықтары бар. Басым бөлігі курорттық санаторийлер, яғни шипажайлар болып келеді. Уақыттар арасында Қазақстан халқының аурулары системалық түрде зерттелген және де қоғамдық аурулардың деңгейі, сонымен қатар есептер жүргізілінді, яғни халықтардың санаторий мен курорттарға бару қажеттілігі аса түсті. Осы жұмыстар өз уақытында Орталық институтының курортология және физиотерапияның есептерімен дәлелденді. Соның арқасында кейбір маңызды профильдік жұмыстар атқарылынды, яғни санаторийге керекті төсек орындар. Қазақстанның халқына өте тиімді болды, өйткені аз төсек-орындар болғанда, санаторийлер ауру адамдарды сыйдыра алмайтын.

Шетелдік емдік шипажалайлардың  тәжірибесі және оның Қазақстандағы  қолдану мүмкіндігі

Шетел емдік шипажайлары әлемге танымал бола бастаған уақыты ХІХ-ғасырдың екінші жартысы болып есептелген осы орынды емделуге ғана емес сонымен  қатар демалу мақсатында қолдана  білген. Батыс Еуропаның курорттарының тең жартысы Германия Австрия және Швейцарияда шоғырланған. Олар негізінде екі тип бойынша ұсынылған: балнеологиялық және климаттық. Өлі теңіз жағалауында шоғырланған жерге терапевтикалық ем алу мақсаты мен курорттарына ағылып төгіліп келуге талпынады. Эйн-Букек, Эйн-Геди, Неве-Зохар, Чехиядағы бальнеология.

 Америкада емдік туризмнің лидері АҚШ болып табылады. Денсаулық сақтау аймағында олар көптеген жетістіктерге жетті. Әлемдегі ең керемет мамандықтардың бірі дәрігерлік ауруханалық кешендер техниканың соңғы жетістіктері мен жабдықталған. Балнеологиялық курорттар Солтүстік Американың ең негізгі типтері болып табылады.

Олар көптеген штаттарда кездеседі. Минералды сулардағы әйгілі курорттар  Маммот-Спрингс, Хибер-Спрингс, Хот-Спрингс АҚШ-тың оңтүстік орталығының Арканзас штатында орын тепкен. Сұранысқа ие болғандар примориялық климаттық курорттар демалысқа лайық болып келеді. Таяу Шығыста туризм Өлі теңіз жағалауында дамыған. Тұзға толы минералды құралдары мен оның суларында тірі жәндіктің өмір сүруіне де қауып төнеді. Туристер оған қарамастан израильдің Өлі теңіз жағалауында шоғырланған жерге терапевтикалық ем алу мақсаты мен курорттарына ағылып төгіліп келуге талпынады. Эйн-Букек, Эйн-Геди, Неве-Зохар. Оңтүстік, Шығыс, және Оңтүстік Шығыс Азия мемлекеттерінде емдік туризм әлсіз түрде дамыған. Шығыста кеңінен таралған медицина саласы фитотерапия инемен емдеу сияқты жағдайлар шетелден келген туристерге өте қатты ұнайды. ТМД ның шекарасында ертедегі жазған жазушылардың қалдырған өсиеті секілді емдік орындар туралы мағұлматтар баршылық.

Қазіргі таңда әлем бойынша жоғары бағаланатын емдік-сауықтыру шипажайлар мына елдерде орналасқан: Бад Татцмансдорф (Австрия), Бад Ишль (Австрия), Гастайнерталь (Австрия), Баден (Австрия), Баден-Баден (Германия), Бад Райхенхаль (Германия), Бад Киссинген (Германия), Бад Хомбург (Германия), Лейкербад (Швейцария), Бад Рагац (Швейцария), Биарриц (Франция), Порник (Франция), Киберон (Франция), Абано Терме (Италия), Остров Искья (Италия), Монтекатини Терме (Италия), Добрна (Словения), Рогашка Слатина (Словения), Өлі теңіз (Израиль),Санья (Қытай).

Германияның оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, Франция шекарасынан қашық емес, Баден-Баден елдің ескі және ең жақсы  батпақты курорты болып есептеледі. Өте жақсы географиялық белдеуде орналасқан Баден-Баденда жыл бойы жұмсақ климат сақаталады, суында көптеген емдік қасиеттері бар, сол себептен бұл жерлерде ерте кезеңдерде римдіктер  де қызыққан. Баден-Баден шіркеуінің Штифткирхе дуалының астында, қазіргі  жәрменке алаңында «Царских банк» атты дүниежүзінде ең үлкен және ең атақты рим моншасының қалдығы бар. Хлорлы-натрилі  минералды бастаулардың Фридрихсквелле, Мурквелле және Фетквелле суларының  температурасы мөлшермен +60 -65⁰С. Бұл сулар 1,5 мың метр тереңдіктен Флорент тауының астынан көтеріледі. Хельквелле («тозақтың қайнар көзі») температурасы +68,2⁰С – бұл бүкіл Германия бойынша ең ыстық судың қайнар көзі Фридрихсбад (1875-1877 жж). Баден-Баден суы және емдік процедуралары ревматизм ауруларына, тыныс алу жолдарына, стресске, нерв ауруына және де хронически әйелдер ауруларына көптеген пайдаларын тигізеді. Әрбір шипажайдың атауынның алдында «бад» приставкасы бар, бұл оның емдік қайнар сулардан пайда болғанын білдіреді. Сондай-ақ шипажай орналасқан қаланың атауы да сол шипажай атауымен аталады. Бір нәрсеге сенімді болуға болады: минералды су қазіргі заманғы медициналық әдістермен үйлесе келіп, керемет жасауға қабілетті. Олар туған жерлерін мемлекеттегі мемлекет деп танып, Баварияның бас қаласы Мюнхенді бүкіл Германияның астанасы деп таниды. Бұнда жылдан –жылға жарты ел демалуға келеді, Бавариядағы демалыс әруақытта да қызықты, шулы өтеді.

Баден-Баден – шипайжайлы өзінің құрамында калий хлориді, тұз бромиді, цезий хлориді мен басқа минералдары бар жылы қайнар сулармен әйгілі. Қайнар суы буын, тыныс жолдары аурулары мен басқа да ауруларды емдеу және алдын алу үшін қолданылады. Бүгінгі таңда температурасы 56- дан 68,8 С арасындағы 1200- тереңдіктен шығатын 20 қайнар су пайдалынады. Қайнар терең болған сайын, судың температурасы да соғұрлым жоғары болады. Қайнару суы ванна, ішу, қауыздарда шомылу, ингаляция мен суару үшін жарамды.Шипажай біздің дәуірімізге дейінгі 3 ғасырда римдіктер негізін қалаған және 9 ғасырдың басында Фридрихс және Каракалла екі жылы су кешендерінің арқасында халықаралық сауықтыру шипажайы атына ие болған, бұнда массаж, су асты массажы, Шиатсу, оттегі, көміртегі, әуе, жылы, гаухартасты ванналары, емдік гимнастикалары сияқты емдеу шаралары жүргізіледі. Көрсетілімдер:

• гипертония;
• қан тамырлары аурулары мен жүректің ауруларының жеңіл түрлері;
• қимыл-қозғалыс аппаратының барлық аурулары, ревматологиялық қабыну аурулары (артрит, артроз), буындар мен омыртқаның дегенеративті аурулары;
• қимыл-қозғалыс аппаратына жасалған операциялар мен жаратқаттан кейінгі емдеу;
• әрекеттік күшті жалпы арттыру;
• шаршаудан айырылу, барлық ағзаны регенерация, активизация мен ынталандыру.
• жүйкенің жұқаруы; неврит пен невралгия;
• зат алмасудың бұзылуынан пайда болған аурулар;
• кейбір гинекологиялық аурулар, климакстың бұзылу салдары;
• тыныс жолдарының ауруы (созылмалы бронхит, мұрын қуысының қабынуы т. б.);
• кейбір тері аурулары.

Баден-Баденнің барлық дәрігерлері ағылшын тілінде, тіпті кейбіреуі орыс тілінде сөйлей алады. Емдеудің дәстүрлі әдісін немесе жоғары технологияларды қолданған емдеуді таңдау, жалпы айтқанда, Баден-Баденде  үлкен таңдау ұсынылады. Баден-Баденнің сауықтыру орталықтары дәстүрлі медицинада болсын, альтернативті медицина болсын емдеудің жаңа зерттемелері мен әдістерін қолдануға әрдайым дайын. Баден-Бадендегі терапияның әртүрлі түрлерін ұсыну барлық саланы қамтиды. Австрия мен Германия шекарасында орналасқан Бад Райхенхаль Баварияның кішігірім шипажай қаларының ішінде ерекше орын алады. Ежелгі тұз қайнататын Alte Saline 1834 жылы салынған және еуропалық маңызы бар индустриалды ескерткіш болып табылады. Туристерді минералды қайнар көздер мен неороман стилінде салынған кішкентай шіркеуі бар бас павильон қызықтырады. Көне корольдік Курхаус өзінің сәулетімен таң қалдырады және қаланың визит карточкасы болып табылады. Қайта қалпына келтіру жұмыстарынан кейін ол өзінің бастапқы қалпына келтірілген. Курхаус іскерлік іс-шаралар, конгрестер, концерттер мен басқа да мәдени іс –шаралар өткізу орталығы болып табылады. Бад Райхенхальдің Көркем академиясы көптеген суретшілер мен өнер адамдарының шығармашылық дамуына мүмкіндік береді. Бад Райхенхальдің үш шақырымға созылған жаяу жолының бойы сәулетті галереялармен, бутиктер, пассаждар мен дүкендерге бай. Әуесқойлар қаладан көптеген дәстүрлі бавар сыра, интернационалды тағамдарымен белгілі мейрамханалар, жайлы көше кафелерін таба алады.     Шипажайдың мамандануы. Бальнеологиялық шипажай өзінің емдік альпі климаты мен тұзды қайнар көздерімен, міне 150 жыл бойы белгілі. Табиғи тұздар, емдік балшықтар, қарағай иісіне толған ауа және емдік альпі климаты жеңіл тыныстағысы келгендерге жүз жылдан бері көмектесіп келеді.Сонымен қатар шипажай мамандануына ревматологиялық, қимыл-қозғалыс аппараттарының ауруы, тері, гинекологиялық және бала ауруларын алдын алу мен емдеу кіреді. Емдеу көрсетілімдері: жоғарғы және төменгі тыныс жолдарының аурулары (демікпе, созылмалы бронхит, өкпе эмфиземасы); аллергиялық және созылмалы аурулар; балалардың тыныс жолдары мен тері аурулары; жүйке аурулары; операциядан кейінгі реабилитация; гинекологиялық аурулар; омыртқа аурулары; жүрек мен қан айналым аурулары; қимыл-қозғалыс аурулары; зат алмасудың бұзылуы (мысалы, тұз байлану ауруы).

толығырақ: аллергиялық аурулар, күйзелуге қарсы бағдарламалар, арироз, артрит, спондилез, дископатия, демікпе, гинекология, диабет, күре тамыр аурулары, тыныс жолдары аурулары, бұлшық ет, сіңір аурулары, зат алмасу аурулары, омыртқа аурулары, буын және дәнекер тіндер аурулары, тері аурулары, қан айналымының бұзылуы, ұйқының бұзылуы, нейродермиттер, жүйкенің жұқаруы, қимыл-қозғалыс аппараты аурулары, остеопроз, остеохондроз, оториноларингология, босанғаннан кейінгі қалпына келтіру терапиясы, сұлулық бағдарламассы, жасару бағдарламассы, арықтау бағдарламассы, псориаз, жарақат және операциядан кейінгі реабилитация, ревматологиялық аурулар, жүрек-қан тамырлар жүйесі аурулары, иммунитетті көтеру, созылмалы бронхит, созылмалы полиартрит.

Тұзды қайнар көздер. Ауадағы оттегі мөлшерінің көптігі, альпілік климат пен минералды тұздар шипажайды қуат беретін қайнар көзге айналдырып отыр. Тұзды су ағзаға күн сәулесі сияқты маңызды. Ағзадағы тұздың арақатынасы теңіздегі тұздың арақатынасына тең келеді. Тереңнен шығатын табиғи тұзды қайнар суы медициналық және косметикалық мақсатта қолданылады. Ол тыныс жолдарын тазартады, ағзаның қорғаныш күштерін арттырады, залалсыздандырады және нығайтады.

Емдік балшық. Табиғи балшықтың қуат беретін күші ертеден-ақ белгілі. Сазбалшық ванналарына түсу, сондай-ақ сазбалшыққа орану өте пайдалы. Емдік балшықпен емдеу ас қорыту жүйесін қалпына келтіреді. Емдік балшық омыртқа және арқа ауруларына, сондай-ақ ревматологиялық ауруларды емдеуде тиімді. Қазіргі уақытта халықтың денсаулығына тигізетін басты әсері -әлеуметтік, генетикалық, экономикалық факторлар және денсаулық қорғау деңгейі болып есептелінеді. АҚШ-та жүргізілген зерттеулерге сүйенсек, АҚШ-ң тұрғындарының денсаулық көрсеткіші -50%-і өмір сүру деңгейіне (тамақтану, тұрмыс жағдайы, т.б.), ал 20% қоршаған ортаға, 20%-генетикалық және тек 7%,-ғана денсаулық қорғау жағдайларына байланысты болады. Осы көрсеткіштер бойынша Қазақстан халқының денсаулығы ТМД елдерінің жалпы көрсеткіштерінен де төмен болып келеді. Мысалы, Қазақстанда бала өлімінің көрсеткіші жоғары болуы, инфекциялык ауруларға ұшыраған әйелдердің өлімі көбейді. Сонымен бірге республикада әр регионнан қоғамның жалпы денсаулығы жөнінде мәліметтердің аз болуы және демографиялық жағдайына байланысты мәліметтер, экологиялық прессинг және емдеу мақсатындағы табиғи факторлар жайында көрсеткіштер жоқ. Қазақстанның алғашқы минералдык бұлақтар және сумен емдеу орындары жөнінде мәліметтерді Тимур бастаған 1390 жылғы жорықтарда кездестіруге болады. Кейін, 1834 жылы Ф.Геблер Шығыс Қазақстандағы «Рахманов кілтілері» бұлақтарына сипаттама беріп, ал 1849 жылы А.Влангли Қапаларасан минералдық бұлақты зерттеді. 1917 жылға дейін Қазақстанда тек екі санатория жұмыс істеді. Олар Бер-Шоғыр және Бурабай және Шымғандағы жалғыз таулы-климаттық станциясы. Бальнеологиялық жүйені Қазақстанда XX ғасырларда ғана зерттеле бастады. Минералды сулармен емдеу, балшықтардың аппликацияларын сырттай қолдану терінің рефлексі байқалады; ал іштей қолдану механизмнің гуморальдық компоненттері бүкіл асқазан тракты бойынша рефлекторларымен бірге тығыз байланыста болады; организмнің гуморалды және рефлекторлы компоненттерде эндокриннің әсері өте үлкен. Олар организмнің физикалық факторлық әсерлеріне жауап қайтарады.

Балшықпен емдеу кезінде бірқатар ферменттердің (каталаздар, оксидаздар, хоминастераздар  және т.б.) активтілігі жоғарылайды. Сонымен курорттық-санаторияларда емделудің тиімділігі ең алдымен ол адамның ағзасына қалайша әсер етеді. Қазақстан көптеген курорттық орындарға бай. Курорттық жүйені ұйымдастыруға ғалымдар мен 200-ге жуық минералдык бұлақтар және емдеуші су орындары, оның ішіндегі 500-і, мысалға: термальды және субтермальді, әлсізрадондық және хлоридті-сульфатті-натрийлі, әлсізсілтілі сулар (Арасанқапал); әлсізминералданған күкіртті, натрийлі-карбонатты сульфатты сулар (Алма-Арасан); әлсізминералданған гидрокарбонатты, натрийлі, әлсізсілтілі, жоғары термальді бұлақтар – құрамында миркоэлементтер кездеседі: алюминий, темір, марганец, молибден, мырыш және т.б. Сонымен қатар 78 балшықты көлдер және 50-ден аса климаттық емдеулік аудандар немесе зоналар республиканың облыстарында анықталды. Қазіргі кезде Қазақстандағы дамыған курорттық зоналар – Алматы, Бурабай-Шучинк, Баянауыл, Қарқаралы, Сарыағаш, Сергеев, Шалқар. Республикалық ғалымдардың зерттеу жұмыстарының арқасында бруцеллездың соңғы патологияны емдеу процессі зерттелінді. Емдеудің жоғарғы көрсеткіші – санаториялык-курорттарды байқалды. Алма-Арасанға тән – жылы күндердің жиі және күн радиациясының жоғары болуы. Суы кремний қышқылы бар азминералданған, радиоактивтілігі минималды және күкірттісутектің кездеспеуі болып келеді. Жаңақорған курорты Теріскен тұзды көлдің жағалауында Сырдария өзенінің бойында орналасқан. Курорт шөлейтті аймақта орналасқан, шөптесін өсімдіктер аз өседі. Климаты ТМД территориясындағы бурцеллозбен емдейтін балшықты курорттардан ерекшеленеді. Оған тән климат ыстық және құрғақ жаз, қатты желдер және жауынның аз жаууы. Теріскен көлдің рапа хлоридті-сульфатті-натрийлі-магнийлі. Алма-Арасaнның минералдық моншаларыда және Жаңақорған балшықтарымен емдеуге тек хронологиялық бруцеллезбен ауыратын адамдар ғана емделінеді. Туберкулезбен ауыратын адамдардың саны Қазақстанда өте көп (жыл сайын 12 мың адам). Туберкулез ауруының тез және қаркынды дамуы, әсіресе жастар мен әйелдер арасында эпидемиологиялық жағынан өз сәтсіздігін көрсетті. Оның басты себебі, Қазақстанда туберкулез инфекциясының резервуары соңғы ғасырларға келіп түседі. Бүгінгі күнде республикада 46 туберкулез аудандары анықталды. Осы аудандарға тән сипаты: тұрмыстық пен тамақтану деңгейі төмен, гигиеналық-санитарлық жұмыстар нашар ұйымдастырылған. Қазіргі туберкулез ауруын емдеуге ең кейінгі роль – санаториялар болып келеді. Осы санаториялар орналасуына қарай орманды-дала, тау алды, таулы аудандары. Себебі табиғи факторлар арқасында, туберкулезді емдеу процесі тез жүреді.Табиғи факторлармен емдеу кезінде климаттық емдеу максималды түрде колданылады. Оның ішінде талассотерапия, гелиоемдеу, аэротерапия және еңбек терапиясы. Сонымен бірге, бізге бұрыннан белгілі, қымыз сусыны туберкулез ауруға ұшырағандарға емдеу үшін жақсы нәтижеге жетуге болады. Осы бөлімді қорытындылай келе, айтатынымыз, қазіргі кезде Қазақстан халқының денсаулығы дамыған мемлекеттерден артта қалды.