Ирина Эланс

Автор который поможет с любыми образовательными и учебными заданиями

Игельстром реформасы

Мазмұны:

Кіріспе ....................................................................2
Негізгі бөлім ............................................................3

Қорғауға шығарылатын жағдайлар......................4

Тақырыпты зерттеу деңгейі.................................4
Игельстром мен II Екатарина рескриптері..............7

Қорытынды ............................................................10
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ....................................12

Кіріспе

Осип Андреевич Игельстром – 1737 жылдың 7 мамырында дүниеге келген реседің мемлекеттік қайраткері, әскербасы және генерал.

Шведтің дворяндық руынан шыққан. 1753 жылы орыстың әскери қызметіне түсті. Түркістанмен бірінші шайқасында Аққырман бекінісін алған кезінде көзге түсті.

Швед соғысында қатысып, 1790 жылы Верель келісімі бойынша орыстың патша сарайынан уәкілеті болды. Бейбіт келісімшартты жасауы табысты болғаны үшін генерал Андрей Первозванныйдың орденімен, мақтау қағазы мен алтын сапымен марапатталды.

1791 жылы швед патшасы Густав III Серфаим орденімен марапатталды.

1792 жылдың 29 шілдеде Игельстром мен оның екі ағасына Лифлянд губерниясының граф атағы берілді

Сол жылы Псков ауданына билеуші өкілі болып көшірілді, ал келесі жылы Киев, Черниговс және Солтүстік Новгородтың генерал-губернаторы болып тағайындалды.

Осы жылдың соңына қарай Польшада орналасқан орыс әскерін басшылыққа алу үшін Варшаваға жіберілді. Көтірілістерді болжаған Игельстром граф Зубовтан әскерді үлкейтуді сұраған. Бірақ қорқақтықпен айыпталып, Забов талабын орындамады. Сонымен 1794 жылы Варшавада көтеріліс бұрқ етіп, өлімнен әрең құтылған Игельстром қызметін тастап, Ригаға қоныс аударды.

1797 жылы I Павел Игельстромды Орынбор генерал-губернаторы етіп тағайындады. Бұл лауазымда Игельстром Орынбор басшылығына башқұрттарды бағындарып, олардың ішкі құрылысын жақсартты.

Игельстром 1823 жылы қартайған кезінде қайтыс болды.

Игельстром реформасы

Қазақ қоғамында болып жатқан қайшылықтар мен дағдарысты мұқият байқап отырған патша әкімшілігі өз билігін күшейту және қазақ даласында әкімшілік басқару процесін Ресейлік, империялық жүйесіне жақындату мақсатында хан билігін жоюды күн тәртібіне қойды. 1786 жылы Орынбор губерниясының губернаторы О.А.Игельстром басқарудың жаңа жобасын енгізген еді. Тарихқа “Игельстром реформасы” деген атпен енген бұл құжат, хан билігін жоюдың негізін қалады. Бұл жоба бойынша негізгі билік шекаралық комиссияның орнын басатын шекаралық сотқа берілуі тиіс болды. Оның құрамына патша шенеуніктері мен басқа да жергілікті қауым өкілдері кірді. Орынбор губерниясы басқару кеңсесінің бақылауында болатын жаңа әкімшілік органдар – расправалар құрудағы Ресей өкіметінің мақсаты ең алдымен сұлтандарды басқару ісінен шеттету болды. Расправаларды алғаш құрған кезде көптеген беделді старшындар оның құрамына енуден бас тартты. Сондықтан патша әкімшілігі енді “бас старшын” деген атақ енгізді. Дегенмен расправалардың Кіші жүзді басқару ісіне араласуына сұлтандар қарсылық білдірді. Ресей үкіметінің Кіші жүзде расправалар құру жолымен хандық билікті жою жөніндегі шаралары нәтижелі болмады. Игельстром реформасының сәтсіздікке ұшырауының басты себебі – дәстүрлі басқару түрін жоюдың алғышарты қалыптасуында болатын. Расправалардың басқару ісіне араласуына Кіші және Орта жүздердегі ықпалды сұлтандар қарсы шықты, олар Кіші жүздегі хандық билікті қалпына келтіруге ұмтылды. 1789 жылғы Француз революциясынан шошынған патша үкіметі Игельстром реформасын туғызған наразылықтардың монархиялық басқару негізін шайқалтуы ықтималдығын ойлап, Игельстром реформасын аяғына жеткізуден бас тартты

Игельстром реформасының мәні – биліктің халық жинлысына өтуі және хандық билікті жою.

Тайпалық одақтарға қатысты Кіші жүз үш бөлікке бөлінді. Старшиндар би мен батырлар съезінің ұсынысымен бекітілді. Кіші жүздің рулық қағидалар қауымдастығы тастап кетілмеді – 42 рулық старшиндар мен 7 басшылар өздерінің руларын басқарып, бірақ бұрынғы тәжірибе жүйесінен айырмашылығы бұл басқарушылар шекаралық билеушілермен бекітіліп, шекаралық билікпен жақындасуға мүмкіндік беретін сыйақы алатын. Сөйтіп жергілікті саяси өкіметк ашық көпшілік сипатқа ие болды. Бекітілген старшындар шекаралық соттқа ант бергізуге әкелінді.

Нақты реформа нәтижесі старшиндар тобының нығаюы болды. Бірақта шекаралық сот пен басқалар жеткілікті өмірге бейімді болған жоқ. Сондықтан 1789 жылы Кіші жүзде хандық билікті қалпына келтіруді көздейтін жаңа жоба қарастырылды.

Қорғауға шығарылатын жағдайлар

Зерттелген уақыт аралығында ақсүйектер тобының саяси мағынасы елеулі жоғарылады. Ал Шыңғыс ұрпақтарының беделі түсіп, XVIII ғасырдың соңында хандық билігінің шектелуінен байқалады.
Ғасырлар бойы қазақ хандары мен сұлтандары сыртқы саясатты тәуелсіз бағытта жүргізді. Кіші жүз бен Ресей арасындағы тұрақты саяси қарым-қатынасты орнату Әбілхайыр хан ұрпақтарына бағынған қазақ руларының XVIII ғасырдың соңында сыртқы қатынастарындағы шешуші рөл атқарды.
XVIII ғасырда қазақ қоғамының шаруашылық құрылымында белгілі өзгерістер орын алды, әсіресе – сауда-сатықта. Бұл Орныбор шекаралық комиссиясы жақтаған ортаазиялық жандандыру мен ресей капиталын өңірге енгізумен келісілгенді. XVIII ғасырдың соңына қарай Ресеймен шекаралық сауда қазақтың Кіші жүзі үшін маңызы бар болды.
1780 жылдардың орта шеңінде Орал-Каспий өңіріндегі Қазақстан мен Ресей арасындғы қарым-қатынастарындағы саяси әрекеттестіктің жаңа дәрежеге өтуі көзделді.
Сонымен қатар 1780 жылдарында Ресей империясында жаңа конфессионалдық саясат қалыптаса бастады, соның ішінде ислам дініне қатысты. Бұл дінге еріктілік пен әртүрлі аймақтар үшін дәстүрлі діндерді ұстауын белсенді түрде қорғауға сүйенеді. Бұл қазақ қоғамындағы Кіші жүз жайында жүзеге асты.
О.А.Игельстромның қазақ қоғамының Кіші жүзіне қатысты өзгерістері белгілі мағынада біріккен шекаралық шаралар болды. Себебі Кіші жүз территориясындағы ішкі саясаттағы жағдайлар алдын ала келісілді және қазақ ұлтының әрекетті бөліміне сүйенген Орынбор шекаралық әкімшісімен өткізілді.

Тақырыпты зерттеу деңгейі

Бұл жұмысты зерттеу барысында өзіндік ерекшеліктері бар үш хронологиялық кезеңді бөлуге болады.

Біріншісі – XVIII ғасыр соңы мен XX ғасырдың басындағы тарихи зерттеулер; екіншісі – XX ғысыдың 20-80 жылдардағы зерттеулер (КСРО кезіндегі); үшіншісі – 90 жылдардан бастап бүгінгі күнге дейін жазылған жұмыстар. Сонымен қатар соңғы кезеңнің үш тобы қарастырылады:

қазақ тарихи деректері
орыс тарихнамасы
шығыс елдерінің деректері

Осы үш топтағы деректердің зерттеулері хронологиялық проблемаларды қарастыруны көп көңіл бөлген.

Бірінші кезең революцияға дейінгі жазушылардың еңбектерін қамтиды. И.Г. Андреев пен А.И. Левшиннің еңбектері олардың тарихи дерекнамалар ретінде қабылдануымен ерекшелінеді. Мысалы, А.И. Левшин Игельстромның әрекеттеріе сыни қарайтын. Ол өзінің көзқарасын Игельстром өзінің өмірлік тәжірибесінің орнына көбінесе өзінің қиял елесін пайдалану арқылы басқарған деп ойлаған.

XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасыр басында XVIII ғасырдағы Орал – Каспий жерлеріндегі қазақ-ресей қарым-қатынастарын қарастыратын еңбектер қатары шықты. Оған Л.Л. Майер, Ф.И. Лобысевич, П.Юдин, А.И Добросмыслова, М.А. Терентьевтің зерттеу жұмыстары жатады. Бұл авторлар Сырым Датұлы күресі, қазақ шаруалары көтерілісі, Орынбор генерал губернаторлығының қызметі сияқты XVIII ғасырдың соңғы жылдарында болған оқиғалар бейнелеген. Осы еңбектер көбінсе бейнелеу тәсілімен жазылған, бірақта кейбір баға беруге талпыныс жасау көзделген. Мысалы, Игельстром реформасының дұрыс пен бұрым жақтары қысқаша түрде баяндалған, тұлға ретінде өзіне мінездеме берілген.

Үстенде аталған жазушылардың барлығы дерлік тақырыпты революцияға дейінгі тарихнама маңызды жерлерін суреттеді. Ең мазмұндылар қатарында Левшин, Юдин, Майер және Добросмыслов еңбектері жатады. Олар Батыс Қазақстан мен Орынбор әкімшілігінің арасындағы қарым-қатынасты әрі қарай зерттеуге мүмкіндік беретін бастаманы қалдырып кеткен. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басындағы еңбектердің маңызды міселелерінің бірі – зерттеушілер 1780 жылдардағы қазақ пен орыс қарым-қатынасының осы кезеңнің алдындағысынан ерекшелінетін жаңа тәсілдер қарастырады. Сонымен қатар, авторлардың көбісі субъективизм позициясында тұр.

Екінші кезең 20 жылдардың соңы мен 80 жалдары жазылған, яғни КСРО кезінде жазылған еңбектерді қамтиды. Осы кезеңде орыс-қазақ байланысын зерттеу барысында қиыншылықтар туыла бастады. Совет одағының тарихи зерттеулері «классовый антогонизм» концепсиясына сүйеніп, қоғамдық қозғалыстар мен көтерілістерге көп көңіл бөлген. Осының нәтижесінде Сырым Датұлы бастаған шаруалар көтеріліс мәселесі кеңінен талқыланды. Сырым батыр мен Орынбор адменистрациясының қарым-қатынасына байланысты О.А. Игельстром ұйымдастырған шаралар жайлы шаралар сұрағы көтерілді.

Сонымен қатар, осы кезеңдегі үш этапқа бөліп қарастырылған:

I этап: 1917 мен 1930 жылдар аралығы
II этап: 1940-1950 жылдар аралығы
III этап: 1950 жылдардың соңы мен 1980 жалдыр аралығы

Совет одағы кезіндегі тарихи деректерде, әсіресе алғашқы онжылдықтарда Ресей ұлттық қозғалыстар мәселелері ең мәндісі болып табылады. Қоғамдық көтерілістер көбінесе азаттық және отарлыққа қарсы бағытын ұстанды, сонымен бірге сол уақыттағы Ресей саясаты тек қана жағымсыз жағынан, өз кезіндегі М.Н. Покровский ұсынған «абсолютті қастандық» концепция жағынан бағаланады. Сол кезеңде жарық көрген еңбектерінің ішінде А.Ф. Рязановтың еңбегін айта кету қажет. Ол да Сырым Батыр бастаған көтеріліске арналған еңбек.

1940 жылдардың басында Қазақ хандығының Ресей қарамағына кіруді қарастыратын жаңа концепция қалыптасты. Алдыңғы концепциядан алшақтан тарихты зерттеушілердің бірі М.П. Вяткин Сырым батыр көтерілісе кезіндегі Кіші жүздің қоғамдық және саяси дамуын баяндайтын жұмыстар қатарын жарыққа шығарды.

1960 жылдар мен 1980 жылдардың басында XVIII ғасырдағы қазақ-орыс саяси қарым-қатынасының ерекшеліктері мен мәнін ашатын еңбектер жинағы жарық көрген. Ерекше көңіл аударатын жұмыс В.Я. Басин еңбегі болып табылады. Ол өзінің еңбегінде 1960 жылдардың соңында да бұл қатынастар «пішіні мен мазмұнына қарай түрін өзгерткен вассалитет элементтері қиюласқан проректорат институты» ретінде қарастырылған. Осы кезеңге қатысты тағы бір жұмыс – Қазақстанның Ресейге қосылу прогрессивтікті қарастырған Т.Ж. Шойынбаевтың еңбегі. Ол Игельстром реформасы күткен нәтиже бермеген және Сырым Датұлы бастаған көтеріліс хандық билікті әлсіретіп, оның жойылуына түрткі болғын деген қорытындыға келді.

Аталған зерттеулер Совет одағының тарихында және оның мерзімін қамтитын басты моменттерді атайды. О.А. Игельстром шаралары арнайы саяси-регионалды пландарын қарастырып зерттелмеген. А.Ф. Рязановтың мақала бастап М.П. Вяткин, Е.Б. Бекмаханов, Н.Е. Бекмаханова және тағы басқалардың жұмыстарына дейін тек Сырым Датұлы бастаған көтеріліс пен басқа да Қазақстан жеріндегі ұлт-азаттық көтерілістер зерттеулері қамтыған. Бұл деректерде Игельстром реформасына берілген баға, жеке қабілеттіліктеріне берілген баға, бірақ керекті деңгейде реформаның себептері мен салдары зерттелмеген.

Үшінші этап 1990 жылдар мен 2000 жыл арасындағы еңбектерді қамтиды. Ең бірінші бұл кезеңге кіретіндер бұл тақырыпты зерттеу үшін үлкен мағынаға ие Қазақстан ғалымдарының ғылыми жұмыстары. Сондай маңызды жұмыстарының бірін академик М.К. Қозыбаев жасап шыққан. Хронологиялық, географиялық, тематикалық жақтарынан бағалы таң қалдырар еңбек профессор Қасымбаевтікі. XVIII ғасырдағы Орал-Каспий жеріндегі қазақ әскерінің рөлі М.Ж. Әбдіров пен Ж.С. Мажитов зерттеулерінде толық ашылған.

2000 жылдардың басында XVIII ғасыр мен XIX бірінші жартысындағы Батыс Қазақстандағы этнодемографиялық сұрақтарды талқылайтын бірнеше маңызды еңбектер жарық көрді. Бұл З.Е. Кабульдинов пен М.Н. Сдыкова жұмыстары. 2000 жылы шыққан «Қазақстан Тарихының»(III том) ерекше мәнге ие. Біздің тақырыпты қамтитын беттерін Артықбаев, Қозыбаев және Валиханов жазып кеткен.

Осы кезңде XVIII – XIX ғасырлардығы қазақ-ресей қарым-қатынасының тарихының сұрақтары қарастырылатын мәнді еңбектер жарық көрді. Олардың қатарында: И.В. Ерофеева, Б.М. Абдрахманова, Ж.Б. Құндақбаева, С.М. Машимбаев және Ж.М. Жампеімсова жұмыстары. Бұл зерттеулерде архивтік мағлұматтарға сүйеніп, Орынбор губернаторлығының пайда болуынан бастап XIX ғасырдың ортасына дейін ресей саясатына баяндама толық берілген.

Сонымен қатар Қазақ хандығының Орта Азия елдерінің қарым-қатынасының тарихы жазылған С.М. Мадуанов, М.У. Шалекенов және Ж.М. Тулибаев еңбектері басылымға шықты. Ал А. Күзембейұлы Қазақ хандығы мен Ресей арасындағы саяси-құқықтық қатынастардың беделін теориялық тұрғыда зерттеген. Өзінің зерттеулерінде Күзембайұлы қазақ-ресей қарым-қатынасындағы отаршылдық периодтың орналастырылуы 1860 жылдарғы қатысты деген қорытындыға келген.

2007 жылдың қыркүйек айында Орал қаласында Сырым Датұлының өмірін, қызметі мен шығармашылығын, сонымен қатар Орынбор генерал-губернаторлығымен қарым-қатынасы сияқты мәселелер қарастырылған Сырым батырдың 265 жылдығына арналған халықаралық ғылыми конфернция өтті.

Орал-Каспий регионындағы Қазақстан мен Ресей қарым-қатынасының XVIII ғасырдың 80-90 жылдардығы кезеңнің тарихи маңыздылығы айқын. Бұған қарамастан, Қазақстан тәуелсіздік алғанына жиырмадан астам жыл өтсе де, бұл тақырыпқа арналған ғылыми жұмыстар өте аз.

1990-2000 жылдары осы тақырыптың мәнін ашу үшін ресей ғалымдары да өз үлесін қосты. Солардың ішінде С.Г. Агаджанов пен Н.Е. Бекмаханованы атап кетуге болады. 2008 жылы Н.Е Бакмаханова мен Н.Б. Нарбаев жазған «Центральная Азия в составе Российской империи» атты коллективті монография үлкен оқиға ретінде қарастырылады. “Административное устройство у казахов в конце XVIII – начале XIX веков” атты тақырыбында 1780 жылдардың ортасында басқару формасын өзгертудегі алғашқы талпыныстары талқыланды.

Ресей ғалымы А.В. Ремнев еңбектері жаңа замандағы Ресей империясын кұрғандағы зерттеулер қарастырылады. Орынбор зерттеушілер В.Г. Семенов пен В.П. Семенов «Орынбор губернаторлары» деген еңбегі деректерге қызығушылық туғызады. 2003 жылы В.А. Воропановтың мақаласы басылынды. Қазақ-бащқұрт қарым-қатырнасы мен XVIII ғасырлардағы генерал-губернаторлықтарды зерттеген С.У. Таймасовтың еңбегін де атау керек.

1990-2000 жылдардың басындағы шетел зерттеулері Орта Азияны мекендейтін түрік тілдес халықтардың қоғамдық-саяси және экономикалық дамуына көңіл бөлген. Соның қатарындағы шетел ғалымдары – К. Пужоль, Д. Ярошевский, П. Гайсса, К. Мацузаты. Екатеринаның ішкі политикасындағы О.А. Игельстром қимылдарына көңіл бөлген аз ғалымдардың қатарында американ зерттеушісі Ярошевский бар. Ал Францу зерттеушісі Катрин Пужоль Қазақстан тарихымен танысқан кезде Екатерина II Нұралы ханды 1786 жылы тақтан тайдыруы, Кіші жүздің 1785 жылғы 50 ақсүйектің сұрауына жауап болды деп белгіледі.

Қорытындылап айтқанда осы тақырыпта жазылған қызықты және маңызды зерттеулер Бекмаханова, Әбдірова, Құндақбаева, Кабельдинов, Абусейтова, Күзембайұлы, Трепавлов, Мажитова Быков, Ерофеева және т.б сияқты шетел және қазақстандық жазушылардың еңбектерінде қарастырылады.

О.А. Игельстромның Кіші Ордадағы өзгерістер туралы

II Екатеринаға хаты

«Аса ұлы мәртебелі, бүкіл Ресейдің дара билеушісі, мархабатты патшайым, императрица ағзам!

Аса мәртебелі Патша ханым!

Кіші орда қырғыздарының жұртшылығы менің барлық орда руларына жасаған ұсынысым бойынша, әрбір рудан өздерін басқаратын бір-бір старшындарын сайлап, оларды бізді басқаратын рубасылары ретінде бекітіңіз деген өтініштерімен қоса маған жіберді. Менің Сіздің ұлы мәртебеңіздің атына өзіңізге шын берілгендік ниетпен 1786 жылдың 10 мамырында жазған ордада жазалау тәртібін орнату және әр руда бастық сайлау қажеттігі туралы өтінішіме Сіздің ұлы императорлық мәртебеңіздің сол жылдың 3 маусымындағы бұйрығыңызда Кіші орда қырғыздарында қанша рубасы сайлау керек екендігі анық көрсетілмесе де, менің Сіздің ұлы мәртебеңіздің атына жазған өтінішімде мен сол сайлаған рубасыларына қанша жалақы тағайындайтынымды жазған болатынмын, оған Сіздің ұлы императорлық мәртебеңіз маған берген бұйрығыңызда мен көрсеткен жыл сайын қажет болатын жалақы сомасын және азық-түлікті босатып тұруға келіскен болатнсыз. Сондықтан да мен рубасылығына жұртшылық сайлаған және маған бекітеге ұсынылған старшиндардың тізімін алуға кірістім. Олардың ішіне ел арасында беделі бар бірнеше атақты рубасылары кірмей қалыпты. Осы адамдардың ел арасындағы беделі мен ықпалын өз мақсаттарымызға пайдалану үшін оларды істердің дұрыс жүргізілуін қадағалыап отыратын бақылаушылар етіп қойған дұрыс болар еді. Бұл айтып отырған старшиндардың орда халқының арасындағы беделі басқалардан артығырақ. Сондақтан да олар үшін ордаға жаға лауазымдарды кіргізуді халық лайықты шара деп қолдар еді, сондықтан мен оларға басқаларға қарағанда артықшылықтар беруде міндетті түрде халықпен келісу қажет қой деп санадым. Өткен 1786 жылдың 3 маусымындағы Сіздің жоғарғы императорлық мәртебеңіздің маған берген бұйрығыңыздың алтыншы бабында қырғыз халқына ірі рулардың аса беделді басшыларынан тұратын басқару орнын сайлау керек, ол старшиндарды басты руларда бас старшиндар етіп сайлау қажет, оларға негізгі және төменгі руларды бақылап отыру жүктеледі: осылай олардың қолына халықты басқару билігін берсек, күндердің күнінде олар да өздерінің кім екенін ұғынып, билікті қолданудың қыр-сырын ұғынса, халықтың санасына ордада хансыз да тауық атып, таң шығар деген ұғымды сіңіре берер.

Қауым мұндай бас старшиндарды үш бастыру бірлестіктерінде сайлады, әлімұлында – үшеу, байұлында – екеу жіне жетіруда – екеу. Ру және үлкен рулардың тармақтарының басшылары етіп Әлімұлында 12, байұлында 14, бетіруда 13 кісі, сонымен бірге Кіші жүз арасында көптен аралас тұрып келе жатқан Орта жүздің үш руынан үш старшын сайланды. Олар осында болған кезінде қазан айының 20-сы күні мен оларды аға және ру старшындары лауазымына бекітіп, менің қатысуыммен шекара сотында олардан ант алынып, менің және осындағы шекара шептері жөнінде экспедицияның барлық мүшелерінің қолы қойылған, әрбір сайланған старшынға қандай міндеттер жүктелетіндігі, нені бақылап, нені орындау керектігін түсіндіретін нұсқаулар және Сіздің ұлы мәртебеңіздің жарлықтарымен жабдықталды,

Қырғыздар осы аға және ру старшындарының тағайындалуы мен сот орнатуды ешқандай қысымсыз, өз еркімен қабылдады; менің пікірімше, бүкіл халыққа енді тек мықты бұғалық салынып қана қойған жоқ, келек-келе осы аға және ру старшындарының көмегімен бұл өз бетімен кеткен халық жуасып, тентектігін тияр деп үміттеніп, сөйтіп ордада болған жаңа өзгерістер туралы Сіздің императорлық ұлы мәртебеңізге шын берілгендік пиғылмен хабарлап, руларға тағайындалған старшындардың тізімін, халыққа жариялаған оларды тағайындау туралы жарлық пен оларға берілген нұсқауларды жіберіп отырмын. Аса қайырымды патшамыз, кешіре көріңіз! Мен Кіші қырғыз ордасындағы осы өзгертулер кезінде бұрынғы тағайындалған ақша қаражатын біраз өсіріп жібердім. Оған ордадағы тұрғындардың көптігі және оның барлық бөліктерінде болып жатқан тәртіпсіздіктер себеп болды, сондықтан мен Сіздің ұлы мәртебеңіздің атына жолдаған бірінші өтінішімде ақша шығынының осылай артып кететіндігін болжай алмадым, бірақ Сіздің императорлық мәртебеңіз сол старшындарға тағайындаған жалақыңыздың олардың міндеттеріне ыждағаттықпен қарап, оның үстіне, ордадағы ықпалы күшті адамдар адал қызметі мен бодандық борыштарын дұрыс орындағандықтары үшін ынталандырылады, ордадағы жағдай жақсарып, қалпына түскен кезде осы тағайындалған старшындардың да қажеттілігі болмай қалады да, бұл шығын өзінен-өзі жойылады.

Сіздің императорлық ұлы мәртебеңізге шын берілген: барон Отто Игельстром.

9 қараша 1787 жыл. Орынбордан».

Императрица II Екатеринаның шекара сотын құрғанын және Қайып сұлтанды хан етіп тағайындаудан бас тартуын мақұлдап барон О.А. Игельстромға жазған рескрипті

«Генерал-поручик барон Игельстром мырза!

Қазанның 15-інде жіберілген сіздің хабарламаңызды алып, Сіздің сол жақтағы өлкенің ісіне ыждағатпен араласып, қырғыз халықтарының тыныштығы үшін аса қажетті және пайдалы Шекара сотын құрып үлергендігіңізді біздің қанағаттандықпен қабылдағанымызды білдіреміз. Сіздің қызметіңізге ынталығыңызды әділ бағалап, өзіңіз ұсынған қарамағыңыздағы ұызметкерлеріңіздің адал еңбегін марапаттап, Орынбор экспедициясының шекара істеріндегі надворный советник Петр Чуваловқа коллеж советнигі, Уфаның екінші төменгі сотының судьясы, коллеж асессоры Мендияр Бекчуринге надворный советник, Орынбор корпусының обер-аудиторы Иван Фризельге секунд-майор атақтары беріліп, олар бұрынғы қызметтерінде қалдырылды. Сіздің қасыңыздағы ахун Мұхамеджан Гусейнге қазіргі алып отырған 300 сом жалақысына тағы да жылына 200 сом қосуды бұйырамыз және ол бұдан былай бас ахун деп аталсын, сонымен бірге сіз қырғыз халқы жөніндегі біздің басқа да ойларымыз бен жоспарларымызды өзіңізге тән ынтамен, шебер түрде іске асырады деп сенеміз. Сонымен бірге өзіңіз жасаған ұсыныстарды шешу үшін, мыналарға рұксат етеміз:

Орда көлемінің көптігін айтып, тағы да 3 сот құру пікіріңізге келетін болсақ, губернияларды басқару жөніндегі ережелерге сай халықтың санына қарап, қай жерде қанша сот қосу керек екендігін өзіңіз шешерсіз.
Қайып сұлтанды жылы жүзбен қабылдап, оған біздің рахымымыз түсетіндігінен үміттендіргеніңізде ещқандай ағаттық жоқ, әрине, ол біздің империяға адалдық сақтап, шын берілгендігін көрсетсе, ол қайырымдылығымызды пайдалана алар: бірақ оны хан сайлаған кейбір қырғыз руларының шешімін бекіте алмаймыз және ешкімнің де бұл дәрежеге сайлануына рұқсат бермейміз. Сондықтан да рубасылары мен халықтың өтінішін біздің бұрынғы берген бұйрықтарымыз бен нұсқауларымызға сілтеме жасап, қабылдамай тастаңыз. Егер жағдай ордада хан билігін қайта қалпына келтіруді қажет ететін болса, онда олардың санын көбейте түсу керек деген бұрынғы пікіріңізді ұстаныңыз, сонда олардың ешқайсысы да Ордада бел ала алмай, біздің губернияларымыз бен уездеріміздегі бағыныштыларымыз сияқты бізге тәуелді болады.

Қорытынды

Жұмысты жасау барысында келесі қорытындылар жасалды:

Зерттеу жүргізілген мерзімде Орта жүзде қызметі жоғары тұратындарды құрметтеу кенттен көтеріліп, ал басқа жақтан жиырмасыншы ғасырдың соңында хандық биліктің шектелуіне соқтырған Шыңғыс ұрпақтары сияқты қазақ ақсүйектерінің беделі күрт нашарлауы баяқалады.
XVIII ғасырдағы қазақ қауымдастығының экономикалық және шаруашылықтың дамуы қоршаған орта, экологиялық жағдай мен жүздеген жылдар бойы құрылған тәжірибе келісімдікпен қалыптасты. Сонымен бірге XVIII ғасыр ширегінде мал шаруашылығы қазақ халқының экономикалық дамуының басты баспалдағы болып табылады. Сауда қарым-қатынасы қазақтардың шаруашылығындағы елеулі өзгерістерін енгізген. Бұл Орынбор шекаралық комиссиясының қамқорлығындағы қазақ-ресей экономикалық қатынастарының күшейтілуінен, сол сияқты қазақ-ортаазиялық қарым-қатынасының жалғасуынан айқын көрінеді.
XVIII ғасырда Қазақ хандығында Орта жүздің сыртқы саясатының жағдайы динамикалық тұрғыда қарастырылда, сонымен қатар сыртқы әрекеттестіктердің жағымды да, жағымсыз да жақтары тексерілді. Бір жақтан оңтүстік бағытта барлық жақтастарға негативті салдарлары бар әскери-саяси қақтығыс әкелетін, ал басқа жақтан қазақ сұлтандары Хиуа хандығы сияқты Орта Азиялық мемлекеттердің билеушісі болып және аймақтардағы ахуалдарды тұрақтандыруға үлес қосқан. Солтустік бағытта Орал-Каспий шекаралық аймағында XVIII ғасырда Орта жүздің сыртқы саяси карым-қатынастары тек бейбіт қатар өмірсүрушілік емес, башқұрт, қалмақ, казак және Қазақ хандық арасындағы қауымдастықтарында орын алған шиеленістер қатарын бейнелейді. Бұл жалпы алғанда аймақтағы жағдайды одан әрі тұрақсыздандырып, тұрақты дамуына себепші болмады. XVIII ғасырдың түгелі дерлік, әсіресе Әбілхайыр кезінде қазақ хандары мен сұлтандары, сонының ішінде Кіші жүздікіде, тәуелсіз, белсенді түрде сыртқы саясатты жүргізді
Жалпы алғанда Орал-Каспий шекаралық аймақта қазақ-орыс қарым-қатынастары динамикалық тұрғыда сипатталады. XVIII ғасырда бұл қатынастарда келесі тараптар бөлініп көрсетіледі:

Біріншісі – 1710-1760 жылдар – Әбілхайыр хандығы жағынан белсенділікпен сиппатталады және ресей әкімшілігінің Орал-Каспий аймағындағы өзіне жаңа қарым-қатынас деңгейіне бейімделуі.

Екіншісі – 1760 жылдардың орта шеңі мен 1780 жылдардың соңы – аймақтағы Петербург позициясының нығайтуының басталуы. Бұл сол кезеңде Қазақ хандығының Кіші жүздің саяси жағдайының мемлекеттік егемендіктің шектеуге қарай өзгеру процесі. Сонымен қатар Кіші жүз территориялық тұрғыда түгел дерлік егемен болып табылады.

Бірінші кезеңде қалыптасқан қазақ-ресей қарым-қатынасының дәрежесі ішкі және сыртқы саясатты бақылауы мүмкіндігі жоқ жалған-патронатты ретінде айқындалған; ал екінші кезеңде – іс жүзінде сыртқы саясатты бақылау мүмкін емес және ішкі саясатты бақылауы шектелген шартты-патронатты.

Тарихи деректерді талдау барысында көрсетілгені бойынша Орал-Каспий аймағындағы Игельстромның әрекеттері 3 хронологиялық этапқа бөлінеді: біріншісі – 1784-1786 жылдар аралығы, екіншісі – 1786-1792 жылдар, үшіншісі – 1796-1798 жылдар.
Орал-Каспий аймағындағы Игельстром қызметінің кезінде қазақ-ресей қатынастарының жаңа моделі тұжырымдалып, жүзеге асырыла бастады. Бұған келесі өзгешеліктер қатысты:

Кіші жүз руларының ақсүйектері мен Орынбор әкімшілігінің арасындағы тікелей саяси байланыстарын орнату және бекіту;

«Ортақ мекемелер»(шекаралық сот, жазалаулар және т.б) сияқты қазақ-ресей қарым-қатынасы үшін жаңа саяси құрылымдар шығару
Аймақтар үшін дәстүрлі саяси институттардың айналуы.(Хандық билік, Хандық кеңес)

Пайдаланған әдебиеттер тізімі

Шаймерденов Ғ., Өзбеков С. «Қазақ елінің сот билігі. Ежелгі және бүгінгі тарих»

Лапин Николай Сергеевич «Взаимоотношения младшего жуза и Оренбургской администрации в 1780-1790 гг. (казахское общество и приграничные мероприятия О.А.Игельстрома)»

Шоинбаев Т. Ж. «Добровольное вхождение казахских земель в состав России»

Артықбаев Ж. О. «Қазақстан тарихы: оқулық-хрестоматия»

Мәшімбаев С. «Патшалық Ресейдің отарлық саясаты»