Гендерлік саясат. 2

Кіріспе

Әлемдегі әрбір мемлекет өзінің Конституциясына сәйкес сыртқы және ішкі саясатпен айналысатыны белгілі. Өзінің атауы айтып отырғандай, сыртқы саясат – шет мемлекеттермен жүргізілетін қарым-қатынас, ал ішкі саясат – мемлекеттің  тәуелсіздігін нығайтып, жаһандану процесінен қалмай, алға қарай даму үшін қажетті тетіктердің бірі. Ал соңғы жылдары ішкі саясаттың бір құрылымы ретінде «гендерлік саясат» деген ұғым көп айтылып жүр.

Гендерлiк саясаттың  негiзгi қағидаттары Қазақстан Республикасының  Конституциясымен кепiлдiк берiлген әйелдер мен ерлердiң тең құқығы мен еркiндiгiн белгiлейдi. Әйелдердің өзінен жыныстар теңдігінің тұжырымдамасына қарай, қоғамның барлық құрылымын және еркектер мен әйелдердің арасындағы барлық қатынастарды тіршілік әрекетінің барлық салаларында қайта бағалау және тиісті қайта құру қажеттілігін тану арқылы негізгі зейінді аудару қажеттілігін тану арқылы 1995 жылы Пекинде өткен Біріккен Ұлттар Ұйымының әйелдер жағдайы жөніндегі Дүниежүзілік  төртінші конференциясында тұнғыш рет айқын тұжырымдалды. Қоғамды және оның институттарын тек осылайша түбегейлі қайта құру жолымен ғана, өмірдің барлық салаларында әйелдер мен еркектердің шынайы тең серіктестер бола алатыны нақ сол жерде көрсетіледі.

Гендер әлеуметтендірудің  белгілі бір жүйесі, еңбекті бөлу, қоғамда қабылданған нормалар, рольдер мен стеротиптер арқылы құралады. Қоғамда қабылданған гендерлік нормалар белгілі бір дәрежеде психологиялық қасиеттерді, қабілеттерді, қызметтің түрлерін, биололгиялық жынысына қарай адамдардың мамандықтарын анықтайды. Бұл орайда гендерлік рольдердің әмбебеп мазмұны жоқ және олар түрлі қоғамдарда айтарлықтай өзгешеленеді.

Әйелдердің өзінен жыныстар теңдігінің тұжырымдамасына қарай, қоғамның барлық құрылымын және еркектер мен әйелдердің арасындағы барлық қатынастарды тіршілік әрекетінің барлық салаларында қайта бағалау және тиісті қайта құру қажеттілігін тану арқылы негізгі зейінді аудару қажеттілігін тану арқылы негізгі зейінді аудару қажеттілігі 1995 жылы Пекинде өткен Біріккен Ұлттар Ұйымының әйелдер жағдайы жөніндегі Дүниежүзілік  төртінші конференциясында тұнғыш рет айқын тұжырымдалды. Бұл орайда «гендер» (әлеуметтік жыныс) терминінің өзі әлемдік қоғамдастық үшін біршама жаңа ұғым, өйткені ол тек XX ғасырдың соңғы үштен бір бөліктегі мерзімінде ғана пайда болды. Өзінің таяуда ғана пайда болғанына қарамастан, осы термин қазіргі заманғы ғылыми әдебиетте ғана емес, сонымен бірге халықаралық пікірталастар мен құжаттарда нық орныңып үлгерді.

Ең кең ауқымдағы  ұғымда  «гендер»  сөзі әлеуметтік - мәдени  сындарды білдіреді: әйелдер мен еркектердің рольдеріндегі айырмашылықтар және солардың арасындағы қатынастар, бұларды белгілі бір уақыттық бөлікте нақты географиялық орында қоғам қалыптастырады. Рольдер мен қатынастар өзгермейтін құбылыстар емес. Олар уақыттың тезіне және белгілі бір жағдайлардың ықпал етуіне қарай өзгеріп отырады. «Жыныс» термині адамдардың анатомиялық физиологиялық ерекшеліктерін анықтайды, солардың негізінде адамдар еркектер немесе әйелдер ретінде сәйкестендіріледі. Бұл ретте «жыныс» және «гендер» ұғымдарының өзара бірін бірі алмастыратын ұғымдар емес екені мүлде айқын, олар тек бірін бірі толықтырады.

Қазақстанда гендерлік  саясатты жүргізу жұмысын Қазақстан  Республикасы Президентінің жанындағы  Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық  саясат жөніндегі ұлттық комиссия үйлестіреді. Оның негізгі міндеті Қазақстанның 2030 жылға дейінгі даму стратегиясы, Қазақстан Республикасында 2006-2016 жылдарға арналған гендерлік теңдік стратегиясы (бұдан әрі – Стратегия) және Қазақстан қатысушысы болып табылатын отбасы мен гендерлік теңдік мәселелері жөніндегі төмендегі халықаралық келісім-шарттар аясында отбасына, әйелдер мен ерлердің теңдігіне қатысты кешенді мемлекеттік саясатты жүзеге асыру болып табылады, атап айтқанда:

- Әйелдердің жағдайын  жақсарту жөніндегі Пекин тұғырнамасы (1995 ж.);

- БҰҰ Әйелдерге қатысты  кемсітудің барлық нысандарын  жою туралы конвенциясы (1998 ж.);

- Әйелдердің саяси  құқықтары туралы конвенция (2000 ж.);

- Тұрмыс құрған әйелдердің  азаматтығы туралы конвенциия (2000 ж.);

- ДЕҰ-ның 1951 жылғы № 100 ерлер мен әйелдердің тең құндылықты еңбекке тең сыйақы алуы туралы конвенциясы (2000 ж.);

- Әйелдерге қатысты  кемсітудің барлық нысандарын  жою туралы конвенциясының Факультативтік  хаттамасы (2001 ж.);

- БҰҰ мыңжылдықтар  мақсаттары – «Ерлер мен әйелдердің теңдігіне қол жеткізу, әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейту» атты үшінші мақсаты.

Ұлттық комиссия өз құзыры шегінде заңдар мен нормативтік  құқықтық актілердің, стратегиялардың, тұжырымдамалардың және мемлекеттік  бағдарламалардың жобаларын әзірлеуге бастама көтереді және қатысады, мемлекеттік органдар басшыларын тыңдайды, олардан отбасы және гендерлік теңдік мәселелері жөніндегі заңдарды бұзушылық фактілері бойынша тексеру және қызметтік тергеу жүргізуді талап етеді.

Сонымен қатар, барлық мемлекеттік органдарда гендерлік саясатты қалыптастыруға және іске асыруға жауапты адамдар белгіленген.

Мемлекеттік гендерлік  саясат Мемлекет Басшысының Жарлығымен бекітілген Стратегияға сәйкес жүзеге асырылуда. Онда Мыңжылдықтың даму мақсаттары мен Әйелдерге қатысты кемсітудің барлық нысандарын жою туралы конвенцияның ережелеріне орай Қазақстанға арналған гендерлік индикаторлар айқындалған.

Үкіметтің қаулысымен бекітілген 45 іс-шараны қамтитын 2006-2008 жылдарға арналған Стратегияны іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспары орындалды. Келесі орта мерзімдік 2009-2011 жылдарға арналған Іс-шаралар жоспарын іске асыру басталды.

Аталған 2009-2011 жылдарға арналған Іс-шаралар жоспарын іске асыруға  республикалық бюджеттен қаражат 30 млн. теңге сомасында «Ішкі саяси тұрақтылық пен қоғамдық келісім саласындағы мемлекеттік саясат жүргізу» және 38,4 млн. теңге сомасында қаражат «Гендерлік теңдік пен отбасы жағдайын жақсартуды қамтамасыз ету шараларын жетілдіру жөніндегі қызмет көрсетулер» бюджеттік бағдарламалары шеңберінде көзделген.

2009 жылғы 8 желтоқсанда  Парламент Мәжілісі депутаттарының  бастамасымен әзірленген «Ерлер  мен әйелдердің тең құқықтары  мен тең мүмкіндіктерінің мемлекеттік  кепілдіктері туралы» ҚР Заңы  қабылданды. Оны әзірлеуге және  ілгерілетуге ЕҚЫҰ, ЮНИФЕМ және БҰҰДБ зор көмек көрсетті.

Сонымен қатар, Стратегияны  іске асыру шеңберінде әйелдер көшбасшылығы мектептерінің республикалық желісі құрылып, оған республиканың барлық облыстарынан 69 үкіметтік емес ұйым кірді.

Гендерлік теңдік стратегиясы  сондай-ақ ұлттық заңнама мен барлық жаңадан әзірленетін заң жобаларын гендерлік сараптауды көздейді.

Нормативтік құқықтық актілерге  гендерлік сараптама жүргізу  жөніндегі басшылық әзірленіп, бекітілді, онда гендерлік сараптаманың принциптері  мен негізгі кезеңдері айқындалған, ғылыми сараптама жүргізуді регламенттейтін Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысына толықтыру енгізілген. Енді заң жобаларының гендерлік сараптамасы ғылыми сараптама шеңберінде жүргізіледі. Қазіргі таңда нормативтік құқықтық актілерді міндетті гендерлік сараптау туралы заңнамалық норма енгізу мәселесі пысықталуда, сонан соң оны барлық мемлекеттік органдар орындауға міндетті болады.

Қазақстанда бұл бағыттағы  жұмысқа көп көңіл бөлінеді. 1999 жылы ел Президентінің бастамасының аудандық буындарға дейінгі ішкі істер құрылымдарында әйелдерді зорлық-зомбылықтан қорғау жөніндегі арнайы бөлімшелер құрылды. Қазақстан бұрынғы кеңестік кеңістіктегі мұндай құрылымды құрған жалғыз ел болып табылады.

Олардың негізгі міндеттері: әйелдердің конституциялық құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін құқыққа жат қол сұғудан қорғау; әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықтың алдын алу мен жолын кесу мәселелерінде ішкі істер органдары бөлімшелерінің қызметін үйлестіру; әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықтың түрлеріне, нысандары мен әдістеріне, сондай-ақ оларды жасауға жағдай жасайтын себептер мен шарттарға талдау зерттеуін жүргізу; әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықтың алдын алу мен жолын кесу мәселелерінде халыққа құқықтық көмек көрсету болып табылады.

2009 жылғы 4 желтоқсанда Мемлекет басшысы «Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың профилактикасы туралы» ҚР Заңына қол қойды. Заңның ерекшелігі оның отбасылық-тұрмыстық қатынастар саласындағы құқық бұзушылықтың алдын алу мен жолын кесудің пәрменді механизмдерін енгізуінде, бұл аталған саладағы қылмыс деңгейін төмендетуге және отбасының барлық мүшелерін, бәрінен бұрын бұған бірінші кезекте зәру әйелдер мен балаларды шынайы қорғауға мүмкіндік береді.

Гендерлік теңдік мәселесін  ілгерілетуде үкіметтік емес ұйымдар  зор рөл атқарады. Гендерлік мәселелер 2006-2011 жылдарға арналған Қазақстан Республикасында азаматтық қоғамды дамыту тұжырымдамасына енгізілген.

Ұлттық комиссия өз құзыреті шеңберінде Қазақстан Республикасында  гендерлік саясатты іске асыру жұмысын  жалғастыра береді.

Тақырыбтың маңыздылығы гендерлік теңдікке қол жеткізу, кемістушілікке жол бермеушілікті құқықтық реттеу, әйелдердің дамуы үшін жағдай туғызу және халықаралық құқықтағы гендерлік саясаттын жүзеге асыратын халықаралық ұйымдардың негізгі бағыттарын толық білуіне негізделген, жаңалығы ретінде гендерлік теңдік және әйел құқытары саласындағы заңдардың және гендерлік теңдік саясатын және оны жүзеге асыру механизмдерін қалыптастырудағы халықаралық тәжірибе жөнінде толық ашу.

Дипломдық жұмыстың мақсатын - қазіргі заман кезеңінде Қазақстан Республикасының гендерлік саясатының дамуы, түрлі мәселелері мен ерекшеліктерін, мазмұнын, гендерлік теңдік және әйел құқықтары саласындағы заңдарды және осы негізде гендерлік теңдікті қамтамасыз етуде механизмді іске асыру үшін халықаралық тәжірибелерді ашып көрсету.

Зерттеу жұмысын жазу кезінде халықаралық нормативтік  актілерді, түрлі мемлекеттердің заңнамасын қосатын қайнар көздердің кең  ауқымы зерттелді. Атап атсақ, халықаралық  құқықтағы гендерлік саясат мәселесіне арналған ғылыми зерттеулер арасында Сарсенова Ж.Н., Смаилова М.А.,Самакова А.Б.,

Оңдасынова А.И., Эллиот П., Менделл Н.  еңбектері пайдаланылды.

Берілген дипломдық  жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

Қазақстандағы гендерлiк  саясаттың мiндеттерiне әйелдер мен ерлердiң билiк құрылымдарында теңдестiрiлген қатысуына қол жеткiзу, экономикалық тәуелсiздiктiң барлық тең мүмкiндiктерiн қамтамасыз ету, өз бизнесiн дамыту және қызмет бабында iлгерiлеу, отбасында құқықтар мен мiндеттердi тең жүзеге асыру үшiн жағдайлар жасау, жыныстық белгiсi бойынша зорлықтан еркiн болу жатқызылады.

Сонымен, «Еркектер мен  әйелдердің тең құқықтарын» көздейтін  жыныстардың біріне жату негізінде  кемстушіліксіз барлық адамдардың құқықтары  мен негізгі еркіндіктері жарияланған ең бірінші халықаралық құжат болды. Сол уақыттан бері  әйелдер Біріккен Ұлттар Ұйымының  проблемаларын шешу жөніндегі жұмысы әйелдерге олардың дамуындағы қажеттіліктеріне қарай тікелей көзқарас тұрғысынан дерлік көзқарастан, содан соң әйелдердің даму үдерісіне қосқан елеулі үлесін мойындаудан, олардың құқықтарымен адамзат қызметінің барлық түрлеріне барлық деңгейлерде толыққанды қатысу мүмкіндіктерін кеңейтуге ұмтылуға дейін бір қатар өзгерістерден өтті. Сөйтіп, осы заманғы кезеңдегі әйелдердің жағдайы «әйел мәселесінің» синонимі ретінде емес, ал гендерлік саясатқа, даму мүдделерінде әйелдер мен еркектердің арасындағы серіктестік қатынастарға қол жеткізу тұрғысында қаралады.

1-тарау. ГЕНДЕРЛІК ТЕҢДІКТІҢ ДАМУЫ

1.  Еркектер мен әйелдердің теңдігіне қол жеткізу және кемістушілікке жол бермеушілікті құқықтық реттеу

Тәуелсіздік жылдары  арасында Қазақстанның әйелдердің мәртебесі  мен гендерлік теңдікке қатысты  мемлекеттік саясаты елеулі өзгерістерге ұшырады. Сонау 90-шы жылдардың бас  кезінде-ақ мемлекет еркектер мен әйелдердің заңнамалық түрде бекітілген тең құқықтары негізін қалаған, ал мақсаты «әйел өзінің кәсіптік, аналық және отбасылық тұрмысттық міндеттерін ұштастыру үшін ең қолайлы жағдайлар жасау» болып табылатын саясатты іске асыра бастады. Осы саясат әйелдердің сайланбалы билік органдарындағы міндетті өкілдігін, әйелдердің аналық және отбасылық міндеттерін орындау кезінде оларға арналған жеңілдіктер мен жәрдемақылардың аса кең ауқымдағы жүйесін пайдалануды, әйелдердің еңбегін пайдалануға шек қоюды көздейді.

Қоғамның әлеуметтік-экономикалық өзгерісі мемлекеттен басқаша гендерлік  саясат жүргізуін талап етті, ол үлкен дәрежеде халықаралық саясаттағы гендерлік теңдіктің жетістіктерінің  өзгерістер векторын есепке алады. Әлемнің  көптеген елдеріндегі сияқты, Қазақстанда да әйелдерге -дүниежүзілік конференция өткеннен кейін айрықша импульс алды.

Қазақстанда іс-әрекеттердің Пекин тұғырнамасы іске асыру  үшін Қазақстан Республикасындағы  әйелдердің жағдайларын жақсартуды көздейтін мемлекеттік саясат Тұжырымдамасы әзірленді және мақұлданды. Тұжырымдамада мемлкеттік гендерлік саясаттың жалпы стратегиясы мен басым бағыттары белгіленді, олар тең құқықтар мен еркіндіктер принциптерін іске асыруды, Қазақстан Республикасы Конституциясына, Қазақстанның халықаралық міндеттемелеріне сәйкес әйелдер мен еркектер үшін тең мүмкіндіктер жасауды мақсат тұтады. Қамтамасыз етілуі тиіс негізгі бағыттар тұжырымдалады, олар: адам мен азаматтың құқықтары мен негізгі еркіндіктеріне сәйкес әйел құқықтарын сақтау; әйелдердің мемлекет және қоғам өміріне толық құқылы қатысулары үшін жағдайлар жасау; еңбек рыногындағы тең құқықтар; әйелдердің денсаулығын қорғау; әйелдерге қатысты күш қолдану фактілеріне жол бермеу [1].

Қазақстандағы әйелдердің жағдайын жақсарту жөніндегі мемлекет саясатының Тұжырымдамасы мен іс-әрекеттердің Пекин тұғырнамасы іске асыру үшін Қазақстандағы әйелдердің жағдайын жақсарту жөніндегі іс-әрекеттердің Ұлттық жоспары бекітілді. Іс-әрекеттердің Ұлттық жоспары әйелдердің жағдайы жөніндегі төртінші Дүниежүзілік конференциясы белгілеген 12 басымдықты қамтиды, және 105 нақты бағдарламалар мен негізгі іс-шараларды мазмұндайды. Іс-әрекеттердің Ұлттық жоспарының мақсаттары мен міндеттеріне кезең бойынша жету көзделеді: I кезең-1999-2000 жылдар, II кезең - 2001-2005жылдар, III кезең - 2006-2030 жылдар.

Осы басымдықтар іс-әрекеттің  отбасы және әйелдер істері жөніндегі  Ұлттық комиссия белгілеген негізгі  төрт бағытына топтастырылған. Олар:

1)Әйелдердің елдің қоғамдық саяси өміріне белсенді қатысуы - саяси қатысу саласында әйелдерді шешімдер қабылдау даңгейіне ілгерілету, гендерлік тәсілдерді есепке алу арқылы қолданыстағы заңнаманы, соның ішінде тең құқықтар мен мүмкіндіктер туралы заңды қайта қарау және жаңа заңнама әзірлеу көзделеді.

2)Әйелдерді экономикалық тұрғыда ілгерілету - оларға экономикалық және жер ресурстарына тең мүмкіндікпен қамтамасыз етуді, әйел кәсіпкерлігін дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасауды, отбасы мен әйелдерді әлеуметтік қорғау жүйесін жетілдіруді ұйғарады.

3)Әйел денсаулығы мәселелері жөніндегі негізгі мақсаттарға - әйелдердің өсімпаздық денсаулығын қорғау мен отбасын жоспарлау, әйелдердің арасындағы қаназдық аурушандығын азайту, әйелдер мен балалардың денсаулығына экологиялық-факторлардың келеңсіз әсеріне төмендету, жыныс қатынастары жұғатын аурулардың профилактикасы және т.б. жатады.

4) Іс-әрекеттердің Ұлттық жоспары да сондай-ақ әйелдерді зорлық жасаудан қорғау жөніндегі механизмдер құруды және зорлықтың құрбандарын қолданыстағы заңнаманы қайта қарау жолымен қатарға қосуды, деректердің ақпараттық базасын жасауды, кризистік орталықтар мен әйелдерге арналған сенім телефондарын ұйымдастыруды көздейді[2].

БҰҰ-ның «Әйелдерге қатысты  кемістушіліктің барлық нысандарын жою туралы» Конфенциясын орындау  жөніндегі Комитеттің ұсыныстарын  іске асыру мақсаттарында өмірдің барлық салаларында еркектер мен әйелдердің теңдігіне қол жеткізу мәселелерінде кешенді саясат пен инстиуционалдық тәсіл жасау бойынша «Қазақстан Республикасындағы гендерлік саясаттың Тұжырымдамасы» бекітілді [3].

Тұжырымдамада Қазақстандағы  гендерлік саясаттың негізгі қағидаттары, басымдықтары мен міндеттері белгіленеді. Бұл орайда ол қазіргі кезеңге де, сондай-ақ ұзақ мерзімді перспективаға да есептелген.

Осы Тұжырымдаға сәйкес Қазақстандағы гендерлік саясаттың  қазіргі заманғы міндеттеріне жататындар :

- шешімдер қабылдауға қатысатын органдарға әйелдер мен еркектердің              

балансталған қатысуына  қол жеткізу;

- экономикалық тәуелсіздік  үшін тең мүмкіндіктер қамтамасыз  ету, соның             

ішінде өз бизнесін жасау  және қызметте көтерулері үшін;

- отбасындағы құқықтар мен міндеттерді тең жүзеге асыру үшін жағдайлар       

жасау;

- жыныс белгісі бойынша зорлықтан азат болу;

Тұжырымдама гендерлік  білім енгізуді, заңнамаға гендерлік  сараптама жүргізуді, соның ішінде бюджет саясатының, мемлекет жоспарлары мен бағдарламаларының гендерлік талдауын, әйелдердің денсаулығын жақсартуға деген жаңа тәсілдерді әзірлеуді, әйелдерге қатысты зорлықпен күресті күшейтуді міндет етіп қояды.

Гендерлік теңдікке қол  жеткізудің мемлекеттік саясатының «Тең құқықтар мен тең мүмкіндіктер туралы» заң жобасын әзірлегеннен және оны қабылданғаннан кейін жаңа, анағұрлым жоғары деңгейге шығатыны күтіледі. Осы заңды қабылдаудың  маңыздылығы туралы 2004 жылдың қыркүйек айында өткен Қазақстан әйелдерінің IV Форумында Президенттің осы заң жобасының маңыздылығын атап көрсеткені және оның қабылдануын тездетуді тапсырғаны айғақтайды.

Қазақстанда әлеуметтік реформаларды одан әрі тереңдету  бағдарламасы әлеуметтік қамсыздандыру  жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі  іс-шаралар мен жалпы жаңа әлеуметтік саясат жасауды көздейді. Мәселен, осы бағдарламаның аясында бір жасқа дейінгі балаға күтім жасау бойынша жәрдемақылар, аз қамсыздандырылған отбасындағы балаларға 18 жасқа дейін жәрдемақылар беруді енгізу көзделеді. Осы бағдарлама бойынша атаулы әлеуметтік көмек мұқтаждықтың нақты критерийлерінің негізінде халықтың ең қорғансыз жіктеріне берілуі тиіс. Бұдан басқа, адамдардың белгілі бір топтарына  соның ішінде мүгедектер мен көп балалы аналарға қосымша қорғау жасауға нысаналанған арнайы бағдарламалар әзірленуі тиіс. Отбасының, әйелдер мен балалардың жағдайын жақсартудың кейбір мәселелерін заңнамалық деңгейде реттеу мен шешу жөнінде прақтикалық қадамдар қамдастырылуда. «Қазақстан Республикасындағы бала құқықтары туралы», «Кәмелетке толмағандардың арасындағы құқық бұзулардың профилактикасы және балалардың қараусыздығы мен панасыздығынан сақтандыру туралы» заңдар қабылданды, отбасының, әйелдер мен балалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға бағытталған заңнамалық актілерге өзгерістер енгізілді, «балалы отбасыларға берілетін мемлекеттік жәрдемақылар туралы» заң жобасы әзірленуде. Жұмыссыз әйелдердің әр түрлі топтарын кәсіптік даярлау бойынша арнайы бағдарламалар әзірленуде және іске асырылуда. Халықты жұмыспен қамту бағдарламасында жұмыссыз әйелдерді жұмыспен қамтамасыз ету және оларға әлеуметтік қолдау көрсету бойынша арнайы іс-шаралар көзделді.

ҚР еңбек Кодексіінде азаматтарға кемсітушіліктің кез келген түрінен қорғауды кепілдеуді және еркектер мен әйелдерге мамандық пен жұмыс алуда тең мүмкіндіктер қамтамасыз етуді, халықтың мақсаттық топтарының жұмыспен қамталуына жәрдемдесу жөніндегі шараларды қамтамасыз етуді мемлекетке міндеттейді. Қазақстанның еңбек заңнамасы былай  белгілейді, бір жарым жасқа дейінгі баланың күтіміне қосымша демаласы тек әйелдерге ғана беріледі. Қосымша демалыс уақыты аралығында жұмыс орны сақталады. Тек әйелдерге ғана осындай құқық беру осы мәселеде еркектерді кемісту ғана емес, сонымен бірге ол әйелдердің жұмыспен қамтылу саласы мен еңбек рыногындағы бәсекелестік қабілеттілігін төмендетеді, өйткені балаға қарау ата ананың екеуінің де құқығы мен міндеті болып табылады.

Уақытша еңбекке жарамсыздық, екіқабаттық пен босанулар бойынша  берілетін әлеуметтік жәрдемақыларды, сондай ақ  ұл немесе қыз асырап алған  әйелдерге берілетін әлеуметтік жәрдемақыларды жұмыс беруші өз қаражаттарының есебінен төленуі тиіс. Әлеуметтік жәрдемақыларды төлеу жөніндегі өз міндеттемелерін орындамағаны немесе лайықсыз орындағаны үшін жұмыс беруші ҚР заңнамасында белгіленген жауапкершілік көтереді [4]. Осы ереже ХЕҰ-ның «Ананы қорғау туралы» Конфенциясына қайшы келеді, онда былай делінген: «Кәсіпкер еш уақытта да өзінде жұмыс істейтін әйелге осындай жәрдемақылар беру бойынша жұмсалатын шығындар үшін жеке жауапкершілік көтермейді. Бұл жұмыс берушінің әйел еңбегіне мүдделілігін күрт төмендетеді, жұмыс істейтін әйелдердің үлесті салмағы басым кәсіпорындарды әлеуметтік қамсыздандыруға жұмсалатын шығындар бойынша әдейі тең емес жағдайларға қояды» (4-баптың  8-тармағы)

Әйел мәртебесін көтерудегі мемлекет саясатында әйелдерді зорлықтан қорғау мәселелеріне  ерекше көңіл бөлінеді. Бас прокуратураның мәліметтері бойынша 2010 жылы Қазақстанда 132 мың қылмыс тіркелген, соның ішінде 42,5 мыңы әйелдерге қатысты, оның ішінде зорлау – 1,4 мың. Қылмыстардың жалпы саны 2004 жылмен салыстырғанда (143,5 мың) қысқарған, бірақ әйелдерге қатысты біршама өскен (36 мың). Бұл 2007 жылдан бастап тек жәбірленушілердің өтініштері ғана емес, сонымен бірге жеке және заңды тұлғалардың өтініштері де тіркеліп, қаралатынына байланысты.

Қылмыстар құрылымында  барынша көп үлес салмағы (66 %) меншікке қарсы қылмыстарға – ұрлыққа, алаяқтыққа, қарақшылыққа тән. Халықтың денсаулығына қарсы қылмыстардың қысқаруы байқалады, олардың үлесі 7,5 % құрады. Бұл топтағы қылмыстар негізінен  есірткілермен байланысты, олардың саны да төмендеуде. Қоғамдық қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстардың үлесі 6,7 %, тұлғаға қарсы қылмыстар - 5,6 % құраған. Әйелдерге қатысты кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы конвенцияның мақсаттары үшін «əйелдерге қатысты кемсітушілік» ұғымы əйелдердің олардың отбасылық жағдайына қарамастан, саяси, экономикалық, əлеуметтік, мəдени, азаматтық немесе кез-келген басқа салалардағы адамның құқықтары мен негізгі бостандықтарын ерлер мен əйелдердің теңдігі негізінде пайдалануын немесе іске асыруын жыныс белгісі бойынша əлсіретуге немесе мойындалуын жоққа шығаруға бағытталған кез келген айырмашылық, қоспай қою немесе шектеу дегенді білдіреді.

Бұрынғы есептерде көрсетілгендей, Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес «Тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне байланысты немесе кез келген өзге жағдаяттар бойынша ешкімді ешқандай кемсітуге болмайды».

Қазақстан БҰҰ-ның Әйелдерге қатысты кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы конвенцияға 1998 жылы қосылды, содан бері заңгерлік практикада осы Конвенцияның 1-бабында анықталған «кемсіту» ұғымы қолданылады. «Кемсіту» сөзінің өзі Конституцияның, қабылданған заңдар мен нормативтік актілердің мәтіндерінде кеңінен қолданылады.

 Әйелдерге қатысты кемсітулерді жою саясатын кідіріссіз барлық тиісті тəсілдермен жүргізуге келіседі жəне бұл мақсатта мыналарға міндеттенеді:

а) ерлер мен əйелдердің тең құқылық қағидатын өз ұлттық конституцияларына немесе басқа да тиісті заңнамасына қосуға, егер де бұл əлі жасалмаса жəне заңның жəне басқа да тиісті құралдардың көмегімен осы қағиданы жүзеге асыру;

Ерлер мен әйелдер  теңдігі қағидаты Конституцияға  және Қазақстан Республикасының  барлық қолданыстағы заңнамасына енгізілген.

Мысалы, «Ерлер мен әйелдердің тең құқықтарының және тең мүмкіндіктерінің мемлекеттік кепілдіктері туралы»  заңда «мемлекеттік және қоғамдық өмірдің  барлық салаларында ерлердің және әйелдердің тең құқықтары мен тең мүмкіндіктерін қамтамасыз ету» мемлекеттік саясат міндеттерінің бірі ретінде айқындалады (3-баптың 1-тармағы).

Қазақстан Республикасының  «Ұлт денсаулығы мен денсаулық сақтау жүйесі туралы» Кодексіне сәйкес, әйелдер мен ерлер «медициналық көмекке бірдей қолжетімділікке және «репродуктивті таңдау еркіндігіне, репродуктивті денсаулық сақтауға және репродуктивті құқықтарын сақтауға ие (87-бап).

Қазақстан Республикасының  «Неке және отбасы туралы» Заңы отбасындағы  ерлі-зайыптылардың теңдігін (29-бап), ата-аналардың құқықтары мен міндеттерінің теңдігін көздейді (60-бап).

Қазақстан Республикасының  Үкіметі Барлық заңнамалық актілердің жобаларын гендерлік сараптамадан өткізу жөніндегі нұсқаулықты әзірлеп, бекітті.

Қазіргі таңда, Қазақстан  Республикасының барлық заңнамалық актілерінің жобаларына гендерлік сараптама жүргізіледі.

Мәселе Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Құқықтық саясат жөніндегі кеңестің және Қазақстан  Республикасы Жоғарғы Сот Кеңесінің  талқылауына салынды. Әділет министрлігіне 2009 – 2010 жылдары заң жобаларына жүргізілген ғылыми сараптамалардың белгіленген талаптарға сәйкестігіне талдау жасау тапсырылды. Қазіргі кезде заңнамаға гендерлік-құқықтық талдау жүргізудің 2011 – 2013 жылдарға арналған жоспары бекітілген.

«Ерлер мен әйелдердің тең құқықтарының және тең мүмкіндіктерінің мемлекеттік кепілдіктері туралы» заңға сәйкес, ерлердің және әйелдердің тең құқықтары мен мүмкіндіктерін қамтамасыз ету саласында қызмет етуші органдар Қазақстан Республикасы Үкіметі, өздерінің құзіреттілігі аясындағы орталық және жергілікті атқарушы органдар болып табылады. Осылайша, қолданыстағы заңнамаға сәйкес әрбір мемлекеттік орган өзінің қызмет ету саласында гендерлік саясатты жүзеге асыру үшін жауапты.

Үйлестіруші орталық  мемлекеттік орган ретінде Еңбек  және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі айқындалған (Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесі  Басшысының 2010 жылғы 24 қыркүйектегі №20-2/5345 тапсырмасы).

Осылайша, БҰҰ СИДО жөніндегі  комитеттің Қазақстандағы әйелдер  мен ерлердің заңдық теңдігін қамтамасыз ету туралы ұсыныстары орындалып жатыр, ал іс жүзінде теңдік – белсенді орындалу сатысында тұр.

ә) əйелдерге қатысты  кез-келген кемсітуге тыйым салатын  тиісті заңнамалық жəне керек жерде  санкцияны қоса алғандағы, басқа  да шараларды қабылдау;

Қазақстанда азаматтарды, оның ішінде әйелдерді кемсіту Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің баптарына сәйкес, қылмыстық жазаланатын әрекет болып табылады: «Азаматтардың тең құқығын бұзу», «Геноцид», «Әлеуметтiк, ұлттық, рулық, нәсiлдiк немесе дiни араздықты қоздыру». Бұл қылмыстар азаю үрдісіне ие: егер 2006 жылы бұл санат бойынша 42 қылмыс тіркелсе, 2010 жылы  26 қылмыс тіркелген.

Қазақстан Республикасы сот органдарының Бірыңғай автоматтандырылған ақпараттық-талдау жүйесінің мәліметтеріне  сәйкес               2008 жылы әйелдер сотқа сот бұйрығын шығару туралы 154-ке жуық талап пен өтініш берген, бұл олардың жалпы санының ішінде 55% құрады, 2009 жылы – 174 мың (56%); 2010 жылы – 168 мың (53%). Көбінесе әйелдер сотқа өздерінің еңбек және тұрғын үй құқықтарын қорғау бойынша жүгінеді. Талап-арыздарда жынысына байланысты кемсіту бойынша өтініштер болған жоқ.

Қазіргі кезде салалық  министрліктердің стратегиялық жоспарларына және аумақты дамыту бағдарламаларына 2015 жылға қарай шешім қабылдау деңгейінде биліктегі әйелдер өкілдігі 30% және әйелдің орташа жалақысының ерлердің орташа жалақысымен сәйкестігі 70% кем болмауына қол жеткізу көрсеткіштері кірген. 

Осылайша, БҰҰ СИДО жөніндегі  Комитеттің БҰҰ Конвенциясының заңнамада, саясатта және негізгі көрсеткіштері, сандық мақсаттары және іске асыру мерзімдері әзірленген бағдарламаларда әйелдерге қатысты кемсітудің барлық нысандарын жою туралы принциптерін қолдану жөніндегі ұсынымдары орындалуда. 

б) əйелдердің құқықтарын ерлермен тең негізде заңгерлік  қорғауды қалыптастыруға жəне құзырлы ұлттық соттар мен басқа да мемлекеттік мекемелер көмегімен əйелдерді кез-келген кемсіту актісіне қарсы тиімді қорғауды қамтамасыз ету;

Конституция Қазақстан  Республикасының әрбір азаматына  құқық субъектілікті мойындауға тең құқық және қажетті қорғанышты қоса, өзінің құқығы мен бостандығын заңға қайшы келмейтін барлық тәсілдермен қорғау құқығына кепілдік береді. Әрбір адам өзінің құқығы мен бостандығын сот арқылы қорғауға құқылы. Әрбір адам білікті заңдық көмек алуға құқылы. Заңда көрсетілген жағдайларға сәйкес, заңдық көмек тегін көрсетіледі. Барлығы заң мен сот алдында тең.