Халықаралық жеке құқық

Халықаралық жеке құқық – құқықтық нормалар ішіндегі өте күрделі кешен, яғни ол азаматтық құқықтық қарым-қатынастарды реттеп отыратын халықаралық сипаттағы ұғым. Халықаралық сипаттамағы қарым-қатынасушылар қатарына шетелдіктер, шетелдің заңды тұлғалары, шетел мемлекеттері т.б. кіреді. Олар бір немесе бірнеше мемлекет аумағымен байланыста. Қазіргі уақытта азаматтық – құқықтық байланысқа мүліктік емес, сонымен қатар мүліктік емес қатынастар отбасылық, еңбектік, процессуалды құқықтық нормалардың реттелуі кіреді.   Сонымен, халықаралық жеке құқық — бұл шетел элементімен күрделендірілген, жеке құқықтық қатынастарды реттейтін, мемлекеттің унификацияланған жеке құқықтық және колезиялық құқықтық нормаларының жүйесі болып табылады.

Халықаралық жеке құқықтың мақсаты әр түрлі елдердің фирмалары  мен ұйымдарының арасындағы іскерлік байланыстарды құқықтық реттеу болып  табылады.

Халықаралық жеке құқық халықаралық  жария құқықпен тығыз байланысты. Халықаралық жеке құқық  өз бетінше, тәуелсіз құқық жүйесі болып табылады.Халықаралық  жария құқық пен халықаралық  жеке құқықтың нормалары бір ғана мақсат үшін – әр түрлі саладағы халықаралық қауымдастықты дамытудың  құқықтық алғышарттарын дайындау қызметін атқаруда, Бұл екеуінің арасындағы ортақ мүдде осы жердегі  халықаралық қатынастар туралы ойлар бұл ұғымдардың кең мағынада, яғни екі немесе одан да көп мемлекеттердің қатысуымен, бір мемлекет аумағынан  тыс туындайтын қатынастар туралы болып отыр. Хал. Жеке құқық пен жария құқықтың айырмашылығы олардың реттейтін қатынастарының әртүрлігінде. Хал. Жария құқықта мемлекеттер арасындағы саяси қарым- қатынастар, бейбітшілік пен хал. қауіпсіздік, мемлекеттің егемендігі мәселелері қарастырылады. Ал хал. жеке құқықта мүліктік қатынастар мәселен авторлық және патенттік құқық саласындағы қатынастар қарастыралады.

Халқаралық жеке құқықтың жүйесі

Халқаралық жеке құқық  – құқықтың бір саласы ретінде  басқа құқық  салаларынан ерекшеленеді. Халықаралық жеке құқық  2 бөлімнен тұрады 

1. жалпы; 2. ерекше;

Жалпы бөлімде халқаралық жеке құқықтың  принциптерімен  негізгі бастамаларына  байланысты  жалпы ережелер  қаралады. Бұлардың қатарына коллизиялық ережелердің қызмет етуі, шетелдік құқықты қолдануды шектеу мәселелері, сыртқы  мәселелермен  ішкі заңнаманың  ара – қатынасы, шетел азаматтары мен заңды тұлғаларына  ерекше құқықтық  режимді  белгілеу  сияқты  ережелерді жатқызуға болады.

Халқаралық жеке құқықтың  ерекше бөлімі  негізгі институттарынан  тұрады. Азаматтардың  азаматтық құқықтық  жағдайы, мемлекеттердің ерекше құқықтық қатынасқа түсүші  ретіндегі  ерекшеліктері,  меншік құқығы, мәмілелер, түрлі сипаттағы шарттар, зиян келтіру салдарынан  пайда  болатын міндеттемелер, интеллектуалдық  меншік құқығымен байланы нормалар, мұрагерлік, отбасы, неке сонымен қатар  еңбек қатынастары.

Халқаралық жеке құқық  жүйесінде халқаралық арбитраж туралы мәселе  ерекше  бөліп қарастырылады. 

Халықаралық жеке құқықтың реттеу пәні халықаралық өмірде пайда болатын азаматтық-құқықтық сипаттағы түрлі қатынастар болып табылады.Халықаралық жария құқық пен халықаралық жеке құқықтың нормалары бір ғана мақсат үшін – әр түрлі саладағы халықаралық қауымдастықты дамытудың құқыктық алғышарттарын дайындау қызметін атқаруда. Бұл екеуінің арасындағы ортақ мүдде: – осы жердегі халықаралық қатынастар туралы ойлар бұл ұғымдардың кен мағынада, яғни екі немесе одан да көп мемлекеттердің қатысуымен болатын, бір мемлекет аумағынан тыс туыңдайтын қатынастар туралы болып отыр. Дегенмен, халыкаралық жеке құқық жария құқықтық емес, жеке құқықтық қатынастарды реттейді. Бұл реттегі халықаралық дегеніміз шетел элементі мен күрделеңдірілген қатынасты білдіріп тұрады. Халықаралық жеке құқықтың халықаралық жария құқықтан ең бірінші айырмашылығы – олардың реттейтін қатынастарының мазмұнының әртүрлігіңде. Халықаралық жария құқықта мемлекеттер арасыңдағы саяси қарым-қатынастар, бейбітшілік пен халықаралық қауіпсіздік, мемлекеттің егемеңдігі мәселелері, мемлекет ісіне араласпау, қарусыздану сияқты мәселелер қарастырылады. Халықаралық жария құқықта халықаралық сауда, экономикалық әрекеттесу сияқты сауалдардың кең етек алуы халықаралық экономикалық құқықтың туыңдауына әкеліп соқтырады. Дегенмен, олармен реттелетін қатынастар азаматтық – құқықтық емес, мемлекетаралық сипатқа ие болып табылады. Ал халықаралық жеке құқыққа келер болсақ, оның реттеу аясы халықаралық қатынастағы нақ осы жеке құқық саласында көрініс табады

Заңды тұлғаның жеке заңы

Заңды тұлғаның жеке заңы - занды тұлға құрылған елдің құқығы, осы заңды тұлғаның жеке заңы болып саналады.

Занды тұлғаның азаматтық  құқық қабілеттілігі осы заңды  тұлғаның заңымен анықталады.

Шетел құқығы бойынша заңды  тұлға болып табылмайтын шетел  ұйымдарының азаматтық құқық  кабілеттілігі, ұйым құрылған елдің  құқығы бойынша анықталады.

Заңды тұлғаның өз атауы  жазылған мөрі болады. Заңды тұлғаның оны басқа заңды тұлғалардан  айыруға мүмкіндік беретін өз атауы болады. Заңды тұлғаның атауы  оның қалай аталатынын және ұйымдық  құқықтық нысанын көрсетуді қамтиды. Заңды тұлғаның атауы оның құрылтай құжаттарында көрсетіледі.

Заңды тұлғаның тұрақты жұмыс  істейтін органы тұрған жер оның тұрған жері болып танылады. Заңды тұлғаның тұрған жері оның құрылтай құжаттарында почталық толық мекенжайы жазылып  көрсетіледі.

Заңды тұлға заң құжаттары  мен құрылтай құжаттарына сәйкес жұмыс істейтін өз органдары арқылы ғана азаматтық құқықтарға ие болып  өзіне міндеттер қабылдайды. Заңды  тұлға органдарының түрлері тағайындалу  немесе сайлану тәртібі және олардың  өкілеттігі заңдар мен құрылтай құжаттарында белгіленеді.

Заңды тұлғаға қатысты  халықаралық жеке құқық теориясында 2 ұғым қолданылады:

1. Заңды тұлғаның жеке  мәртебесі 

2. Заңды тұлғаның ұлттылығы. 

 Заңды тұлғаның жеке  мәртебесі дегеніміз – ол заңды  тұлғалардың құқықтық жағдайын  анықтау. 

 Заңды тұлғаның ұлттылығы  дегеніміз – ол белгілі бір  заңды тұлғаның, белгілі бір мемлекетпен  байланысын білдіреді. 

Заңды тұлғаның азаматтық  құқық қабілеттілігі де осы заңды  тұлғаның жеке заңымен реттеледі.

 Заңды тұлға дегеніміз  – меншік, шаруашылық жүргізу  немесе жедел басқару құқығындағы  оқшау мүлкі бар және сол  мүлікпен өз міндеттері бойынша  жауап беретін, өз атынан мүліктік  және мүліктік емес құқықтар  мен міндеттерге ие болып, оларды  жүзеге асыра алатын, сотта талапкер  және жауапкер бола алатын  ұйым.

Жария тәртіптегі ескертпе- шетел құқығы оны қолдану ҚР құқықтық тәртібінің негіздеріне (ҚР жария тәртібіне) қайшы келерлік жағдайларда қолданылмайды. Бұл жағдайларда ҚР құқығы қолданылады.

Шетел құқығын қолданудан бас тартуды тиісті шет мемлекеттің  саяси немесе экономикалық жүйесінің  ҚР саяси немесе экономикалық жүйесінен  айырмашылығына ғана негіздеуге болмайды.

Шетел құқығының  мазмұнын анықтау және қолдану мәселелері

Шетел құқығын қолданған  кезде сот оның нормаларының мазмұнын олардың ресми түсіндірілуіне қолданылу  практикасына және тиісті шет мемлекеттегі доктринаға сәйкес анықтайды.

Шетел құқығы нормаларының мазмұнын анықтау мақсатында сот  жәрдем және түсінік алу үшін ҚР Әділет министрлігіне және ҚР өзге де құзіретті органдары мен мекемелеріне соның ішінде шетелдерде орналасқандарына белгіленген тәртіппен жүгінуі  не сарапшылар тартуы мүмкін.

Іске қатысушы тұлғалар өз талаптарын немесе қарсылықтарын негіздеуге сілтеме жасаған шетел құқығы нормаларының мазмұнын растайтын құжаттар табыс етуге және осы нормалардың  мазмұнын анықтауда сотқа өзге де түрде жәрдемдесуге құқылы.

Шетелдік құқық нормаларының мазмұны орынды мерзімдерде анықталмаса  ҚР құқығы қолданылады.

Мемлекет хал  жеке құқықтың субьектісі ретінде

Мемлекет — белгілі  бір аумаққа иелік етіп, сол  жердегі халықтың еркін дамуына  мүмкіндік беретін, қоғам табиғатынан  туындайтын ортақ істерді атқаруға қажетті басқарудың жоғарғы дәрежеде ұйымдасқан жүйесі, саяси билік ұйымы. Егемендікке, заңдастырылған зорлықты пайдалануға монополияға ие және қоғамды басқаруды арнайы механизмдер (аппарат) арқылы жүзеге асыратын қоғамдағы  саяси билікті ұйымдастырудың ерекше түрі, саяси жүйенің орталық институты.

Мемлекет түрлері

Мемлекем құрылымы бойынша  келесі түрлерге бөлінеді:

Унитарлық (лат. unitas — біртұтас, біріккен) құрылыста саяси билік  бір орталыққа бағынады, мемлекет ішінде өз алдына бөлек басқа құрылымға  жол берілмейді. Оның территориясы, конституциясы бір болады.Мемлекеттік  биліктің жоғары органдар жүйесі, азаматтығы ортақ. Мысалы, Италия, Франция, Қазақстан  т.б. осы түрге жатады.

Унитарлы мемлекет - әкімшілік-территориялық  бірлестіктердің саяси дербестігі болмайтын мемлекеттік құрылыс  түрі. Мемлекеттік құрылысқа келесі сипаттамалар тән: елдің бүкіл территориясында  тең жүретін біртұтас конституция; заңды күші бүкіл территорияға таралатын  жоғарғы мемлекеттік билік органдарының біртұтас жүйесі; біртұтас құқық жүйесі; биліктің муниципалды органдарының жалпы мемлекеттік органдарға бағынуы.

Федерация (лат. foederatio — одақ, бірлестік) — белгілі бір саяси  тәуелсіздігі бар, бірнеше мемлекеттік  құрылымдардың бірігіп одақтық  жаңа бір мемлекетті құруы.Федерация  мен оған кіретін субъектілердің міндеттері арасындағы айырмашылықтар жалпымемлекеттік конституциямен реттеледі. Әр субъектінің өзінің жоғарғы билеу (заң шығарушы, атқарушы, сот органдары  болады). Мұндай мемлекеттерге АҚШ, Алмания, Малайзия, т.б. жатады.

Мемлекет басқаруы бойынша

Монархия (гр. μοναρχία — біртұтас билік) — абсолюттік және конституциялық болып екіге бөлінеді. Абсолюттік монархия — мұраланған тақ иесінің (монархтың) ешқандай заңдармен шектелусіз, өз қалауынша дара билік жүргізуі. Шыңғыс хан және оның ұрпақтары билеген Қыпшақ мемлекеттері, XVIII ғасырдың соңындағы буржуазиялық революцияға дейінгі Людовиктер басқарып келген Франция осы абсолюттік монархияға мысал. Атадан балаға мұра боп қалған билік иесінің мемлекеттің сайланып қойылатын басқару органдарымен біте қайнасып, демократиялық ұстанымдармен үйлесім тауып басқаруын конституциялық монархия дейді. Мысал ретінде қазіргі Англия, Жапония мемлекеттерін айтуға болады.

Республикалық басқару —  парламенттік және президенттік болып  екіге бөлінеді. Парламенттік жүйесі бар елдерде парламенттегі орындардың көпшілігін сайлауда жеңіп алған  партия немесе партиялар коалициясы — премьер-министр басқарады. Үкімет өзі жасап парламент бекіткен бағдарлама бойынша жұмыс істейді, парламентке есеп береді. Парламент  жетекші рөл атқарады, қажет десе, басқарушы үкіметті қызметтен кетіре алады. Парламент заңдарды ұсынады  және олырды қабылдайды. Премьер-министр  де парламенттің қарауына заңдар ұсынады. Сот билігі тек заңдарға сүйеніп  жүзеге асырылады. Парламенттік республикалық  басқаруға Италия, Алманияны жатқызуға  болады. Президенттік жүйеде президентті  және парламентті халық сайлайды, заңды билік пен атқарушы билік  арақатынасы өзгереді, ел президенті мемлекеттің де, үкіметтің де басшылығын өз қолына алады. Президенттік басқару  үлгісі ретінде АҚШты келтіруге  болады

ҚР аумағындағы  шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ тұлғалардың құқықтық жағдайы

Қазақстан Республикасындағы  шетелдiктердiң құқықтық жағдайы 

туралы заңдар 1995 жылғы 19 маусымдағы

 Шетелдiктердiң құқықтық жағдайы туралы Қазақстан Республикасының заңдары Қазақстан Республикасының Конституциясына негiзделедi және соған сәйкес шетелдiктердiң негiзгi құқықтары мен мiндеттерiн, олардың Қазақстан Республикасына келуiнiң, аумағында болуының, жүрiп-тұруының және Қазақстан Республикасынан кетуiнiң тәртiбiн айқындайды.

 Қазақстан Республикасындағы  шетелдiктердiң құқықтық жағдайы  туралы заңдар осы Заңнан және  Қазақстан Республикасының басқа  да заң  актiлерiнен тұрады.

 Қазақстан Республикасындағы шетелдiктердiң құқықтық жағдайы, сондай-ақ Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарымен де анықтала алады.

 Егер Қазақстан Республикасы  ратификациялаған халықаралық шартта  осы Заңдағыдан өзгеше ережелер  белгiленсе, онда халықаралық  шарттың ережелерi қолданылады. 

 Қазақстан Республикасының  азаматтары емес және өзiнiң  басқа мемлекеттiк азаматтығына  қатысты екендiгiнiң дәлелi бар  адамдар Қазақстан Республикасындағы  шетелдiктер болып танылады.

 Қазақстан Республикасының  азаматтары емес және өзiнiң  басқа мемлекеттiң азаматтығына  қатысты екендiгiнiң дәлелi жоқ  адамдар азаматтығы жоқ адамдар  болып танылады. 

Қазақстан Республикасындағы  шетелдiктердiң құқықтық

жағдайының принциптерi

Қазақстан Республикасындағы  шетелдiктер барлық құқықтар мен бостандықтарға ие, сондай-ақ оларға Қазақстан Республикасының  Конституциясында, заңдары мен халықаралық  шарттарында белгiленген мiндеттердiң  бәрi жүктеледi. Қазақстан Республикасының  заңдары мен халықаралық шарттарында  қарастырылған жағдайлар бұған  жатпайды.

 Қазақстан Республикасындағы шетелдiктер тегiне, әлеуметтiк және мүлiктiк жағдайына, қай нәсiлге және ұлтқа жататындығына, жынысына, бiлiмiне, тiлiне, дiнге көзқарасына, шұғылданатын қызметi мен оның сипатына қарамастан заңның алдында бiрдей болады.

 Шетелдiктердiң өздерiнiң құқықтары мен бостандықтарын пайдалануы Қазақстан Республикасының мүдделерiне, оның азаматтары мен басқа адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерiне нұқсан келтiрмеуге тиiс және мұны олардың Қазақстан Республикасының заңдарына белгiленген мiндеттерiн орындауынан бөлiп алуға болмайды

Еңбек қызметi және демалыс

 Шетелдiктер Қазақстан  Республикасының заңдары мен  халықаралық шарттары белгiлеген  негiз бен тәртiпте Қазақстан  Республикасында еңбек қызметiмен  шұғылдана алады. Қазақстан Республикасы  азаматтарының еңбек ету бостандығына  конституциялық құқығын iске асыруды  қамтамасыз ету мақсатында заң  актiлерiмен шетелдiктердiң Қазақстан  Республикасында еңбек қызметiн  жүзеге асыруы жөнiндегi шектеулер  белгiленуi мүмкiн. 

 Шетелдiктер жекелеген қызмет орындарына тағайындала алмайды немесе еңбек қызметiнiң белгiлi бiр түрiмен, егер бұл қызмет орындарына тағайындау немесе осындай қызмет түрiмен шұғылдану Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес Қазақстан Республикасының азаматтығына қатыстылығына байланысты болса, шұғылдана алмайды.

 Қазақстан Республикасында  тұрақты тұратын шетелдiктер еңбек  қатынастарында Қазақстан Республикасының  азаматтарымен бiрдей құқықтарды  пайдаланады және сол сияқты  мiндеткерлiкте болады.

 Қазақстан Республикасында  уақытша жүрген шетелдiктер жеке  кәсiпкерлiк субъектiлерi бола  алады. Бұл ретте, заңды тұлға  құрмай шағын және орта кәсiпкерлiк  субъектiсi ретiнде кәсiпкерлiк  қызметтi жүзеге асыруға жол  берiлмейдi.

 Қазақстан Республикасында  жүрген шетелдiктер Қазақстан  Республикасының азаматтарымен  ортақ негiздерде демалыс алуға  құқылы.

Қазақстан Республикасында  тұрақты тұратын және уақытша  жүрген

Шетелдiктер

Тұрақты тұруға Қазақстан  Республикасының Үкiметi белгiлеген  тәртiппен  рұқсат және тұрақты тұру құқығына құжат алған шетелдiктер Қазақстан Республикасында тұрақты  тұрушылар деп танылады.

 Оралмандарды, Қазақстан  Республикасында немесе Қазақ  Кеңестiк Социалистiк Республикасында  туған немесе бұрын оның азаматтығында  тұрған адамдарды және олардың  отбасы мүшелерiн қоспағанда, Қазақстан  Республикасында тұрақты тұруға  рұқсат берудiң мiндеттi шарты  мұндай рұқсатты алуға үмiткер  адамның Қазақстан Республикасының  Үкiметi белгiлеген тәртiппен және  мөлшерде өзiнiң төлем қабiлеттiлiгiн  растауы болып табылады.

 Қазақстан Республикасында  өзгедей заңды негiзде жүрген, сондай-ақ оларға қатысты Қазақстан  Республикасының Қылмыстық кодексiне  сәйкес ауыр немесе аса ауыр  қылмыстар деп танылатын әрекеттер  жасалуы салдарынан жәбiрленушi деп  танылған шетелдiктер Қазақстан  Республикасында уақытша жүрген  деп есептеледi. Олар белгiленген  тәртiппен тiркелуге және өздерiне  белгiленген болу мерзiмi өткен  соң Қазақстан Республикасынан  кетуге мiндеттi. мерзiмi өткен  соң Қазақстан Республикасынан  кетуге мiндеттi.

2 сұраққа жауап: Хал. жеке құқықтағы колизиялық нормалар.  Коллизия және құқықты таңдау          

«Коллезия» (латын сөзінде, Collisio)- ол қақтығыс немесе қайшылық деген мағынаны білдіреді. Коллезиялық мәселе тек қана халықаралық жеке құқықтық мәселе. Коллезиялық ереженің қажеттілігі мына мәселелерге байланысты яғни, мемлекеттердің құқық жүйелері бір – біріне ұқсамауы. Коллезиялық ереженің мақсаты- бәсекелестіктегі екі немесе оданда көп құқықтық жүйе арасындағы коллезияны шешу және де шетел элементтері бар қатынастарды, белгілі бір құқық тәртібіне бағындыру болып табылады . Коллизиялық норма дегеніміз - шетел элементінің қатысуымен болатын белгілі бір азаматтық қатынасқа қай мемлекет заңын қолдануға болатынын белгілейтін норма.

Қазіргі халықаралық жеке құқықта – коллизиялық нормалар көп түрлі және көп санды болып табылады. Коллизиялық байлам нысанына байланысты бір жақты немесе екі жақты болып екі топқа бөлінеді. Бұл жақты қолдануға жататын елдің Қазақстандық, Неміс, Ағылшын құқығын тікелей атайтын байлам нормасы бір жақты ереже, әдетте өз елінің құқығын қолдануды белгілейді.

Реттеу тәсілі бойынша  коллизиялық ережелер императивті және диспозитивті, альтернатйвті болып үшке бөлінеді.

- Императивті ережелер, түпкілікті  азаматтық құқықтық қатынастардың  тараптарымен өзгерте алмайтын  құқықты қолдануға қатысты ұйғарымдар.

- Диспозитивті ереже бойынша  жалпы тәртіпті бекіте тұра  тараптарға оны басқа тәртіппен  өзгерту мүмкіндігін береді. Диспозитивті  ережелерге әдетте тараптар құқылы.

- Альтернативтік ереже  мазмұнында көзделген жеке құқықтық  қатынасқа қолданылатын құқықты  таңдаудың  көздейтін бірнеше  ержелер бар нормалар.

Хал жеке құқықтағы  бекіту нысандары( коллизиялық байламдар)

Коллизиялық ереженің екінші бөлігі коллизиялық байлам деп аталады. Байлам- бұл тиісті қарым қатынаста  қолданылатын заңға не құқықтық жүйеге нұсқау яғни қай елдің заңын қолдану  қажеттілігін көрсетеді. Коллизиялық  ережелерде кездесетін байламдардың келесі түрлері бар:

Lex loci contractus- бұл коллизиялық  байлам шарт қай елде бекітілгенін  анықтау керек  кезде пайда  болады. Бұл байлам бойынша шартқа  қай мемлекетте қол қойылса  онда сол мемлекеттің заңы  қолданылады. 

Lex societatis- бұл заңды тұлғаның  ұлтына байланысты байлам. Бұл  байлам егер заңды тұлға бір  елде тіркелген болып екінші  мемлекетте жұмыс істеп ал  оның бас органы үшінші мемлекетте  қызмет жасаса сонда оның ұлтын  анықтау қажет. Сонымен заңды  тұлғаның ұлтын анықтау үшін  осы төрт қағидатқа сүйенеміз:

1. Инкорпорация – заңды  тұлға қай мемлекетте тіркелсе, онда, сол мемлекеттің заңы қолданылады.  Яғни, заңды тұлғаның жеке жерінің  заңы қолданылады. 

2. Отаршылдық немесе тұрақтылық  доктринасы – заңды тұлғаның  басты органы қай мемлекетте  орналасса, сол мемлекеттің заңы  қолданылады. Яғни, оның әкімшілік  органы орналасқан жерінің заңы  қолданылады. 

3. Қызмет ету немесе  шаруашылық жүргізу доктринасы. Заңды тұлға қай мемлекетте  нақты жұмыс істесе, сол мемлекеттің  заңы қолданылады. 

4. Бақылау доктринасы  – бір мемлекетте орналасқан  кәсіпорынның құрылтайшысы қай  мемлекеттің тұлғасы болса, сол  мемлекеттің заңы саналады

Lex voluntatis- бұл байлам бойынша  шарт жақтары өз еріктері бойынша  бір мемлекеттің заңнамасын таңдауға  құқылы.  Тараптар қай мемлекеттің  заңын немесе қай конвенцияны  қолданатынын шартта нақты көрсету керек.

Lex venditoris- бұл байлам бойынша сатушы тұратын мемлекеттің заңын қолдануды қарастырады.

Lex loci delictii commissii- бұл коллизиялық  байлам құқық бұзушылық жасалған  жердің заңнамасына байланысты. Яғни сот қай мемлекетте зиян  келтірілген болса онда сол  мемлекеттің заңнамасымен істі  қарастырады. 

Lex personalis- жеке тұлғаға  байланысты ереже. Оның өзі  екі түрде қарастыралады: Lex patriae- азаматтыққа байланысты заң. Lex domicilii- тұлғаның тұрақты тұру жеріне  байланысты заң

Хал жеке құқықтағы  унификацияланған нормалар 

Унификацияланған нормалар- коллизиялық нормаларды бірыңғайландыру, бір жүйеге келтіру.

Қазіргі хал жеке құқықта  коллизиялық нормалар көп түрлі  және көп санды болып табылады. Оларды түрлерге бөлудің критерийлері көп. Бұл ерекшеліктер халықаралық байланыстар кезінде пайда болатын қатынастар топтардың ерекшеліктерін айқындайды және осы нормалардың тәжірибеде қолдану кезінде зор маңызға ие.

Ең біріншіден халықаралық  құқықтық унификацияға бағытталған  ұлттық заңдармен бекітілген және халықаралық  шарттармен көзделген коллизиялық  нормаларды айыра білу қажет. Олардың  арасындағы айырмашылықтар олардың  әрекет ету аясымен және оларды қолдану  тәртібінен байқалады. Халықаралық  шарттармен бекітілген коллизиялық  ереженің әрекет ету аясы бұл шарттар  қатысушылардың барлығының қолдануына байланысты кең болады. Қазіргі кезеңде  ерекше маңызға халықаралық құқықтық құралдар арқылы коллизиялық құқықтық реттеу шарттық тәртіп арқылы реттеу дамуда. Ол мемлекеттердің біртұтас халықаралық жеке құқықтағы коллизиялық және өзге де ереженің сәйкес халықаралық шарттарды қабылдау және дамыту ұлттық құқықтық ережені унификациялау атына ие болды.

Кері сілтеме  және үшінші елдің заңына сілтеме  жасау

Кез келген шетел құқығына сілтеме жасау тиісті елдің коллизиялық  емес материалдық құқығына сілтеме  жасау ретінде қарастырылуға  тиіс. ҚР құқығына кері сілтеме жасау  және үшінші елдің құқығына сілтеме  жасау Азаматтық кодекстің 1094б- жеке тұлғаның жеке заңы Жеке тұлға азаматы болып табылатын елдің құқығы оның жеке заңы болып саналады. Адамның екі немесе одан да көп азаматтығы болған жағдайда адам неғұрлым тығыз байланысты елдің құқығы оның жеке заңы болып саналады. Азаматтығы жоқ адам тұрақты тұратын елдің құқығы ол адамның жеке заңы болып саналады. Сол сияқты 1095-бап Жеке адамның құқық қабілеттігі мен әрекетке қабілеттігі және 1097-бап Жеке адамның есімі осы баптарға сәйкес шетел құқығы қолданылған жағдайларда қолданылады.

Ұлттық режим  және қолайлы жағдай жасау режимі 

Ұлттық режим- ұлттық заңнамаға  сүйену, ұлттық заңнамаларды қолдану. Шетелдіктермен келісімге отырғанда  да осы ҚР заңына сүйеніп осы ұлттық заңдардың ережелерін қолдану.

Қолайлы жағдай жасау режимі- артықшылықтар мен жеңілдіктер  беретін сауда режимі. Кедендік баждар мен кедендік алымдарға, салықтар мен  алымдарға, тауарларды сатуға сатып  алуға тасымалдауға жеңілдіктер  беру арқылы инвестиция тартуға ыңғайлы мүмкіндіктер туады.

Халықаралық жеке құқықтағы өзара түсіністік және реторсия

Шетел құқығын өзара түсіністік негізінде қолдану ҚР заң актілерінде  көзделген жағдайларды қоспағанда тиісті шет мемлекеттегі ұқсас қатынастарға ҚР құқығын қолдануға болатын  болмайтындығына қарамастан сот  шетел құқығын қолданады. Егер шетел  құқығын қолдану өзара түсіністікке байланысты болса өзгеше дәлелденбегендіктен  ол бар деп ұйғарылады.

Реторсиялар- Қазақстан Республикасының азаматтары мен заңды тұлғаларының құқықтарына арнайы шектеулері бар мемлекеттердің азаматтары мен заңды тұлғаларының құқықтарына қатысты Қазақстан Республикасы қарсы шектеулер (реторсиялар) белгілеуі мүмкін

Реторсиялар - мемлекеттің  жеке және заңды тұлғаларын кемсітушілік жағдайға қойған басқа мемлекеттің  достыққа жатпайтын әрекетіне жауап  ретінде алғашқы мемлекет жасаған  құқық шеңберіндегі мәжбүрлеу әрекеттері. Тиісті мемлекеттерге қатысты өзара  түсіністік принципін қалпына келтіру  мақсатын көздейді.]Реторсиялар ретінде  қолданылатын шаралар өздерін мәжбүр еткен әрекетке шаламас болуға тиіс және бұрынғы жағдай қалпына келтірілген сәттен бастап тоқтатылады. Реторсия қарулы күш қолдануды қарастырмайды.

Коллизиялық байламдардың түсінігі және құрылымы. Коллизиялық  байламдардың түрлері

Коллизиялық байламның құрылымы: Оның бірінші бөлігі коллизиялық ереженің көлемі болып табылады, ол коллизиялық ереженің қандай құқық қатынасында қолданылатыны туралы анықтайды. Мысалы: меншік құқығы,отбасы құқығы.

Коллизиялық ереженің екінші бөлігі коллизиялық байлам (қағидат, бекіту формуласы) деп аталады. Коллизиялық байлам-бұл тиісті қарым-қатынаста қолданылатын заңға не құқықтық жүйеге нұсқау, яғни қай елдің заңын қолдану қажеттілігін көрсетеді. Коллизиялық ережелерде кездесетін байламдардың келесі түрлері бар:

Lex loci contractus – бұл коллизиялық  байлам шарт қай елде бекітілгенін  анықтау керек кезде пайда  болады. Бұл байлам бойынша, шартқа  қай мемлекетте қол қойылса,  онда сол мемлекеттің заңы  қолданылады. Қазақстан Республикасының  заңнамасына сәйкес сыртқы экономикалық  мәліме бойынша шартқа қол  қойған жақтардың құқықтары мен  міндеттері қол қойылған жердің  заңнамасымен анықталады. Бірақ  заң бойынша жақтарға заңды  таңдау еркіндігі берілген. Lex societatis-бұл  заңды тұлғанның ұлтына байланысты  байлам.Бұл байлам, егер заңды  тұлға бір елде тіркелген болып,  екінші мемлекетте жұмыс істеп,  ал оның бас органы үшінші  мемлекетте қызмет жасаса, сонда  оның ұлтын анықтау қажет. Сонымен,  заңды тұлғаның ұлтын анықтау  үшін осы төрт ілімге, қағидатқа  сүйенеміз:

1)инкорпорация немесе  тіркеу қағидаты-заңды тұлға қай  мемлекетте тіркелсе, онда сол  мемлекеттің заңы қолданылады;

2)отырықшылық қағидаты  – заңды тұлғаның бас органы  қай мемлекетте орналасса, онда  мемлекеттің заңы қолданылады;

3)қызмет ету қағидаты  – заңды тұлға қай мемлекетте  нақты жұмыс істесе, сол мемлекеттің  заңы қолданылады;

4)бақылау теориясы-бір  мемлекетте орналасқан кәсіпорынның  құрылтайшысы қай мемлекеттің  тұлғасы болса, сол мемлекеттің  заңын негіз ретінде алады.

Lex voluntatis – бұл байлам  бойынша шарт жақтары, өз еріктері  бойынша бір мемлекеттің заңнамасын  таңдауға құқылы. Тараптар қай  мемлекеттің заңын немесе қай  конвенцияны қолданылатын шартта  нақты көрсету керек.

Lex venditoris-бұл байлам бойынша  сатушы тұратын мемлекеттің заңын  қолданылуды қарастырады. Бұл  байлам сыртқы экономикалық мәмілелеріне  тән.

Lex rei sitae – бұл коллизиялық  қағидат меншік құқық саласында  қолданылады. Бұл ереже бір  мемлекетте, белгілі бір затқа  меншік құқығын анықтауда көмек  көрсетеді. Қазақстанның заңнамасында  мүлік қай мемлекетте орналасса,  сол мемлекеттің заңнамасымен  меншік құқығы анықталады. Бірақ  егер мүлік мұра ретінде қарастырылса, онда мұрагердің соңғы тұрғылықты  жерінің заңнамасымен реттеледі.