Гендерлік саясат. 4

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

   М.Х.ДУЛАТИ  АТЫНДАҒЫ ТАРАЗ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ

 

 

 

 

ЗАҢ ФАКУЛЬТЕТІ,

«ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ САЯСАТТАНУ» КАФЕДРАСЫ

 

 

 

 

 

 

 

 

Тақырыбы: Гендерлік саясат – қазіргі заманның теңсіздік белгісі

 

 

 

Балтабаева Диана Ғабитханқызы ІІ курс, 5В072000-«Бейорганикалық заттардың химиялық технологиясы мамандығы»

 

Жетекшісі: Омирзакова Динара Дуйсеновна, аға оқытушы, саясаттану магистрі

       МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ.................................................................................................3

НЕГІЗГІ БӨЛІМ....................................................................................5

ҚОРЫТЫНДЫ.......................................................................................14

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ....................................15

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

КІРІСПЕ

Гендерлік саясат – бұл жыныс белгілері бойынша дискриминацияны жою және эгалитарлы қоғамды қалыптастыру үшін жүзеге асырылатын саясат. Сондықтан гендерлік саясат ел дамуының басты бағыттарының бірі және оның кешенді модернизациясы болып табылады. Азаматтық қоғамның мемлекеттік құрылымдары мен ұйымдарының өзара ықпал етуінің кешенді механизмін құру гендерлік саясатты және әйелдердің құқықтарын қорғау және халықаралық тәжірибемен алмасудың маңызды тұсы болып табылады. Ал гендерлік теңдік дегеніміз - бұл жынысына тәуелсіз қоғамның саяси, экономикалық, әлеуметтік, қоғамдық және мәдени саласына қатысу үшін өз мүмкіндіктерін еркін пайдалануға мүмкіндік тудыратын  ерлер мен әйелдердің тең құқықтық мәртебесі мен құқықтарын жүзеге асыруда теңдей мүмкіндіктер

Қазақстан Республикасындағы гендерлік саясаттың негізгі принциптері ерлер мен әйелдер үшін Қазақстан Республикасы Конституциясымен кепілдендірілген тең құқықты және бостандықты орнатады.

Аталған жобада қазіргі таңда Қазақстан Республикасында жүргізіліп жатқан гендерлік саясаттың өзектілігі мен оның бізге қаншалықты қажет екендігі баяндалады. Жоғарыда аталған мәселелерді зерттеуде, төмендегідей мақсаттар қойылды:

- елімізде жүргізілетін гендерлік саясаттың артықшылықтары мен кемшіліктерін анықтау;

-   гендерлік саясаттың қазақ ұлтының менталитетіне керағар және ұқсас тұстарын анықтау.

Аталған ғылыми жобаны жаңалығы : гендерлік саясаттың әйел адамдарға  барлық салаларына қатысуды  және тең қол жетімділікті қаншалықты қамтамасыз ететіндігі анықталынды. Әйелдер мен ерлердің қоғамдағы ролі мен атқаратын қызметтерінің ара-жігі айқындалды.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

Тәуелсіздік алғанымызға 25 жылдан астам уақыт болса да еліміздің жаһандық саясатта шеберлік танытып, халық пен ел абыройын еселеуде көптеген жерлерде жеңіске жетіп, үлгі-өнеге көрсетіп жүргенін дөңгеленген дүниенің барлық сырынан хабардар мемлекеттер жақсы біледі. Сондықтан да әлем елдерінің алдындағы оң саяси имиджімізді бұдан да мықтырақ ету үшін демократиялық қағидаттарға негізделген гендерлік саясаттың арнасын кеңейтуіміз керек.

Қазақстанда гендерлік саясат жүргізу жөніндегі жұмысты Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия үйлестіреді. Оның негізгі міндеті отбасына, әйелдер мен ерлердің теңдігіне қатысты кешенді мемлекеттік саясатты іске асыру болып табылады.

Мемлекеттік гендерлік саясат базалық гендерлік заңдарға және Мемлекет басшысының Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасында 2006-2016 жылдарға арналған Гендерлік теңдік стратегиясына (бұдан әрі – Стратегия) сәйкес жүзеге асырылды. Онда Мыңжылдық даму мақсаттары мен Әйелдерге қатысты кемсітудің барлық нысандарын жою туралы Конвенцияның қағидаларына сай Қазақстан үшін гендерлік индикаторлар анықталған. Олар мемлекеттік органдар әзірлейтін бес жылдық мерзімге арналған аумақтарды дамыту бағдарламалары мен стратегиялық жоспарларына енгізіледі.

Гендерлік саясат ретінде Еуропа елдері феминизімді жүргізді, оның соңы демографиялық дағдарысқа апарды  деген пікір бар. Жалпы, мұндай қауіп бізге де төніп тұр деу қате. Кеңестік кезеңде бізде бала туу мәселесі дұрыс жүйеде болған, кейін экономикалық қожырауға ұшырағанда бұл жағы өте төмендеп, соңғы 2-3 жылда оның деңгейі қайта көтеріліп келе жатыр.

Қазақстан Республикасының «Ерлер мен әйелдердің тең құқықтары мен тең мүмкіндіктері туралы» Заңында ер мен әйелдің мынандай тең құқықтары мен мүмкіндіктері келтірілген:

  • жыныстардың теңдігін қамтамасыз етудің құқықтық базасын қалыптастыру, осы бағыт бойынша Қазақстан Республикасының заңнамаларын жетілдіру және дамыту;
  • мемлекеттік органдар қабылдаған нормативтік құқықтық актілерге, мемлекеттік және салалық бағдарламаларға гендерлік сараптама жүргізу;
  • ерлер мен әйелдердің гендерлік теңдігіне қол жеткізуге және жыныстық дискриминацияны жоюға бағытталған мемлекеттік мақсаттық бағдарламаларды өңдеу, қабылдау және жүзеге асыру;
  • ерлер мен әйелдердің тең құқықтық мәдениетіне тәрбиелеу және насихаттау, жыныстық белгілері бойынша дискриминацияға бағытталған ақпараттардан, насихат және үгіттерден қоғамды қорғау шараларын қабылдау;
  • мамандық бойынша жұмыстарға ерлер мен әйелдердің теңдей қатысуын ынталандырушы шараларды қабылдау және т.б.

2003 жылдың 27 қарашасында  біздің гендерлік саясаттың негізгі  бағыттарын анықтаған ҚР-ның гендерлік  саясатының Тұжырымдамасы бекітілді:

  • саяси салада ер мен әйелдің қатысуының тең қолжетімділігі;
  • әйелдерге зорлық-зомбылық көрсетумен күресу;
  • кәсіпкерлікті дамытуға тең қолжетімділік;
  • әйелдердің экономикалық тәуелсіздігін қамтамасыз ету;
  • қызметте теңдей және әділ көтерілу;
  • отбасыда құқық және міндеттерді жүзеге асыру үшін қолайлы жағдай жасау.

Демократияның бір белгісі – гендерлік теңдік. Яғни,  әйелдерді түрлі ауыртпалықтан босатып, 100 % теңдік ала алмай жүрген, әйелдер үшін еркіндік беру деген сөз.  

 2006 – 2016 жылдарға арналған гендерлік теңдік стратегиямызда еркектердің түйткілді мәселелері де қамтылған:

  1. Еркектердің орташа өмір сүру жасы әйелдерден әлдеқайда төмен. Орта есеппен әйелдер 72 жыл өмір сүрсе, еркектердікі одан 11 жасқа төмен.
  2. Бірінші көтерілген мәселені зерттеп, оны дұрыс  шешуді қолға алмай, біз демографиялық мәселені шешпейміз. Әйел қаншама бала тууға дайын болғанмен, еркектердің оған қабілеті болмаса (артынан ұрпақ қалдыруға, отбасын толық қамтамасыз етуге т.б.) нәтиже болмасы анық нәрсе.

Демек, еркектердің өмір жасының төмен болу себептерін саралап көрелік:

  • Олар еңбектің ауыр түрімен айналысқандықтан;
  • Билік басында жұмыс істеп, жүйке жүйесінің тозуынан. Әлемдік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтеріне сүйенсек, еркектер арасында көбіне жүрек – қантамырлары (инфаркт, миокард, инсульт т.б), жүйке жүйесі аурулары (невроз, психоз т.б), жыныстық аурулар (белсіздік, простатит т.б) алдыңғы қатарда. Өкінішке орай мұндай жағдай біздің мемлекетте де белең алып отыр.
  • өмірдің қиын проблемаларын шеше алмай нашақорлыққа, ішімдікке үйір келуі.

     Мысалы, былтырғы  жылы Қазақстан Республикасының  Мемлекеттік хатшысы Гүлшара  Әбдіқалыкованың төрағалық етуімен  ҚР Президенті жанындағы Әйелдер  істері және отбасылық-демографиялық  саясат жөніндегі ұлттық комиссияның  кезекті отырысында мемлекет  басшысының «Нұрлы жол – болашаққа  бастар жол» атты Жолдауын  іске асыру аясында ел экономикасының индустриялық-инновациялық дамуына қатысу белсенділігін арттыру мәселелері қаралды. Ұлттық экономика, Инвестициялар және даму министрліктері басшылары өз сөздерінде индустрияландыру бағдарламасының бірінші бесжылдығында 770 жоба іске қосылғанын атап өтті. Бұл жобаларға 63 мың адам тартылса, оның 18 мыңы (29%) – әйелдер. Тұтастай алғанда, әйелдердің еліміздегі ІЖӨ-ге қосқан үлесі шамамен 40% болады.

     Г.Әбдіқалықова  әйелдердің ел экономикасындағы  санын арттырудың маңызына тоқталып, Халықаралық валюталық қор сарапшыларының  сөзімен айтқанда, «Еңбек нарығында  әйелдер барынша көп араласқан  сайын, әлемдік ІЖӨ мейлінше өсетінін, бірқатар елдерде нәзік жандылар  қауымы экономиканың өсуін 30%-ға  жеделдете алатынын» атап көрсетті.

     Статистикалық  деректер арқылы еліміздегі халық  санының 2016 жылғы жағдайы бойынша  көрсеткіштер төмендегідей

 

Жынысы бойынша халық саны

жыл басына, мың адам

 

Барлық

халық

Соныңішінде

Барлықхалыққапайызбен

1000 ергешаққандакелетінәйелдер

әйелдер

ерлер

әйелдер

ерлер

2012

16673,1

8631,8

8041,3

51,77

48,23

1073

2013

16909,8

8750,9

8158,9

51,75

48,25

1073

2014

17 160,8

8 876,0

8 284,8

51,72

48,28

1 071

2015

17 417,7

9 003,2

8 414,5

51,69

48,31

1 070

2016

17 670,6

9 128,1

8 542,5

51,66

48,34

1 069


 

 

 

 

 

 

Қазақстан халқының жыныс-жас құрылымы

2016 жылғы1 қаңтарға, мың адам

Жас топтары бойынша әйелдер мен ерлер

 

Жасы, жылдар

2015

2016

әйелдер

ерлер

1000 ерге шаққанда келетін әйелдер

әйелдер

ерлер

1000 ерге шаққанда келетін әйелдер

Барлығы

9 003 150

8 414523

1070

9 128 098

8 542 481

1 069

0-4

914 597

967447

945

929 009

983 694

944

5-9

758 125

801593

946

801 740

847 444

946

10-14

580 093

609722

951

600 822

632 966

949

15

106 091

111656

950

109 517

114 157

959

16

109 254

114596

953

105 934

111 496

950

17

110 518

114796

963

109 162

114 508

953

18

118 984

123984

960

110 414

114 662

963

19

126 530

131785

960

118 941

123 820

961

15-19

571377

596817

957

553 968

578 643

957

20

135 966

141 532

961

126 482

131 600

961

21

139 500

144 919

963

135 897

141 331

962

22

147 031

151 110

973

139 455

144 702

964

23

154 640

154 677

1000

146 887

150 875

974

24

165 126

161 536

1022

154 491

154 429

1 000

20-24

742 263

753 774

985

703 212

722 937

973

25

166 566

163 033

1022

165 034

161 324

1 023

26

170 386

164 726

1034

166 440

162 719

1 023

27

166 583

163 619

1018

170 216

164 336

1 036

28

162 842

160 330

1016

166 395

163 128

1 020

29

154 705

150 541

1028

162 489

159 844

1 017

25-29

821082

802249

1023

830 574

811 351

1 024

30

148987

147789

1008

154 328

150 103

1 028

30-34

688 617

677 145

1017

708 367

694 413

1 020

35-39

617 809

591 841

1044

626 950

604 262

1 038

40-44

583 453

544 535

1071

587 245

545 608

1 076

45-49

541 160

491 608

1101

544 032

498 332

1 092

50-54

567 060

496 711

1142

559 203

488 413

1 145

55-59

474 228

385 861

1229

501 591

412 793

1 215

60-64

376 435

274 495

1371

384 549

282 838

1 360

65-69

253 158

166 644

1519

290 415

189 404

1 533

70-74

178 996

101 631

1761

153 968

89 055

1 729

75-79

195 383

98 266

1988

207 919

103 577

2 007

80-84

78 843

33 742

2337

80 757

34 437

2 345

85+

60 471

20 442

2958

63 777

22 314

2 858


 

Статистикалық деректер арқылы еліміздегі гендерлік теңдіктің 2016 жылғы жағдайы бойынша бірқатар маңызды көрсеткіштеріне тоқталайық.

Республикада әйелдердің жалпы саны (9,1 млн.адам) ерлердің санынан (8,5 млн.адам) шамалы асады және 1000 ер адамға 1069 әйелден келеді. Дегенмен, соңғы жылдары жыл сайын туылатын ер балалардың саны қыз балалардың санынан артып түсіп отырғандығы көңіл аудартады (100 қыз балаға 105 ер баладан келеді). Халықтың жыныс-жас құрылымын қараған кезде (графикті қарау), тепе-теңсіздік 20-24 жастан асқаннан кейін басталатыны байқалады. Бұл жерде ерлердің саны едәуір төмендей түсетіндігін көреміз. Міне, осындай факторлар нәтижесінде қазіргі уақытта әйелдер арасында орташа жас 33-ті, ал ерлер арасында 30 жасты құрап отыр.

 

Мамандық топтары бойынша студенттердігендерлік аспектіде бөлу

 

Кестеде көрсетіліп тұрғандай ЖОО-да оқитын білімгерлер саны бойынша да әйелдер көш бастап тұр, әсіресе білім беру, денсаулық сақтау және гуманитарлық ғылымдар мамандықтары бойынша.

Осы «Гендерлік саясат» «Әйел теңдігі» мәселесі қайдан шықты? Батыста ХІХ ғасырдың орта шеңіне дейін әйелді адам құрлы көрмеген. Өйткені, өз діндеріндегі сенім бойынша Адам Атаға тыйым салған жемісті жегізіп, бүкіл адам баласын жұмақтан шығарған, олардың жер бетіндегі барша күнәларына себепкер болған Хауа ана болғандықтан  батыс әйелдерді лағынеттеп, оларды жек көрген. Міне, осы қорлыққа намыстанған әйелдер, еркектердің алдында тұқырмаудың жолын қарастырып, «феминизм», «әйел теңдігі» деген ұғымдар мен ұрандарды шығарды. Ал, бізге оның түкке де керегі жоқ еді. Біз әрдайым әйел баласын, ананы қадір тұтып, құрметтей білген елміз. Батыс бүгінде мұның зардабын тартудай-ақ тартып отыр.Иә, «менің еркектен қай жерім кем, өзімді өзім асырай аламын, еркектің маған қажеті шамалы, тіпті, мына ғылым дамыған заманда еркексіз-ақ балалы бола аламын» деп желігіп  жүрген әйелдер де кездеседі. Мысалы, төменде көрсетілген кестеде экономикалық тұрғыдан белсенді және енжар халықтың жынысы туралы 2015 жылғы статистика көрсеткіштері мынадай:

2015 жылы экономикалық  тұрғыдан белсенді және енжар  халықтың жынысы бойынша саны

 

15 және одан жоғары  жастағы халық

барлығы

оныңішінде

әйелдер

ерлер

Экономикалықтұрғыданбелсендіхалық,

мыңадам

9074,9

4430,7

4644,2

Экономикалықбелсенділікдеңгейі, пайызбен

71,1

65,8

77,2

Жұмыспенқамтылғанхалық, мыңадам

8623,8

4177,8

4446,0

Жұмыспенқамтылудеңгейі, пайызбен

95,0

94,3

95,7

Жалдамалықызметкерлер, мыңадам

6294,9

3105,9

3188,9

жұмыспенқамтылғанхалықсанындағыүлесі, пайызбен

73,0

74,3

71,7

Өзбетіншежұмыспенқамтылғандар, мыңадам

2328,9

1071,9

1257,0

жұмыспенқамтылғанхалықсанындағыүлесі, пайызбен

27,0

25,7

28,3

Жұмыссызхалық, мыңадам

451,1

252,9

198,2

Жұмыссыздықдеңгейі, пайызбен

5,0

5,7

4,3

Ұзақмерзімдіжұмыссыздықдеңгейі, пайызбен

2,4

3,1

1,8

Экономикалықтұрғыданенжархалық,

мыңадам

3680,1

2306,3

1373,8

Экономикалықенжарлықдеңгейі (әрекетсіздік), пайызбен

28,9

34,2

22,8


 

Бұл деректерге бойынша, елімізде әйелдер еркектермен бірдей дәрежеде жұмыспен қамтылып, экономиканың барлық саласында қызмет ететінін көріп отырмыз.

Жұмысбасты болып үйдің тірлігінен қол үзеді, бала тәрбиесіне де салғырт қарайды. Ондай отбасылар көбінесе ажырасып тынады. Кешке жұмыстан шаршап келгенде алдынан күлімдеп әйелі, еркелеп бала-шағасы шықпаған отбасында қандай береке болсын?! Өз жаратылысына сай емес істермен әуреленіп жүрген нәзік жанды әйелдерде бара-бара еркек мінезділік пайда болады. Ислам дінінде әйелдің еркекке ұқсауына, еркектің әйелге ұқсауына қатаң тыйым салынған. Сондықтан, әйелдер қоғамдағы әр түрлі іс-қызметтерде де бала тәрбиесі мен отбасының істерін қатар алып жүре алатындай өз болмысына сай жұмыстарды таңдағаны жөн. Бірақ, қажеттіліктің күн санап артқан қазіргі мына заманда әйел баласы жанұя экономикасына өз үлесін қосып, ерінің бір жағынан шығу үшін түрлі жұмыстарда істеуде. Мұндай жағдайда әйелдің  үйдегі жұмыстары мен бала тәрбиесіне ері көмек көрсеткені жөн. Бұл жатырқап қарайтындай жат нәрсе емес. Мұхаммед (с.а.у.) пайғамбар да қат-қабат шаруалар мен сан-алуан оқиғалардың бел ортасында жүріп, үй шаруаларында жұбайларына үнемі көмек көрсетіп, бір жағына шығысқан.

Қорытындылай келгенде, жүргізіліп жатқан аталмыш «гендерлік саясат» қазақ қоғамына әсер етпей қоймады. Статистикалық деректерге сүйене отырып, елімізде ерлер мен әйелдер теңдігі толықтай қалыптасты деп айтуға негіз бар. Себебі, әйел адамдар қоғамның барлық саласында қызмет етеді және ЖОО-да білім алатын жастар саны бойынша да әйелдер саны басым. Сонымен қатар ҚР гендерлік саясатының негізі болатын 1995 жылы қабылданған  Конституцияның 14-бабында, 27-бабында заң алдында ерлер және әйелдер тең екендігі, ешқандай дискриминацияға тартылмайтындығы; аналық және әкелік тең деңгейде қорғалатындығы жазылған. Жоғарыда аталған дискриминациялау немесе әйел құқығын таптау қазақ қоғамында болған емес. Осыған байланысты «шығыс халықтарының арасында, жалпы мұсылман елдеріндеәйел затын бөлекше бағалайтын, қарындасты қатты қастерлейтін халықтың бірі де, бірегейі де – біздің қазақ» деп Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев атап кеткен. Яғни, біздің елде әйел затын дискриминациялау немесе төмендету фактілері саусақпен санарлықтай және қазақ халқына бұл ұғымдар бейтаныс әрі менталитетіне керағар.

 

 

ҚОРЫТЫНДЫ

Гендерлік теңдік және жыныстардың ынтымақтастығы, олардың келісімі мен өзара түсіністік идеясы тұрақты дамудың алғышарты болып табылатын жаhандық сипатқа ие болуда. Тең құқық пен мүмкіндік идеологиясы негізі гендерлік құрылымды трансформациялау, тұрақты даму процесіне пайдаланылмаған әйел қауымының үлкен потенциалын қосу болып табылады.

Қазақстан Республикасының гендерлік саясатының негізі болатын 1995 жылғы Ата Заңда «мемлекеттің басты қазынасы – адам» деп көрсетіле отырып, әйел мен ердің тең екендігі бекітілді.Ата Заңның 14-бабында заң және сот алдында барлық азаматтардың тең екендігі, соның ішінде жыныстық белгілері бойынша ешкімнің де дискриминацияға тартылмайтындығы, ал 27-бапта аналық және әкелік тең деңгейде қорғалатындығы айтылған. Сонымен Ата Заң ҚР-ның құқықтық, саяси, әкімшіліктік  және жалпы мемлекеттік жүйені құрудың негізгі принциптері мен критерийлерін белгіледі.

Аталған ғылыми жобадагендерлік саясат пен гендерлік теңдік ұғымдарына толық түсінік берілді. Сонымен қатар, Қазақстан Республикасында жүргізіліп жатқан гендерлік саясат пен әртүрлі зерттеулер жайлы мағлұмат беріліп, статистика деректері келтіріліп оның қазақ менталитетіне қатысты ұқсастығы мен айырмашылықтары айқындалды.

 

 

 

 

 

   ПАЙДАЛАНЫЛҒАН  ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

  1. http://www.stat.gov.kz/
  2. https://ru.wikipedia.org/wiki/Гендер
  3. http://islam.kz/kk/articles/iman-alippesi/kudikpen-kures/aiel-men-erkek-ten-be-76/#gsc.tab=0
  4. http://mediaovd.kz/kz/?p=9518

 

 

 

 


Гендерлік саясат. 4 📙 Реферат → 🆔 64072

Гендерлік саясат. 4 📙 Реферат → 🆔 64072

Гендерлік саясат. 4