Ерте замандағы Қазақстан

Ерте  замандағы Қазақстан. 

1.Алғашқы адамның қалай пайда  болғаны туралы.

Адамның шығуы, оның дамуы мен еңбек қызметіннің  тарихы жердің түпкір-түпкірінің бәрінде  бір-біріне өте ұқсас және өзара  тығыз байланысты. Қазақстанның территориясы –планетаның шағын бөлігі, сондықтан  оның тарихы бүкіл дүние жүзілік  тарихтың бір тарау ғана болып  табылады.

Адамзаттың ежелгі өткен заманының көп беттері  әлі анықталған жоқ, түсініксіз мәселелер  мен даулы қағидалар әлі көп.

Ғылыми зерттеулер нәтижесінде жер бетіндегі адам баласы осыдан 2-2,5 миллион жыл бұрын  пайда болған. Жер жүзінде еңбек  етуге қабілетті болған ең ежелгі өмір сүрген адам хомохабилис –  «шебер адам» (презинджантроп) болып  есептелінеді. Оның сүйек қалдықтары далбарлап жасалған шапқы құралдармен (чопперлермен) бірге 1959-1963 жылдары  Олдувэй шатқалынан (Шығыс Африка - Кения) табылды. Ол 1 млн. 750 мың жыл  бұрын өмір сүрген. Хомо хабилистің мыйының көлемі (652 см3) австралопитек  маймылдарының мыйынан біраз  асады. Бірқатар басқа ерешеліктері болған, мәселен, түргеліп жүргендікті  аңғартатын, айқын білінетін табан  имектігі.

Алғашқы адамдардың (олдувэйлік) еңбек құралдары: қырын  өткірлеу үшін ұрып жұқартылған малта  тастар мен дөрекі ауыр тас сынықтары (чопперлер) болды.

Адамның эволюциясындағы  одан кейінгі қадам хомо эректус  – «тік жүретін адам» сатысына байланысты. Бұл тұрпаттың өкілдері тас дәуірінің Шелль-ашель мәдениетінің иелері питекантроп пен синантроп  болды.

Питекантроп 1891 жылы Ява аралында табылды. Ол бұдан бір  миллиондай жыл бұрын өмір сүрді. Питекантроп Хомо хабилиспен салыстырғанда  елеулі эволюциялық өзгерістерге ұшырады. Мый көлемі үлкейді (950 см3), бас сүйегі мен жақ сүйектері кішірейді, аяқ пен қолдың пропорциясы өзгерді.

Тік жүретін адамның  екінші бір түрі синантроп болды; ол бірінші рет 1927 жылы Чжоу–коу –дянь  үнгірінен табылды. Синантроптың сыртқы бейнесінен дамудың неғұрлым процестік  белгілері байқалады. Бұл белгілір: мый қабығының көлемі үлкен (1075 см3) , мандайының тайқылығы азырақ, қабағы жатық, иегі ықшам.

Чжоу-коу-дяньда табылған қазбалардың айтарлықтай ерекшелегі сол, синантроптың сүйектерімен бірге  онда әр түрлі формадағы дөрекі тас  құралдар, отта көп жатқан тастар және төмеңгі палеолит жануарлараның  көп сүйектері табылды. Демек, синантроптар сол кездің өзіңде отты пайданала  білген.

Адамның эволюциясындағы  келесі қадам Хомо Сапиенс саналы адамның пайда болуымен байланысты. Тарихта бұл кезеңдегі адамды (орта палеолит) неандерталь деп  атайды. Тік жүретін адамға қарағанда, неандерталь адамның өмірінде мәнді-мәнді  өзгерістер болды. Осы кезде ежелгі адамдардың дене бітімінің өзгершіліктері біржолата қалыптасты. Олардың бойы аласа келді (150-160 млн), мый қауағының  көлемі енді 1300-1400 см3 болды.

Неандертальдың  өзгеше белгілірі: қас сүйегі шығыңқы, тайқы маңдай, бас сүйегі жайпақ, тістері ірі, иегінің шығыңқылығы  аз. Омыртқа жотасының тіктігі, тізе буынының жазылмайтын қисықтығы  неандертальдардың жүрісінің ебедейсіз  болғанын көрсетеді.

Дене бітімі қазіргі  кездегідей адамның (Хомо Сапиенс) пайда  болуы соңғы палеолит дәуірімен  байланысты. Осы уақыттан бастап адамдардың эволюциясында шешуші өзгеріс болады және нағыз адамзат тарихына біржолата  көшу басталады.

Алғашқы Хомо Сапиенс  өкілдерінің пайда болуы әдетте б.з. 50-45 мың жыл бұрын болған делінеді. Оған тән белгілер 1868 ж. Франциядағы  Кро-Маньон үнгірінде табылған бес  қанқаны зерттеу негізінде аңықталды.

Кроманьондық адамның  тұрпатында, осы заманғы адамдарға  тән ерекшеліктер айқын білінеді. Оларға тән нәрсе – басының  сопақтығына қарай маңдайы кең, беті өте жалпақ, тікше және мый  қауағы кең (1500-1800 см3), бойы биік (168-194 см), сүйектердегі бұлшық ет бедері айқын  көрінеді.

Сойтіп, адамның  шығуы, оның дамуы негізінен үш сатыдан  өтіп, еңбек процестің нәтежесімен  байланысты болғанын көреміз.

2.Тас дәуірі. Палеолит, мезолит,  неолит дәуірлері.

Ежелгі адам өз дамуында бірінен кейін бірі келетін бірнеше  кезеңдерден өтті. Археологияда қабылданған  кезеңдерге сәйкес адамзат тарихы тас, қола және темір дәуірлеріне бөлінеді.

Тас дәуірінің  кезеңдері:  
1. Палеолит (ежелгі тас дәуірі) 
А. Ерте палеолит  
Ә. Орта палеолит  
Б. Кейінгі палеолит  
2. Мезолит (орта тас ғасыры)  
3. Неолит (жаңа тас ғасыры)

Ежелгі тас дәуірі адамзат тарихындағы ең ұзаққа созылған және аса маңызды кезеңдердің  бірі болып табылады.

Ежелгі  тас ғасыры-адам мен оның шаруашылығының қалыптасуының бастапқы уақыты. Алғашқы адам жабайы өсетін дәндерді жеміс – жидектерді жинап жануарларды аулаған. Ежелгі тас дәуіріндегі адамдардың қоғамдық ұйымы күрделі де ұзақ даму жолынан өтті. Оның бастапқы кезеңі алғашқы төбыр-бірлесіп қорғану және шабуыл жасау, аң аулау және жиын терін үшіп бірлесу болды.

Ежелгі  палеолит – ірі-ірі үш кезеңге:

Олдувэй (б.з.б. 2,6 млн  жыл-800 мың жыл);  
Ашель (б.з.б. 800-140 мың жыл);  
Мустье (40-35 мың жыл) кезеңдерге бөлінеді.

Адам баласынының  ең алғашқы еңбек құралдары тастан жасалған. Осыған байланысты алғашқы  тарихи кезең тас ғасыры деп аталған.

Табиғаты. Оңтүстіктегі Үнді мухиты жағынан жылы ауа Қазақстан жеріне келіп турған. Сондықтан Казақстанда субтропиктік ормандар болған.

Осы кездегі Қазақстан  жерін мекендеген жануарлар: өзен, көлдердің  жағасында пілдер, шалғында жылқылар, таулы жерлерде аюлар, мамонттар, бұғылар, бизондар, тауларда арқарлар, тауешкілер т.с.с. Б.з.б. 100-80 мың жыл бұрын ауа  райы құрт өзгерген. Осы кезде Қазақстанда  ұзаққа созылған ауа райының суытуы басталған. Барлық тауларды мұз басқан. Бұл суық мерзім б.з.б. 12-5 мың жылдарға дейін созылған.

Адамдары. Қазақстан жерін ежелгі адамдар б.з.б. 800-140 мың жылдықтардан бастап мекендеген. Алғашқы адамдар Қаратау жотасы мен Қарасу тұрағында мекендеген.

Алғашқы адамдардың айналысқан істері: аң аулау, терімшілік.

Алғашқы адамдар  баспанасы: табиғи үңгірлер, үңгіме қуыс, тау шатқалдары т.б.

Адамдар табиғаттың дүлей күшіне қарсы тұру үшін, бірігіп  аң аулап тіршілік етіп қиындықты  жеңу ұшін топпен өмір сүрді.

Еңбек құралдары. Ауыр салмақты, тік бұрышты ұсақ шақпақ тастар ең ежелгі еңбек құралдарына жатқызылады. Жамбыл облысындағы Бөріқазған, Тәңірқазған, Шабақты мекендерінен (5000-ға жауық тас құрал), Қазанғап шатқалы (тастан жасалған 300-ге жуық құрал), Қарасу тұрағы (тастан жасалған 1500-ға жуық құрал), Сарыарқа тұрақтары, Балқаштың Солтүстік жағалауы (ежелгі адамдардың тұрақтары) т.с.с. жерлерден тастан жасалған құралдар табылған.

Орта палеолит. (б.з.б. 140-40 мың жылдықтар).

Орта палеолит дәуірі ертедегі адамның дамуымен, мәдениеті  дамуының жаңакезеңі болуымен ерекшенеледі.

Орта палеолитте Қазақ даласындағы жер құрылымында  күшті тектоникалық (құрылу, өзгеру процестері–грек сөзі) қозғалыстар  болып өтті. Соның нәтежесінде  таулар, төбелер пайда болып, жерді  екі рет топан суы басты. Солтүстік  Мұзды мұхиттың суы көтеріліп, ол Қазақстан жеріне дейін келді. Орталық  Қазақстанда жер деңгейі 500 метрге дейін көтерілді. Бірнеше мың  жылдардан кейін Оңтүстікте басталған  мұздардың еруіне байланысты Қазақстан  жерінде құмды, шөлді, суы тапшы  жерлер пайда болды. Өзеңдердің қазіргі  арналары қалыптаса бастады.

Қазақстандағы жазық  жерлер (Ертіс пен Балқаш маңы) орманды  далалы, оңтүстігі көбіне жусанды, шөлді  болып қалыптасты. Тянь-Шаньда және басқа да таулы жерлерде қаптал қарағай, шырша, жөке, қызыл қайың, қандыағаш  өсетін болды.

Қазақ даласында  бірнеше хайуанаттардың түрлері  болды: пілдер, жүні сирек мамонттар, жазық далада түйе, қарақұйрық, бөкендер т.б. болды.

Адамдар және олардың тіршілігі.

Орта палеолит дәуірінің  адамдары– неандертальдықтар. Антропологиялық  келбеті: қысқа мойынды, аса ірі  тісі бар, сөйлеу қабілеті дұрыс қалыптаспаған.

Негізгі кәсібі: аң аулау, терімшілік. Аңды қауым болып  бірігіп, топпен аулаған.

Басты ерекшеліктерінің бірі шақпақ тастарды бір – біріне үйкелеу арқылы отты шығаруды үйренді. Осы кезде алғашқы діни наным  қалыптаса бастады. Ең алғашқы дін  магия. Бұл арқылы өлікті бір қырына қарай жатқызып, аяғын бүгіп жерлеген.

Еңбек құралдары  және археологиялық ескерткіштер.

Тасты өңдеу әдісі  жетілді. Еңбек құралдары негізінен, нуклеуістен (тастан) жасалды. Пышақ, қару ретінде үшкір тас, ағаш, тері өңдеу  үшін қырғыш тас пайдаланылды.

Археологиялық ескерткіштер Оңтүстік Қазақстандағы Топалы шатқалы  мен Қызылрысбек тұрағынан таблыған заттар: үшкір тас, қырғыш т.б.

Соңғы палеолит.

Соңғы палеолит б.з.б. 40-35 мың жалдан басталып, 12-10 мың жылмен аяқталады. Бұл жер шарының барлық климаттық аймақтарына адамның  кеңінен тарай қоныстаған және нәсілдер мен нәсілдік топтардың қалыптасу  уақыты. Бұл тұста адамдардың рулық  қауымы мен топтық ұжымдары қалыптаса  бастады.

Рулық қауымдар барлық жерлерде алдымен отбасының қамқоршысы, бала өсіруші ана төңірігінде  топтасты, осыған байланысты әйелдер  алғашқы қауымда үстемдік жасады, мұның өзі аналық – матриархаттық  дәуір деп аталды. Сонымен, аналық ру өзара қандас туыстығы арқылы біріккен және шешелері жағынан шыққан тегі бір адамдардың экзогамиялық тобы болды.

Соңғы палеолитте ірі  хайуанаттардың азайюы адамдардың тұрмыс жағдайларын едәуір өзгертті. Енді орташа және ұсақ аңдарды аулау үшін жетілдірілген жаңа құралдар қажет  болды. Аңшылар қолдарына қару алып, тамақ іздеп, ұсақ сапар шекті. Әр түрлі іске қолданылатын еңбек құралдары  пайда болды. Соңғы палеолитте Қазақстан  жерінде адамзат қоғамының үздіксіз ілгері дамып отырғаннын көрсетеді.

Мезолит дәуірі (б.з.б. 12-5 мың жылдықтар).

Кейінгі палеолит дәуірінен  кейін орта тас дәуірі (грекше «мезос» - орта деген сөзден шыққын) мезолит  дәуірі келді. Бұл дәуір тарих  ғылымында өте аз зерттелгендіктен, осы дәуірдің ескерткіштері Қазақстан  жерінен аз табылған.

Табиғаты. Қазақстанның ауа райы қүрт жылынып, мұздар еріді. Шөбі, өсімдігі мол далалар сиреп кетті. Бірқатар жануарлар (мүйізтұмсықтар, мамонттар) құрып кетті, енді аңшылардың аулайтын көбінесе бизон мен жылқы, жабайы ешкі мен киік, койы, үйрек болды.

Мезолит дәуірінің  ең маңызды өнертабысы- садақ пен  жебе. Садақ пен жебенің ойлап  табылуы өндіргіш күштер дамуында шын  мәнінде революция еді. Сайып  келгенде бұл ежелгі адамның шаруашылық өміріндегі түбірлі өзгерістерге жеткізді. Садақ пен жебеден басқа осы  кезде микролиттер- ұшбұрыш, ромб, трапеция, сегмент тәрізді ұсақ қалақтар пайда  болды.

Дәуірдің ерекшеліктері: жануарларды қолға үйрету, дәнді  дақылдар өсіру.

Неолит  дәуірі: (б.з.б. 5-3 мың жылдықтар).

Неолит дәуірі тас  дәуірінің соңғы кезеңі жаңа тас  дәуірі болып саналады.

Неолит дәуірінің  аса маңызды белгісі табиғаттың дайын өнімдерін иемдену яғни терімшіліктің орнына келген өндіруші шаруашылыққа негіз болған мал шаруашылы  мен егіншіліктің шығуы болып  табылады. Шаруашылықтың жаңа түрлері  шығуының адамзат қоғамының дамыу  үшін орасан зор маңызды болды, адамның  еңбек кәсібінің саласын кеңейтті, сонымен қатар оның сипатын сапасы жағынан өзгертті. Өндіруші шаруашылықтың  шығыу «неолиттік революция» деп  аталды. Тамақ өндіруге, жеуге жарайтын өсімдіктерді саналы түрде өсіруге, жануарларды қолға үйретуге, өсіруге  және іріктеуге көшу адамзат тарихында  адамның от жағу өнерін меңгергенінен  кейінгі асқан зор экономикалық революция болды.

Неолит дәуірінде  еңбек құралдары жетілдіріліп, жаңадан  бұрғылау, тастарды тегістеу ағашты арамен кесу сияқты жаңа технологиялық әдістері шықты, бірте-бірте қиын өнделетін  тастар тұрмысқа, шаруашылыққа пайдаланылды, тас балталар, кетпендер, дән үккіштер, келілер, келсаптар жасала бастады. Неолит дәуірінде Қазақстан жерінде  кен кәсібі мен тоқымашылықтың бастамалары  шықты. Сонымен бірге керамикалық  ыдыс жасау іске аса бастады.

Әлеуметтік жағынан  алғанда неолит дәуірі рулық қауым  дәуірі болды: онда ұжымдық еңбек  және өндіріс құрал-жабдықтарына ортақ  меншік үстем болды. Осы кезде  тайпа бірлестіктері құрылды. Тайпалар тұқымдас жағынан және шаруашылықтың  түріне қарай біріккен бірнеше рулық  қауымдардан тұрды. Ежелгі Қазақ  жеріндегі тайпалар ақшылықпен, балық  аулаумен, өсімдектерді жинаумен шұғылданды. Кейінректе (неолитте) олар мал өсіру, егіншілік және кен. өнеркәсібімен  шұгылдана бастады. Адамдар мата тоқып, киім тігуді уйренді. Керамикалық  заттарға геометриялық өрнектер сала білген.

Тұрақтар. Арал өңіріндегі Сексеуіл тұрағында малшылар мен аңшылар тұрған. Себебі бұл жерлерде сиыр, қой, жылқы сияқты үй жануарлардың сүйектері табылған (Қостанай облысындағы Ботай тұрағы, Батыс Қазақстан Өңірінлегі Көктүбек, Темір тұрақтары және т.б.). Қазырғы уақытта Қазақстан аумағында 600-ден аса неолиттік және энеолиттік ескерткіш мәлім.

3. Қола дәуіріндегі Қазақстан.

Қола дәуірі. (б.з.б. 2-1 мың жылдықтар). Тас ғасыры аяқталғаннан кейін, қола ғасыры басталады. Қола ғасыры деп аталуының себебі, осы кезде Евразияда қола өндіру тәсілі меңгеріліп, қола заттарын жасай бастады. Қола еңбек құралдары мен қару үшін қолданылатын негізгі шикізат болып табылды. Қола дәірінде рулық қатынас жойылып, тайпалық бірлестіктер құрылды.

Қола дәуірінің  басты үш ерекшілігі болды.

1.Қола  металлургиясы. Түсті металлдар мен алтын өндірістік жолмен игеріле бастады. Қазақстан жер қойнауында полиметалдардың, ең алдымен қалайы-мыс рудаларының барынша молдығы бұл территорияда металургияның мықты ошағы шығыуынын бір себебі болды. Қазақстанның бірнеше өңірлірінде кен өндірілген орындардың табылуы бұған дәлел болады.

2.Бақташылық, мал шаруашылығы. Біздің заманымыздан бұрынғы II мың жылдықтың ортасында Қазақстанның далалық тайпаларында алғашқы өндірістің өрлеуі байқалды, мал өсіру интенсивті түрде өрістеді. Осы уақыттан бастап далалық Евразия халықтарының шаруашылығында мал осіру неғұрлым көбірек орын ала бастады. Б. з. б. II мың жылдықтың аяғында –I мың жылдықтың басында далалық өңірлердегі халықтардың көпшілігі шаруашылықтың маманданған жаңа түріне - көшпелі мал шаруашылығына көшеді.

Басқа тайпалар ішінен мал өсірушілердің бөлініп шығуын Ф. Энегельс ең бірінші ірі қоғамдық еңбек бөлісі деп атады «Үй  жануарлардың түрі көбейді».

3.Егіншілік. Егіншілік орташа дәрежеде дамыды.

Қола дәуіріндегі  экономиканың басты – екі бағыты болып табылатын мал шаруашылығы  мен металургияның, сондай – ақ егіншіліктің дамуы ең алдымен еркектердің  еңбегін қажет етті; мұның өзі  қоғамдағы ер азаматтардың ролін  арттырды. Сондықтан аналық рулық  қатынастың орнына аталық ру (патриархат) орнады.

Қоғамдық өмірдегі ірі өзгерістер өндғргіш күштердің  өсуіне, қоғамдық еңбектің мамандануының  күшеюіне, патриархаттық қатынастың дамыуна байланысты болды. Жеке семьялар өқшауланды, семьялық меншік кеңейді, рулық қауым ішінде мүлік теңсіздігі өсті.

Андронов  мәдениеті. Қазақстанда қола дәуіріндегі тайпалардан көптеген тұрақтар, кен ескерткіштер қалған. Бұларды Андронов мәдениеті деп атайды. Бұл мәдениет – Евразиядағы ең ірі қола дәуірінің мәдениеті. Андронов мәдениетінің бірінші ескерткіші 1914 жылы Сібір жеріндегі Андроов қонысындағы Ашинск селосы маңынан табылған.

Андровнов мәдениеті  шығыстағы Минусинск шұнқырынан бастап солтүстік аса үлкен Батыс  Сібір жазығынан Қазақстанның оңтүстігіндегі Памир тауларына дейінгі кең-байтақ аумақты қамтыған.

Қазақстандағы ескерткіштері  Солтүстік Батыс және Орталық  Қазақстанда орналасқан осылардың  ішіндегі ең ірісі - Орталық Қазақстан. Бұл аймақта қола дәуірінің 150- ге жуық қабірі, 30 – дай елді мекен  тұрағы бар.

Шаруашылығы. Қазақстан территориясында қола өндіру ісі мыс пен қалайыны қорыту арқылы б.з.б. 2 мыңжылдықта бастады. Андроновтықтарда, негізінен, отырықшы шаруашылық басым болған. Бұл әрине, егін шаруашылығының дамығанын көрсетеді. Жер тесемен өнделгендіктен, сол кездегі, егіншілік Андронов тайпаларында «теселі егіншілік» деп аталған. Көбінесе бидай, тары өсіріген: бақшалық шаруашылық та дамыған.

Андроновтықтар  жылқы, сиыр, қой, ешкі, кейіннен түйе өсірген: жануарлардың терісі мен жүнін киім ретінде, еті мен сүтін тамақ  ретінде және қосымша жануарларды  көлік, күш ретінде пайдаланған.

Қола дәуірінде  Қазақстанды мекендеген тайпалар қыш  ыдыстар жасаған. Бұл көбінесе әйелдер  ісі болған. Мұндай ыдыстарды жасағанда  негізгі шикізат ретінде балшықты пайдаланған.

Ыдысты  жасау әдістері:  
а) таспалық әдісі;  
ә) қалыпқа салып пішіндеу әдісі.

Бұл әдістер б.з.б. XVII-XI ғасырларда қолданылған.

Андроновдықтарда  үй кәсіпшілігі, әсіресе, тоқыма кәсібі жақсы дамыған.

Киім тігуге қой  жүнін, ешкі түбіті, малдың терісі, сүйек, тарамыс жіп т.б. пайданалынған. Олар жүннен тоқылған баскиім, теріден тігілген құлақшын, өкшесі жоқ аяқкиім т.б. киген.

Андронов  кеншілері. Қола дәуіріндегі Қазақстанның кен орындары: Жезқазғандағы мыс, Қалба мен Нарымдағы қалайы, Ақжал мен Степняктағы алтын кен орындары (б.з.б. үш мыңжылдық).

Кен өндіру әдістері:  
а) опыру әдістері;  
ә) отпен үгіту әдісі;  
б) ұңгіп қазу әдісі.

Андронов тайпалары  өндірген кенді суда жуған. Ол кендер балқыту пештеріне тасылған. Мұндай балқыту пештері Атасу, Суықбұлақ, Қанай манындағы андроновтықтар елді мекендерінен табылған.

Қоғамдық  қатынастар. Шаруашылықтың дамуындағы өзгерістер андроновтықтарда қоғамдық үйымдағы өзгерістерге жеткізді. Әлеуметтік жіне әскери саяси құрылымдарда рулық – тайпалық бөлімшілер пайда болды.

Еркек-көсем, еркек–жауынгер, қоғамда, материалдық игіліктерді  өндіруге үстем дәреже алды; ол рулық  қауымнның басшысы болды, туыстық  әке жағынан есептеле бастады. Әр рудың өз аты болды. Мал, үй мүліктері; еңбек құралдары рудың байлығы  болып есептелді. Жеке меншік пайда  болды. Осыдан мүлік теңсіздігі күшейіп, бай мен кедей ұғымы дүниеге  келді.

Тұрғын үйлері: жертөле  немесе жартылай жер бетіндегі үйлер. Қала дәуірінің соңындағы үйлер  – жер бетінде салынған сопақша  үйлер.

Дін және өнер. Қола дәуірінлегі адамдар ең алдымен табиғат күштеріне табынды. Андроновтықтар арасында өлгендерге табыну да күшті болған, сондықтан жерлеу ғұрпына ерекше мән берілген:  
1. Адамдарды жерлегенде басын батысқа немесе оңтүстік-батысқа қаратқан.  
2. Өліктің аяқ-қолын бүгіп қабірге жатқызған  
3. Адам өлігін өртеп, күлін қабірге қою ғұрпы да болған.

Андроновтықтар  үй салғанда құрбандық шалған. Отбасы үшін өте қасиетті саналған ошақты андроновтықтар қатты құрметтеген. Тасқа салынған сүреттер Таңбалы, Ешкі-өлмес, Маймақ, Бөкентау, Жасбай, Хантау, Бұланты, Айтпан т.с.с жерлерден табылған.

Тасқа салынған сүреттер: жабайы бұқа, билеген адамдар, қос  өркешті түйе, екі аяқты арба, әскерлер шайқасы.

Әшекейлер: сақина тәріздес дөңгелек сырға, алтын білезік т.б. Бұл әшекейлер Жетісудағы Мыңшұнқыр  қабірінен, Орталық Қазақстандағы  Айбас сағасынан табылған.

Қорытып айтқанда, қола дәуірінің соңғы кезінде отбасылық  және қауымдық топтық еңбектің кезінде  өндірістік жабдықтарға және өндірістің өніміне ортақ меншіктің пайда  болуына байланысты қоғамда қауымдық құрылыс ыдырап отбасылық меншік пайда болды.

Тақырып бойынша сұрақтар:

1. Қазақстан территориясынан табылған ежелгі адамның іздері қай дәуірге жатады?  
   2. Ежелгі адамның тұрақтары Қазақстанның қай бөлігінен табылды.  
   3. Андронов тайпалары мекендеген жерлерді атаңдар.  
   4. Андроновтықтар мәдениетінің ерекшеліктерін атаңдар.  
   5. Ежелгі металлургия Қазақстанның қандай облыстарында дамыды?  
   6. Бегазы-Дандыбай мәдениетін сипаттайтын ескерткіштерді атаңдар.

Қазақстан территориясындағы  ерте дәуір.

1. Ерте мемлекеттік құрылымдар. Сақтар (б.з.б.VII-III ғғ.).

Сақтар. Сақтардың  тайпалық одақтары.

Қазақстан және Орал далаларында сақтар мен сарматтар билік құрған дәуірді тарихта «ерте темір ғасыры», «ерте көшпенділер дәуірі» немесе «скифтер дәуірі» деп атайды.

Б.з.б. I мыңжылдықтың басында Қазақстан аумағын мекендеген халықтардың тарихында және шаруашылық өмірінде бірқатар маңызды өзгерістер болды. Бұл өзгерістер темірден жасалған құралдарды пайданала бастауымен байланысты болды. Қоғамда мүлік теңсіздігі-топтардың шығуына негіз болды. Сондықтан қоғамда болып жатқан әлеуметтік жіктелу процесі, әлеуметтік топтар арасындағы қарым-қатынастарды реттеп отыратын күшті дүниеге әкелді, ол күш - мемлекет.

Қазақстан территориясында  алғашқы мемлекеттік бірлістіктер б.з.б. I мыңжылдықта пайда болды. Олар: сақ, үйсін, қаңлы, ғұн.

Сақтар. Қазақстандағы өмір сүрген тайпалардың ішінде аты-жөні жақсы сақталған тайпалардың бірі-сақтар. Археологиялық зерттерлеуге және жазба деректерге қарағанда б.з.б. VII-IV ғғ. сақ тайпалары Орта Азия және Қазақстан жерін мекендеген. Парсы жазба деректері бойынша, Орта Азия мен Қазақстан территориясында мекендейтін көшпелі тайпаларды жалпы атпен сақтар деп атаса, ал гректің атақты тарихшысы Герадот (б.з.б. V ғ.) сақтарды «азиялық скифтер» деп атаған. Осымен қатар Герадот өзінің «Тарих» деп аталатын еңбегінде б.з.б. I мыңжылдықта Орта Азия және Қазақстан жерінде «Сақ» деп аталатын бірнеше тайпалардың қуатты жауынгер одақтары болғаны айтылады. Ол одақтар: массагеттер, даилер, каспийшілер, исседондар, сарматтар, алаңдар, аримаспылар т.б.

Герадоттың айтуынша: «Сақтар-скиф тайпалары, бастарына  тік тұратын, төбесі шошақ тығыз  кийізден істелінген бөрік және шалбар киген. Олар садақ, қысқа семсер және айбалтамен қаруланған. Тамаша атқыш  жауынгерлер болған».

Парсы жазбаларында сақтарды (1 Дарийдің «Бехистун жазбасы», Сузінің, Ксеркстің «Дәвтер туралы жазба»). «Құдіретті еркектер», Иран жазбаларында («Авеста») «Жүйрік атты турлар»  деп атаған. Сактарда негізінен, әскери қоғам болды. Сақ тайпалары үш топқа бөлінген.

1)Шошақ бөрікті  сақтар (Тиграхауда) Тянь-Шань тауын,  Жетісу жерін, Сырдарьяның орта  ағысын мекендеген

2)Теңіздің арғы  жағындағы сақтар (парадарайя) Қара  теңіздің солтүстігінен, Арал  маңын яғни Сырдария мен Амудария  өзендерінің төменгі ағысын мекендеген.

3)Хаома сусынын  дайындайтын сақтар (хаомоварга) Мұрхаб  анғарын мекендеген.

Сақтардың шаруашылығы.

Сақтар, негізінен  мал шаруашылығымен айналысты. Мал  шаруашылығының үш түрі болды:

1)Көшпелі мал  шаруашылығы. Батыс және Орталық  Қазақстанда өріс алды. Жылдың  суық мезгілін көшпелі сақтар  құм жоталарының баурайына орналасқан  қыстауларға немесе ірілі-уақыты  өзендер жағасында өткізді. Олар  бір жерде ұзақ отырып қалмай, мал жайымен келесі қыстауға, қолайлы жайылымдарға қарай орын  ауыстырып отырды.

2)Жартылай көшпелі  шаруашылықпен айналысатын сақтар  малды қыстатып шығаратын тұрақты  қоралар салды. Олар жыл сайын  малдарын осы қора-жайларға айдап  әкеліп отырды. Шаруашылық кәсібінің  бұл түрі орманды дала оңірінде  және биік таулы жерлерде кең  тарады. Мұндай жерлер Тянь-Шань  және Алтай тауларының баурайы,  Жетісу, Шығыс Қазақстан аймағы  болды. Қыстау маңындағы жерлерде  тары, арпа, бидай өсірді. Пішен дайындалып, малды қолда ұстаудың мүмкіндігі  туды. Енді сақтар қыстауларда  ұзақ уақыт тұру үшін ағаштан,  тастан жылы тұрғын үй салатын  болды.

3)Сақтарда шаруашылықтаң  үшінші түрі- Отырықшы егін және  мал шаруашылығы– Оңтүстік Қазақстанда,  Сырдарья, Шу, Талас, Арыс өзендерінің  бойында, табиғи су қорлары  мол жайылымдары көп жерлерде  кеңінен тарады. Бұл жерлерде  суғармалы және тәлімі егіншілік  басым болды.

Сақтарда мал  шаруашылығының, негізігі бағыты қой  өсіру еді. Олар қылшық жүнді қойлармен  қатар, биязы жүнді қойда өсірді.

Сақтар тұрмысында жылқы өте бағалы саңалды. Тез  семіретін және қысқы тебінге  төзімді жылқы түрімен бірге, салт мінуге арналған жүйрік сәйгүліктер  өсірді. Ал шөлді және шөлейтті жерлерде айыр өркешті түйе өсіруді қолайлы  көрді.  
 
Сақтардың ұйымдық сипаты және әлеуметтік құрылымы.

Сақ тайпалары одақтарының  басында көсемдер тұрды, оны патша  деп атады. Патшаларды тайпа көсемдерінің кеңесі сайлады. Тайпа көсемдерін оның барлық мүшелері сайлайтын болған. Тайпа ішіндегі аса маңызды ішкі және сыртқы істер халық (вече) жиналысында  талқыланып отырды. Оған әйелдер де қатысқан. Қоғамның осындай саяси  үйымын Ф. Энегельс әскери демократия деп атады. Себебі ол кезде соғыстың мәні зор еді. Соғыс тайпа үшін жайылымдық жер мен мал тартып алудың және өздерін сыртқы жаудан қорғап отырудың құралы болды.

Көсемдер әскер  басы болды да, билік жүргізді. Олар тайпаны қару-жарақпен, азық-түлікпен қамтамасыз етті. Ол өз тайпасы атынан бітім немесе келісім жасады. Патшалар (көсемдер) рулар мен тайпаларға жайылымдарды, көшіп қонатын жерлерді бөліп берді; ол жерлерді пайдалану  тәртібін белгіледі. Жер үшін таласарды  шешіп, рулар мен тайпалар арасында қарулы қақтығыстар болмауын қадағалады.

Сақ тайпаларында көпке  дейін матриархаттық ел билеу  тәртібі сақталып, әйелдер ерекше жағдайда болған.

Патшалар жауынгелер тобынан шықты.

Сақтар б.з.б. 519-518 жылдары парсылармен соғысып, I Дарийдің әскеріне қарсы ерлікпен шайқасады. Сақтар парсылармен бірге Грекия, Египет жеріндегі соғысқа қатысады. Сақтың әйел патшасы Тамирис парсы  патшасы Кирдің әскерін женген (б.з.б. 530 ж.).

Сақ қоғамының адамдары үш әлеуметтік топқа бөлінді. Олардың  әрқайсына бір түс тән болды.:

1) жауынгерлер (қызыл)

2) абыздар (ақ)

3) басқа қауым  адамдары (сары, көк)

Сақтардың өнері мен саудасы.

Сақтарда қолөнер  мен сауда дами бастады. Шеберлер ер-тұрман, әшекей, найза, семсер акинақ, қанжар, жебенің ұштарын т.б. жасаған.

Қолөнер жақсы дамыды. Мыс, алтын, күміс, қорғасын т.б. металдарды көп пайдалаған. Сонымен бірге  теріден, ағаштан, қыштан ыдыстар жасаған.

Сақтар Алтай, Сібір, Шығыс және Европа халықтарымен тығыз  байланыс жасап тұрды. Сауда Жібек  жолы және б.з.б. I мыңжылдықтағы «Дала  жолы» арқылы дамыды.

Сақ өнерінде аңдық  стиль болды. Олар аңдар мен әр түрлі аңыздардағы жануар бейнесіндегі құбыжықтарды бейнелейтін еді. Аңдық  стиль б.з.б. VII ғасырда Алдыңғы  Азияда дүниеге келді. Арыстан бейнесіндегі «өмір ағашы» сақтарда ең көп тараған.

Сақтар әр түрлі  жануарлар бейнесіндегі құдайға, табиғат  күштері күнге, желге, әр түрлі құбылыстарға табынды. Мысалы, күн күркіреу құдайы қабан бейнесінде бейнеленген. Олардың  түсінігінше, әлем үш бөліктен құралған:

1) жер астындағы  әлем

2) орта жер әлемі

3) аспан әлемі

Сақтардың археологиялық  ескерткіштері.

Шырықрабат– апасияқтардың («су жағасын мекендеген сақтар») астанасы. Бұл қала қазіргі Қызылқұм шөлінде орналасқан.

Сақтардың археологиялық ескерткіштерінің бірі – Бабыш Молда қаласы.

1969 жылы Алматы  облысы Есік қаласынан табылған  Есік қорғаны – б.з.б. VIII-III ғасырлардағы  сақ моласы. Бұл молада бай  жас сақ жауынгері жерленген,  оның барлық киімі алтынмен  қапталып киіндірілген. Сондықтан  ол «Алтын адам» деп аталған.  Онымен бірге қару– жарақ,  басқа да шаруашылық құралдар  көмілген.

Ежелгі грек тарихшысы  Герадот сақтар жайлы көп тарихи деректер қалдырған.  
 
2. Үйсіндер мен қаңлылар (б.з.б.II-б.з.Vғ.ғ).

Б.з.б. II ғ. Қытай жазба  деректемелерінің хабарына қарағанда  Жетісу жерінде атақты Үйсін тайпалары  өмір сүрген. Жазба деректер бойынша  үйсіндерді алғаш рет тарих ғылымына таныс еткен Н.В. Кюнер мен академик Н.Я. Бичурин. Бұлардың аудармаларын және басқа да деректерді пайдалана отырып академик В. Бартольд өзінің атақты «Жетісу  тарихының өчеркі» атты еңбегінде  үйсіндердің қысқаша тарихын  жазды.

Үйсін тайпаларының тарихи өмір тіршілігін қалыптастыруда, археологиялық материалдарды жазба  деректермен салыстыра отырып, зерттеуде  еңбек еткен ғалымдар академиктер  Ә. Марғұлан мен А. Бернштам болды. Қазіргі  кезде сақ-үйсіндер тарихымен ұзақ жылдардан бері айналасып жүрген К.А.Акишев. Ол үйсін тайпалардың  қоғамдық құрылысы мен әлеуметтік–экономикалық  жағын бір жүйеге келтіріп, үйсіндер мемлекеттік дәрежеде таптық құрылыста  өмір сүрген деген қорытындыға келді.