Әйелдер қылмыстылығының жағдайы, динамикасы және құрылымы

1.Әйелдер қылмыстылығының  жағдайы, динамикасы және құрылымы.

    Әйелдердiң қылмыстық  жүрiс-тұрысы еркектердiң қылмыстылығынан  көлемi және қылмыстың сипатымен,  әдiсiмен және оны жасау құралымен  қылмыстық қол сұғудағы құрбанды  таңдаумен ерекшеленедi. Әйелдердiң  қылмысына көбiнесе отбасылық-тұрмыстық  және соған сәйкес жағдайлар  жиi ықпал жасайды. Бұл ерекшелiктер  қоғамдық қатынастардың жүйесiнде  әйелдiң тарихи бейiмделген орнымен,  оның әлеуметтiк рөлi және қызметтерiмен,  оның биологиялық және психологиялық  қабiлетiмен ерекшеленедi. Алайда  әйелдердiң қылмыстық мiнезiнiң  таралымын, сипаты және әдiстерi, қоғамға қауiптiiк дәрежесi өзгеруiне  байланысты, әйелдердiң әлеуметтiк  өмiр жағдайы мен өмiр салты  өзгередi.Статистикалық мәлiметтер  бойынша, ақырғы 15 жылдың iшiнде жыл  сайын әйелдердiң қылмыстық жауапкершiлiкке  тартылуының едәуiр санының өсуi  байқалады. Ендеше, 2000 жылдың 12 айында  тек Қарағанды облысы бойынша  10258 адамның қылмыс жасағандығы  анықталды, олардың – 1428-i әйел  кiсiлер (1999жылға – 9755 және 1161-ге  сәйкес келiп тұр). Әйелдер қылмысының  көптеп тараған түрi болып бөтеннiң  мүлкiн ұрлау (әйелдер қылмысының  жалпы құрылымының 15%-iн құрайды), сенiп тапсырылған мүлiктi иелену  және ысырап ету, алдау немесе  сенiмге қиянат жасау жолымен  мүлiктiк залал келтiру (18-20%); тұтынушыларды  алдау (13-14%). Бiрақ бiр нәрсенi ескеру  керек, ресми статистика әйелдер  қылмыстылығын айқын жағдайын  толығымен ашпайды. Көптеген қылмыстар  (ұрлықтар, әсiресе ұсақ-түйектерi) ашылмайды  және тiркелмейдi.Өз мүддесi үшiн  қылмыстарды әйелдер көбiнесе  жұмыс орындарында жасайды, яғни  әртүрлi мiндеттердi орындау мұқтаждығымен  және себебiмен. Ұрлықтың төрттен  үш бөлiгi қалалардан орын алады, өйткенi, ауылды жерлерде сауда нүктелерi, қоғамдық азықтану кәсiпорындары едәуiр аз екендiгi айтпасақта түсiнiктi. Жалпы тұрғыда  кiрiстердi немесе басқа да салық салынатын объектiлердi жасырғаны үшiн қылмыстық жауапкершiлiкке тартылған әйелдер 60,9% құрады. Әдеттегiдей бұлар иеленген лауазмының мамандығы бойынша жоғарғы және орта арнайы бiлiмi бар , есеп тапсыру  және  сауда-қаржының iсiмен 1 жылдан артық шұғылданған жеке фирмалардың жергiлiктi кәсiпорындардың, серiктестердiң, кооперативтердiң бухгалтерлерi  сауда кәсiпорындарының меңгерушiлерi. Барлық жағдайларды бұл қылмыстың жасалу схемасы  бiрдей десекте  болады: бұл келген не кеткелi тұрған тауардың  бiр бөлiгiн жасыру, не салықтан түскен пайданың  көлемiн түсiрiп жiберу мақсатында есеп бойынша ақша құралдарының қозғалысы туралы есептiлiктi  қасақана жымқыру, қызметтiк жұмыспен пара алу да байланысты. Бұрын көбiнесе әйелдер пара алушылықта пара берумен және делдал болумен айналысса, қазiр пара алушылардың саны көбейiп кеттi. Көрiп тұрғанымыздай, мұны әйелдердiң әлеуметтк белсендiлiктерiнiң өсуiмен байланыстыру керек, онымен бiрге, құқық қорғау аясымен де, қанша дегенмен пара алушы әйелдердiң арасында сотта iстейтiндерi, прокуратура және IIО-ры қызметкерлерi де аз емес екен.

   Көрсеткiш ретiнде  экономикалық контрабанда (ҚР  ҚК 209-бабы) үшiн қылмыстық жауапкершiлiкке  тартылғандардың iшiнде әйелдер  санының көбеюiнiң қарқыны куәлiк  етедi. Валюталық, антикварлық және  басқа да құндылықтарды шекарадан  алып өтiп, кеденмен бекiтiлген  ережелердi бұзуға тырысқан “челночный”  бизнестiң өкiлдерi көбiнесе бұл  қылмысқа жақын келдi.  Ақырғы 15 жыл бойынша әйелдермен жасалан  ұрлықтың саны 2 есе өстi. Жалпы  алғанда әрбiр анықталған әйел  қылмыскерлердiң бесiншiсi- ұры. Ұрлықтың  едәуiр саны еңбекпен айналыспайтын,  нақты тұрғылықты жерi жоқ әйелдермен  жасалады. әйелдер ұрлықты (алдауды,  сенiмге кiрудi пайдаланып) темiр  жол көлiгiнде және пәтерлерде  жасайды. Болашақ құрбанмен вокзалда  немесе пойызда танысады, оның  орнына жайғасады, оларға жүктерiн  сенiп тапсыру мақсатына жетедi, сөйтiп оларды ұрлайды. Алдау  пәтерге жайғасу үшiн де қолданылады.

    Әйелдер, еркектер  сияқты ұрланған заттарды материалдық  игiлiк ретiнде жинауды немесе  отбасын қамтамасыз етуге сирек  қолданады. Әдетте олар дереу  ұрлықыны сатып жiбередi және iшiп  қояды, оларда отбасылылары да  сирек болады. Ал, көптеген қулар  және пара алушылар үшiн жинақтау, отбасының материалдық игiлiгiн  нығайту, сондай-ақ бағалы заттар, қымбат жиһаздар, престиждi алып  жүру заттары, ресторандарға бару, жоғары сапалы қызметтердi пайдалану  т.б. жақсы көрiп iстейтiн әдетi. Ұрланған азық-түлiктi әйелдер әдетте  үйiне балаларына алып барады. Осыдан ұрылардың, қулардың және  пара алушылардың қылмыс жасаумен  байланысты жүрiс-тұрыстары әр  түрлi деп айтуға болады.    Жалпы жасалған қылмыстардың  санынан әйелдермен жасалған  кiсi өлтiру (оқталуды қосқанда) 16,3%-iн  құрады. Осы тұлғалардың арасынан  өз балаларын өлтiргенгендер 9,8%, ал өз күйеулерiн және бiрге  тұрғандарын өлтiргендер 44,6% болып  шықты.   Отбасылық-тұрмыстық жанжалдардың  кесiрiнен әйелдер зорлықшыл қылмыстар  жасайды, мысалы, әртүрлi дәрежедегi  денсаулыққа қасақана зиян келтiру (ҚР ҚК 103-105, 108,109 баптар) және бұзақылық  (ҚР ҚК 257 бабы). Осы екi топта әйелдердiң  үлесi өсуде. Ақырғы жылдары зорлауға  қатысқандығы үшiн сотталған әйелдердiң саны көбейiп кеттi. Әрбiр түзеу колониясында жазасын өтеп шыққан төртiншi әйел, зорлықшыл қылмыста кiнәлi. Көрiп тұрғанымыздай әйелдердiң құқыққа қайшы жүрiс-тұсында зорлықшыл қылмыстар көрiнеу орыналады. Олардың көбiсi пайда болған жанжалды қатал күшпен шешуге құмар. Осыдан, кiс өлтiру және денсаулыққа зиян келтiру - әйелдер қылмысының мiнездемесi деп санауға негiз бар деуге болады. Бұл қорытынды қазiргi қылмыстылықты және қоғамның жалпы әдеттiк жағдайына баға беру үшiн өте қажет. Көбiнесе әйелдер зорлықшыл қылмыстық әрекеттердi отбасылық-тұрмыстық жанжалдардың және интимдi әбiржулердiң арқасында жасайды. Әдетте олардың жәбiрленушiлерi. Күйеулерi, бiрге тұратындары, туысқандары – сирек, көршiлерi, таныстары. 2 жыл бұрын Хабаровск аймағында өте ерекше iстер бойынша тергеушiлер мен сарапшылар аяққа тұрғызылған болатын. Мұндағы мәселе, бiр аптаның iшiнде кiсi өлтiрушi әйелдер бұл жерде барлық рекордтан асып түскен: 21 қаңтарда Чегдомын поселкесiнде ер кiсi өлтiрiлген. Жарақаты өте ауыр екен. Жарақатты оған бiрге тұратын әйел пышақпен салған. Екеуi қатынасты бiр жақты ету үшiн кездескен. 23 қаңтарда ауруханада ер кiсi қайтыс болды. Ұрыс-керiс кезiнде әйелi оның қолын шапқан. Ақпан ... судың жағасында 40 жасар еркектiң мәйiтi табылды. Сезiктi ретiнде Галина дейтiн ұсталды. Бiр сөзбен, апта бойынша өз күйеулерiн өлтiрген 6 әйел жыныстылар болған. Ал, бiр 25 жасар қыз өз қолымен екеуiнiң сiлесiн қатырған. Әйелдер бөтеннiң мүлкiн иеленудi және бұзақылық әрекеттердi зорлықпен сирек жасайды. Дегенмен елдiң кейбiр аймақтарында әйелдердiң ұрлыққа, қарақшылыққа және бұзақылыққа қатысу оқиғаларының өсуi байқалып отыр.    Осыдан қызық-қызық өзгерiстер байқалды. Егер бұрын қарақшылық шабуылдарда және ұрлықта әйелдер көмекшi рөлiн атқарды десек, ал қазiргi кезде  әлсiз жыныстылар  өкiлдерi, бiрлесiп  және қаруланып  өз беттерiмен  еркектердiң көмегiнсiз жасайды.

    Зорлықшыл қылмыстар  өндiрiсте әйелдер үшiн тура келмейдi. Мысалы, өндiрiсте кiсi өлтiру шектi түрде десек те болады, еркектермен жасалады 96,5%. Жалпы кiсi өлтiру жиынтығында, әйел кiсiлердiң шектi салмағы мұнда бес есе төмен. Мысалы, әйелдердiң тұрмыстық қылмыстылығында орын алатын мiнездерiнiң жағдайлығы, жылдамдығы өндiрiстi  қылмыс жасайтын әйелдерге жұғымсыз.  Олармен жасалған қылмыстар, қажеттi психологиялық  байланыстарды анықтау, жеке қарым-қатынастар, өз әрекеттерiнiң нақты құпиялылығы және қатысушылармен өзара қарым-қатынастарын өзiне қамтитын дайындау әрекеттерiнiң айырмашылығы бар. Мұндай микро әлеуметтiк ортадағыәйелдердiң созылған қылмыстық әрекеттерi әйелдерде қылмыс жасауда кәсiби қабiлеттердi қалыптастырды.

    Ауылды жерлерде  қылмыстылық едәуiр төмен дәрежеде. өйткенi ол жердегi тығыз әлеуметтiк байланыстар өзiнен өзi әлеуметтiк бақылаудың элементi ретiнде қызмет етедi. Отбасы-тұрмыстық ортада – ауылды жерлерде  әйелдер жеке адамға қарсы қылмыстарды да, бөтеннiң мүлкiн ұрлаудыда жасалады, бiрақ осыған сәйкес iс әректтер қалаға қарағанда қоғамның пiкiрiмен қатал түрдебағаланады. Оның үстiне, ауылды жерде қылмыс жасаған және сотталған әйелдер, босатылғаннан кейiн ауылға үйлерiне  қайтпай, басқа жерлерде, көбiне қалаларда жиi қалып қояды.    Жалпы жауапкершiлiкке  тартылған әйелдердiң арасында әйелдер тобының  қылмыстылығы 26% құрады.Тергеумен және сотпен анықталмаған тұлғалармен қатысып, қылмыстық жауапкершiлiкке  тартылғандығы үшiн 4,1% қылмыс жасаған әйелдердiң фактiсi өзiне назар аудартады.

Әйелдер үшiн типтiк қылмыстар  – жаңа туған баласын өз анасының өлтiруi (ҚР ҚК 97-бабы), басқа кiсi өлтiру түрлерiне қарағанда, бұл қылмыс ауылды жерлерде көп тараған. Әдетте, мұндай iс әрекеттi тамағы жоқ, көйлегi көп, отбасысы жоқ жас әйелдер жасайды. Бiрқатар жағдайларда бұл қылмыстардың арқасында еркектiң бейнесi тұрғанын байқауға болады, көбiнесе бұл бiрге тұрушысы, немесе ойнасы, бұл ауыр қылмыстар үнсiз келiсiмсiз, жасалады, бiрақ әдетте әйел оның атын танымайды. Таңдамалы мәлiметтер бойынша, жиырмасыншы жылдармен салыстырғанда қылмыстар саны үш есе өстi. Ақырғы жылдардың күрделiрек қарқыны – бұзақылық үшiн сотталған әйелдердiң өсiмi: қылмыскерлер арасында 3%, ал сотталған бұзақылар арасында 5-6%. Еркектер сияқты, әйелдер әдетте бұзақылықты мас күйiнде жасайды. Бiрақ, бұл кездейсоқ мас күйiнде емес, жүйелi маскүнемдiктiң, қоғамға қарсы өмiр салтының, болмыстағы әрқашан керi жүрiс-тұрысының нәтижесiнде жасайды. Көптеген бұзақылықта кiнәлi әйелдер бұрын қылмыстық және әкiмшiлiк жауапкершiлiкке тартылғандар. Олардың бұзақылық әрекеттерi топтың көзiне түсу ниетiмен, олар өте қымбат тұратын пiкiрлер мен бағалаулармен жиi себеп етiледi.    Кәмелетке толмаған әйелдердiң қылмыстылығын зерттеу, бас бостандығынан айыру орындарында жасаған қылмыстары үшiн жазасын өтегендердiң жартысынан көбi ұрлық үшiн отырғандар. Олардың арасында көпшiлiгi зорлықшыл және қасақана күш қолдану қылмыстар: кiсi өлтiру, қарақшылық, ұрлықта кiнәлiлер. Ересек әйелдердiң қылмыстылығымен салыстырғанда жеткiншек қыздардың қылмыстылығының ерекшелiгi, кейiнгiлердiң арсында бөтеннiң мүлкiн ұрлаушылар аз екендiгiнен анықталады, бiрақ зорлауда қатысқандары үшiн сотталғандары төрт есе және бұзақылық әрекеттер жасағандары екi есе көп. Қазiргi кезде үйiнен қашып, қаңғырып, жезөкшелiкпен айналысып, маскүнем болып , есiрткiге дәйiктеп, жыныстық өмiрi өзгерте бастайтын қыздармен келiншектердiң көбеюi қоғамға өте қауiптi. Орта есеппен 8-ден 15%-ке дейiн қылмыс жасаған әйелдер – кәмелетке толмағандар. Шамасы 70% қылмыстар топтарды жеткiншек қыздармен жасалады.(см. Проблемы борьбы сЭ. Преступлениями в Казахстане.  Алматы, 1996, стр. 78).

    Еркектер мен  әйелдердiң бұрынғы соттылықтарының  саны туралы мәлiметтердi салыстырғанда  қызығарлық қарқын айқындалды: еркектерде  әйелдерге қарағанда бiршама соттылық  саны көбiрек, ал көп санды соттылығы бар тұлғалардың арасында еркектер мен әйелдердiң үлесi бiрдей. Ендеше, еркектердiң-51%-iнде 5 соттылық, әйелдерде-3,2% алты, 1,9% сәйкес, жетi 1,3 және 1,2, сегiз 0,6 және 0,6%, тоғыз 0,6 және 0,7%. Көрiнiп тұрғандай көрсеткiштер теңдесуде, ал тоғыз және одан да көп соттылықтар жанында – бұрын сотталғандар еркектер үлесiнен асып түседi. Қылмыстың қайталануының әйелдер арасыдағы ең жоғары деңгейi ұрлық жасағандар арасынд,а, ең төменгiлерi – кiсi өлтiрушiлер арасында.

  Сотталған әйелдер  жасы туралы мәлiметтер бойынша, көптеген бостандығынан айырылғандар 25-49 жас топтарына кiредi (68%). Сотталған еркектермен салыстыру олардың арасында жасына байланысты топтар 20-39 жасты көрсеттi. Бұл орта  жастың айырмашылығындада көрiнiс тапты: әйелдерде 36,3 жас және еркектерде 32,3. зерттеулер нәтижесi бойынша, (И.В. Корзун жүргiзген) әйелдер – жасына байланысты келесi дәрежеде таратылды: 14-17 жас – 15,4%, 18-24 жас – 13,3%, 25-30 жас – 13,8%, 31-40 жас 26,7%, 41-50 жас – 27,7%, 50-ден жоғары жас – 3,1%.Ең криминогендi топтар – 30-дан 40 жас және 40-тан 50-ге дейiн жастар болып табылады.

 Көрсетiлген жас топтарының  криминалды белсендiлiктерi олардың  еңбектiк және қоғамдық қызметiнiң   әлеуметтiк қарым қатынастардың  аясын кеңейтумен байланыст; әйелдер  қылмыстық жолға кешiрек жалпы алғанда түседi.; ал қылмыс жасағаннан кейiн әдеттегi қылмыстық ортаға түсiп қана, әлеуметтiк роцесстердiң жаңаруына еркектерге қарағанда қиын берiледi; өмiрлiк қиындықтар, отбасының ақаулары, жеке өмiрiнiң қалыптаспауы және өзге тұрмыстық келеңсiздiктер жоғары жастағы әйелдермен өткiр қабылданады, қылмыс үшiн оңай жолды жаратады; құқық қорғау органдары және соттар ауыр қылмыстардан басқа бiрiншi қылмыстары үшiн әйелдерге адамгершiлiк танытады және бас бостандығынан айырмайды, ал қалған қылмыстарды бiраз уақыт өткеннен кейiн, әйел үлкенiрек жасқа жеткенде жасай бередi (мұнымен бас бостандығынан айырылған әйелдер, еркектерге қарағанда, көбiрек жоғары жас деңгейiнде екендiгi түсiндiрiледi).

    50 жасқа жеткеннен кейiн  арнайы  қайталау өзiн  танытады..

    Кiсi өлтiру үшiн   басқаларға қарағанда 18-24 жас(29,5%) және  30-39 жас (23,2%), ұрлық үшiн –30 жасқа дейiн(60-60%) әйелдер сотталады.   Елдi мекеннiң жалпы сауаттылық деңгейiн көрсететiн көптеген қылмыскер әйелдердiң жоғары және орта арнаулы бiлiмдерi болады. Көптеген қылмыскер әйелдердiң мамандығы бар. Сотталғандарда iрi ұрлық, пара алу үшiн ең жоғарғы саралау бар және таңқарлығы ауыр зорлықшылығы  қылмыстар үшiн де.

    Шамасы 40% сотталған  әйелдердiң қылмыс жасау кезiнде  нақты жұмысы болмаған (оның iшiне  түсiнiктi себептермен, үй бикелерi  кiрмейдi) жұмыс iстемейтiндер және  оқымайтындар, әсiресе кәмелетке  толмаған қылмыскерлер арасында  көп.    Қылмыс жасау кезiнде  әйелдердiң жартысынан көбiсi тұрмысқа шықпағандар болған. Бәрiнен азы, өзiнiң жаңа туған сәбиiн өлтiрген тұрмысқа шыққан әйелдер. Осы барлық жас әйелдер  жоғары емес бiлiктiлiк және бiлiм деңгейiнде тұр. Тексерiлген әйел – қылмыскерлердiң арасында 16,9% толық отбасында тәрбиеленген, 55,4% толық мес отбасында (олардан 93,1% оқиғасы шешесiмен бiрге) 12,3% жақын туыстарымен, 15,4% балалар үйiнде интернаттардан. Осыдан басқа толық жанұяда тәрбиеленген ата-аналарының бiреуiнiң екiншi  некесiнiң куәсi болғандар 42,3%.  Тiкелей желi бойынша ұрпақ қалдыру 3,1% тексерiлгендерде ғана жойылмаған. Қалған жағдайларда орын алғандар: алкоголизм - 49%,  нашақорлық – 23,1%, психикалық аурулар – 7,7%, венериологиялық аурулар – 5,6%, соматикалық мiнездегi аурулар – 34,5%.

    Қылмыс жасаған  уақытта 13,7%-i некесiн тiркеуде  тұрған, бiрге тұрған (яғни тiркеуде тұрмаған – 21,2%), ешқашан неке қиыспағандар – 51,2%, ажырасқандар – 13,9%.

    Өз балаларының  санына қатысты әйелдер келесiдей  бөлiндi: ата-аналық құқығынан айырылғандар  – 10,1%-i сұралды, бiр баласы бар  – 27,6%, екi баласы бар – 19,3%, үш немесе одан да көп – 14,1%, баласы жоқтар – 28,9% болып шықты.

  Әрине барлық сотталған  әйедер өз балалары үшiн қайғыра бермейдi.

    25-30% бас бостандығынан  айыруға сотталған әйелдер әртүрлi психикалық аномалиямен абыржыған. Көбiнесе бұл маскүнемдiк, психопатия, олигофренин, орталық жүйке жүйесiнiң зақымдануы, бассүйек-мидың залалдану салдары. Бiздiң байқауымызша, кәмелетке толмағандар арасында аномальды қылмыскерлер бiршама көбiрек.  Жалпы  айтқанда, әйелдер үшiн сырттан қараған адамдардың баға беруi өте қажет. Және осы болса, адамдар қандай көзбен қарайды. Бiрақ оларда мiнездi демонстрациялау жоғарыда, ол мiнезге бақылау жасау төмендеген. Демокративтiк агрессивтiкте сирек көрiнiс таппайды, қорғану қызметiн атқарады және өзiн-өзi тұрақтандыру мақсатын жүзеге асырады. Өзiн тұрақтандыруға деген қажеттiлiк, адамгершiлiк iстерiнiң бiрден бiр күштi стимулы бүкiл өмiр салтына әсер ете отырып,  қылмыскерлерде кедергi, қысыңқы болып қалады. Бұл жай ғана еркектерге ұнауға тырысу емес не басқа әйелдерден жақсы көрiну емес. Бұл дәлелдеуге өз болмысын өмiрдегi өз орнын бекiтуге тырысу.    Қылмыскер әйелдер үшiн тұрақтылы, аффектiлiк, психозақымдаушы қайғылар және жоғары қызбалық әдеттен болып табылады. Бұл қажеттi жағдайларды немесе жеткiлiксiз тiркеулердi,  үәреншiксiз қабылдауға және өмiрлiк жағдайларды балауға, өз құқықтарының салдарын дұрыс болжамауға, жүрiс-тұрысының ойламсыздығы және жиынтықсыздығына әкеп соғады.   Әйелдер еркектерге қарағанда өз жағдайын жақсартуға құштарлау келедi. Осыдан олардың жоғары дабылы, абыржу және сенiмсiздiгi пайда болады.

 Себептiлiктiң мiнезi  және мазмұны бойынша әйелдер  арасынан қылмысқа шамалап мыналарды бөлуге болады:

    а) жеке тұлғаның күш көрсетушiлiк түрi – бұзақылық әрекеттер, кiсi өлтiру және денеге тұрмыстық жағдайда зиян келтiру, бала өлтiрудi жасаған әйелдер, бұл тұлғалар адам өмiрiне  оның құнды мүдделерiне, денсаулығына, денеге қол сұғылмаушылығына керi қатынастағылар;

    б) пайдакүнемдiк  күш қолданушылық түрi - өз мүддесiне  жету, бәрiнен бұрын мүлiктiң пайдаға,  соның iшiнде адам өмiрiнiң құндылығына  бағытталған әлеуметке қарсы  анықамалармен күштi ұғынылған жеке  тұлғаның едәуiр қоғамға қауiптi түрi;

    в) пайдакүнемдiк  түрi – қылмыскерлердiң пайдакүнем түрлерiне жататындар, соның iшiнде отбасы мүдделерiн қамтамасыз ету қажеттiлiгiмен байланысты түрi. Отандық зерттеулер бұл категория бойынша көп пайызы отбасылар дейдi. Лауазымдық қылмыстар үшiн қылмыстық жауаптылыққа тартылған тұлғалардың көпшiлiгi жанұялы адамдар (әйелдер-85%, ерлер-96%) және кәмелетке толмаған балаларымен (әйелдер арасында-82%, ерлер арасында-77%);

    г) мәжбүрлi түрi – объектiсi есiрткiлер, iшiмдiк, еркек жеке тұлғасы болатын таза психилогиялық болу арқылы жасайтын әртүрлi қылмыстық құбылыстар осы қылмыс өкiлдерi үшiн сәйкес келедi;

    д) абайсыз түрi  – құқықтық жазбаларға жеңiлтектiк-жауаптылықпен  қарау – кездейсоқ, абайсыз  қылмыскерлердiң көп бөлiгiн құрайды.

    Жеке тұлғаның тұрақты криминогендi себептiлiк бағыттылығы бойынша әйелдер арасында былай бөлу:

    а) өзiнiң бұрынғы  жалпы мiнездемесiмен кездейсоқ  ағымды жағдайлардың нәтижесiнде  қылмыс жасайтын, кездейсоқ әйел-қылмыскерлер;

    б) жеке тұлғаның  келеңсiз өтпелi жағдайларының  және өмiр сүруiнiң әсер етуiнде  қылмыс жасайтын жағдайлы қылмыскер-әйелдер;

в) әлеуметтiк қолдаған жүрiс-тұрыстың нормаларын жалтарған, оларды ұғынбаған  тұрақсыз қылмыскер-әйелдер;

    г) қылмыс жасау  арқылы алдына қойылған мақсатты  шешуге қатты тырысқан кәсiпқой әйел қылмыскерлер.

    Қазақстанда қазiргi уақытта 74 қылмыстық-атқару мекемелерi бар, оларда 76173 сотталғандар, олардың 2817-iн әйелдер құрайтындар ұсталып отыр.Әйелдердiң түзеу колониясы үшiн өзiне сай климаты, ерекше атмосферасы тән. Әйел қауымының сотталғандарының расында ерлерге қарағанда, өсек-аяң, көреалмаушылық, күмән, қызғаныш өз нормалары мен дәстүрiн құрай отырып кең етек алады /Дутов....

Берiлген ерекшелiктер әйелдермен жасалатын жазаны өтеу режимiнiң талаптарын бұзу құрылымын, бiр бөлiгiнде көрсетедi. Тәртiп бұзушылықтың негiзгi бөлiгiн құратын: жұмыстан бас тарту және қасақана өндiрiстiк неке – 19,4%, керi бiрге тұрушылықпен айналысу(лесбиянство) – 15,8%,  сотталғандарды ұрып-соғу – 11,5%, спирттiк iшiмдiктердi дайындау және алу – 10,9%, ұсақ ұрлық – 8,2%, бұзақылық әректтер – 6,7%, тыйым салынған заттарды алып жүру, дайындау және сақтау – 6,6%.

    Сондай-ақ таратылған: еркiмен келген жұмысшылармен  заңсыз байланыстар орнату, әкiмшiлiк  өкiлдерiн балағаттау және көкiрек  таныту, т.б. тәртiп бұзушылықтар. Бiрақ әйелдермен бас бостандығынан айыру орындарында жасалатын тәртiп бұзушылықтардың жалпы санының 4%-не олардың әрқайсысы асырмайды. Бас бостандығынан айырылған әйелдердiң ортасында есiрткiнiң заңсыз айналымына және қолдануына, карталық ойындарға, сотталған жеке адамдарға жүйелi күш қолданып, қол сұғуға әсiресе топтарының пайда болуына байланысты ерелер колониясында қалыптасатын тәртiп бұзушылықтар едәуiр жиi кездеседi. Бұл ұғымдар бәрiнен бұрын сотталған әйелдер арасында өзiн ұйымдастырудың басқа құрылымымен, сондай-ақ шамалау құндылығының жүйесiндегi айырмашылықтармен түсiндiрiледi. Ендi мысалы, еркектерден байқалатын криминалдық беделге негiзделген, нақты қалыптасқан сатылық жүйе сотталған-әйелдердiң арасында орын алмаған. Өздерiн “қылмыс әлемiнiң” мүшесiмiз деп есептеген, сол бiр сотталғандар, олармен жазасын өтеу кезiнде байланыс ұстамайды. Ақша, есiрткi, спирт ерлер колониясына жiберетiн каналдар бойынша “еркiндермен” криминалдық қатынас, әйелдер үшiн жалпы тән емес. Қылмыстық “қалқа”(общак) әйелдер колониясындағыларға және бостандықтағы олардың отбасы мүшелерiн қамтамасыз етпейдi. Егер бас бостандығынан айыру орындарындағы әйелдер белгiлi бiр тiреулер алса да, әдетте, бұндай тiреулердiң бастамашылары сол әйелмен жақын-интимде болған, туыстық қатынаста болған тұлғалар, бiрақ мұндай фактiлер тәжiрибеде сирек кездеседi. Сол себептен, кәсiби қылмыстық әдеп бостандығынан айыру орындарындағы әйелдердiң мүдделерiн әрқашан ескере бермейдi. Сонда да бұл ережеден көтермелеулер де болып тұрады. Мысалы, әйедер колониясының жүйесiнде 1992-1994 жылдарда қысқа мерзiмдi болған ағым байқалған, сотталғандардың керi бағытпен қозғалысы, өзiне сәйкес топпен “тақырбастылар” атағын алған.(осы топтың iшiндегiлер толығымен шаштарын сыпырып алып тастаған). Бұл ағымның мүшелерi Қарағанды облысы, Коксун поселкесiнiң, әйелдер түзеу мекемсiнде болған көтерiлiстiң бастамшылары болған. Жаппай тәртiпсiздiктер, режимдiк талаптарды қатаң түрге келтiруге  шешу қадам басқан, колонияның жаңа басшылықтың келуiне, сотталғандар контингентiн орнату және ұстау режимiндегi тәртiп бұзушылықтарға байланысты шыққан. Бостандықтан айыру орнындағы әйелдердiң көп бөлiгi “отбасы” деп аталатын топқа бiрiгедi. Бiрақ, бостандықтан айыру орнындағы ерлердiң бiр атты тобынан айырмашылығы, бұл жерде бiрiншi кезекте сексуалдық байланыстар алға шығады. Бұл жанұядағы қатынастар кәдiмгi жанұядағы қатынастарға жақын болады. Оларда еркектiң рөлiн атқаратын, сотталған бiреуi болады. Ол “жоғарғы жарты” деп аталады. (немесе Володя, Кобель, Кобла) келесi жақтар әйел қызметiн атқарады және “төменгi жарты” деп аталады. (немесе ковырялки(шұқығыштар), каблуха).     “Отбасылар” тұрақты болып келедi. Оның үстiне, бұл қарым қатынастардың кейбiр жеке адамға әсерiнiң күштiлiгi соншалықты, әкiмшiлiкте сотталғандарға қатысты тежеу жасай алмайды, оның iшiнде түзеу-тәрбиелiк мәндегi нақты шараларды таңдаған жағдайда да.Шамасы 60% сотталлған әйелдер, әсiресе жастары бiр бiрiмен сексуалдық қатынаста болады. Кiмдер туысқандарымен, күйеулерiмен және балаларымен тұрақты байланысты сақтап қалған болса, солар гомосексуалдық қатынастардан аулақ болды.    Сотталған әйелдер арасында көбiсi, невротикалық бұзылыста болды. Олардың арасында депрессиялық қалыптағылар да болады, бостандықтан айыру орнына келуiне байланысты оларға болашақ өте түңiлген күйде болады.    Әйелдер еркектерге қарағанда бейiмделгiш келедi, бұл олармен тәрбиелiк әдiмтемелердi қолдануға да болатындығы туралы айтып өту керек (аутогендiк жаттығу, өзiн-өзi бейiмдеу және т.б.)

 Қылмыстылықтың жеке  басын оқып бiлу қылмыстық әрекеттердiң  жасалу себептерiн және қылмыстардың  тиiмдi алдын алуды өндiрудi тануға мүмкiншiлiк бередi.

2.Әйелдер қылмыстылығының себептерi.

    Әйелдер қылмыстылығының  мiнезi әлеуметтiк сипатқа ие.  Олар қоғамның  нақты тарихи өмiр жағдайларымен, қоғамдық қоғамдық қатынастар жүйесiндегi әйелдiң орнымен, оны рөлi және функцияларымен байланысты. Басқа да барлық қылмыстылық сияқты қоғамның әрқашан даму барысында жаратылған оны “әйелдiк” бөлшегi құтылусыз және айқын болады.Бiлетiнiмiздей, әйел психологиясының кейбiр өзiне тән белгiлiрi болады. Әйелдер көбiнесе эмоционалды, сезiмтал, қабылдағыш болып келедi. Бiр әйел ................. мәселесiне бiр жылдан артық уақытын сары қылған, өте кәрi психиатр бiр түрiнәрсенi айтып бердi. Мәселе әйел-қылмыскерлердiң еркектерден айырмашылығы: қаңғыбастыққа сануға құмарлығы аз. Бiреулерi жасағандары үшiн өкiнедi, басқалары жасағанын қайталауға дайын тұрады. Бiрақ, егер ұят бойынша болса, әйелден  әйел жайдан жай кiсi өлтiрмейдi. Әйел табиғатты себепсiз жай өлтiруден оларды сақтайды! Сондықтан бiраз тергеушiлер әйел-маньяктармен жұмыс iстеуге тура келген. Бөлiмдi кiсi өлтiрген әйелдермен бикештер барлық уақытта кiсi өлтiргенi үлкен әйел сыры.Және барлық елде. Тыныш өлтiрген. Есеппен және “мас күйiнде”. Көбiнесе қызғаныштан, 1979 жылы Ресейде медико-хирургиялық академиясының студентi Бронислов Байрашевскидi жиһазды бөлмеде өлтiрген, Просковья Качканың iсi көтерiлдi. Паша ойланып әрекет жасаған. Ол ең рухының жанға жайлы кезiнде, сүйiктiсiнiң бетiнен атқан. Оқиға халықтың алдында және серiгi Качка О.П.-ның көзiнше болған.   1923 жылы 1-шi қазан күнi жиырма төрт жасар Настя Е. Шектi депрессия жағдайында оны ганореямен зақымдаған және жолдас қызымен ойнастық қылған, бiрге тұрушысының мүшесiн кесiп тастаған.    Ал, Париж елдi мекенiнен келген екi қызметшiлердiң тарихы мүлдем “қорқынышты фильм”  түйiлуi мүмкiн. 1933 жылы оныншы желтоқсанда полицейскилер сөрiнiң екiншi қабатынан иелерiнiң –шешесi және қызының екi мәйiтiн тапты. Екеуiнiң де көздерi ойылып алынған. Мұны қызметкерлер жасаған – екi апалы-сiңiлi Кристинажiне Лея. Неге екенiн қыздар судьяларға түсiндiре алмады. Оның үстiне Ланселен ханын және оның қызының қызметшiлерiмен қарым қатынасы жақсы екенiн бәрi бiлетiн едi. Сараптама қыздарды маньяк екенiн мойындамады. Бiрақ, саусақпен құрбандарданкөзiн жұлып алу? Бұл үшiн, Чикатилоның жүйкесi керек шығар.

    Жауыз, жартылай  жынжы садист әйелде онша көп те емес. Көбiнесе кiсi өлтiруге қорғану барысында жол бередi. Ең көп тараған себептерi –күйеуi iшедi және әйелiн қатты масқаралайды. Мiне сонымен шыдамда таусылады. Тұншықтырады. Пышақпен ұрады, әсiресе күйеуi қол көтергенде, өте әлiсз әйелде мұны жасай алады екен. Бұлар жайлы айтады “шыбында ренжiтпейдi”.......

Үшiншi кiсi өлтiру инцестен немесе әйелдi зорлаушымен байланысқа түсуге мәжбүрлеуден болады. Еркектерге қарағанда кiсi өлтiрудi ойластырған әйел айырмашылығы ол ешқашан қателеспейдi. Шамасы әрбiр оныншы кiсi өлтiрушi әйелдер алдын ала ақыры қайғымен бiтетiн спектакль дайындайды. Жәбiрленушi мас кезiнде көбiнесе қылмыс жасайды немесе жәбiрленушiге елiтетiн нәрсе бередi. Лисичкина бұрынғы күйеуiне , оның жаңа әйелiне және балаларына кастрюльге балалар кашасына, сораға және сүтке уды сеуiп қуланған. Отбасының барлық мүшелерi қайтыс болды. Мiне қызғаныштан болған қылмыс. Мұнда әйел қиялының бiр бөлiгi бар. Қабiлеттi судмед сарапшылар сера қышқылымен құю арқылы құрбан қылу, антифриздi ваннаға инелеу туралы айтып бердi, және серiгiнiң сәбиiн өлтiру туралы қорқынышты оқиғаны да.  Әйелдердiң қылмыстылық спецификасына әйелдердiң кәсiптiк нәрселерiне, соған сай iстер, өндiрiстiк әрекеттер, рөльдiк функциялар өзгерiстермен әсер етедi.

Сол уақытта еркектер мен  әйелдердiң теңқұқылығы көбiнесе формальдi, демагогиялық мiнезде, соның iшiнде әсiресе тiкелей материалдық игiлiктердi өндiрумен әйелдер айналысқан жердегi, кәсiби әрекеттiң аясында, не төменгi басқарушылық звеносында еңбек ететiндер. Бiзге көзiмiзге әйелдер табиғатын әлеуметтiк жасанды етуi жүрiп жатқан тәрiздi. Бұл өзгерiстер едәуiр қоғам, оның адамгершiлiгi, оның рухани мәдениетi, адамдар арасындағы қарым қатынас үшiн келеңсiз салдар туғызуы мүмкiн.  Әлеуметтiк құқықсыздық, жалпы психикалық тұрақсыздық, адамгершiлiк психологиялық шамалауларды жоғалту және осының салдары сияқты – жағдайларда отбасылық өмiрге үйрене алмау, “жанұялық ошақтың сақтаушысы” рөлiн орындауға – қоғамда, сiресе жастар арасында әйелдер қылмыстылығына керi әсер ететiн толық бейнесi емес. Әйелдер қылмыстылығының құрылымындағы күшейтiлген қарқынның негiзi бiр себебi экономиканың ауыр келеңсiздiктерiнен көрiнедi. Өз уақытында халық шарушылығының саласында (бiлiм, денсаулық сақтау, әртүрлi қызмет ететiн мекемелер) әйелде әлi күнге дейiн қызметтiк жалақы жағынан ұтылып келдi. Бiрiншi кезекте осы факторлар отбасы игiлiгiне керi әсер ететiн әйел үшiн әлеуметтiк нәрсенiң қамқорлығы болғандықтан жағдай болып табылды. Iшкi абыржу, әйелдердiң қайғыруы оның iшiнде өз балалары мен жақындары тағдыры үшiн күшейедi. Экономиканың агроөндiрiс кешенiнде iшкi саясаттың, ауылшаруашылық кәсiпорындарының жекешелендiруiн өткiзудi жүзеге асыруға байланысты көпшiлiгi жұмыстан айырылады. Статистикалық мәлiметтер бойынша 1995 жылда ауылды жерден республика қалаларына 26 мыңнан астам әйелдер көштi.  Еңбек қолдарына сұраныс балмағандықтан 45 жастан жоғары және орта бiлiмi бар әйелдер мамандығы бойынша жұмыс iзденiстерi жоқ. Тағы бiр өткiр мәселе ауылдық жерлерде, кiшi қалаларда және поселкелерде жұмысқа орналасу. Бұл жерде жасына, бiлiмiне, мамандығына қарамастан әйелдерге жұмыс табу өте қиын. Жалпы республика бойынша еңбекпен қамтамасыз ету қызметiне 1999 жылы келген әйелдердiң iшiнен 1,3% ғана жұмысқа орналаса алды. Жалпы, жұмыссыз деп танылған әйелдердiң жартысынан көбiнде жас балалары, олардың iшiнде туылғаннан мүгедектерi бар, олардың 5% астамы жалғыз аналар, шамасы 9% - көпбалалылар. Көптеген жұмыссыз әйелдердiң қабаты қалыптасты: 38% алты айдан астам жұмыссыздар құрайды, 18%-де 1 жылдан астам.

    Нарықтық құрылымның  тиiмдi заңды регламентациясының жаңа, бiзге бұрын белгiсiз болған кәсiпкерлiктiң болмауында, бiз жаңа қылмыстық әрекеттермен, оның iшiнде әйелдердiң жаңа нысанымен әсерлесу. Мұның көрсеткiшi болып 1996 жылғы Швейцария полицейлерiнен 1 миллион доллар тұратын, жалпы сомасы 20 миллион АҚШ долларын құрайтын ҚР Ұлттық Банкiнiң 20 жалаған кепiлдiктерiн дайындауда және сатып алуда айыпталған Қазақстанның азаматшасы К-ның қамауға алынуы табылады.     1996 жылы қазанда Алматы қаласында “Номау банкiнiң” төрағасы 1,5 жылға сотталған. Ол банктiң құрылтайшыларымен қылмыстық келiсiмге түсiп, оларға заңсыз түрде 100 мың теңгенi кредитке берiп жiберген, яғни құрылтайшылардың қарамағындағы фирмалар есебiне аударылып, сол жерден нақты алынып иеленiлген.

Қылмыстылық және экономика  “параллель курс” жолымен ғана жүрмейдi, шаруашылық және саяси өмiр тұрақтанған жағдайда да, келеңсiз кризистiк материалдық өндiрiстiң салдарлары көптеген жылдар бойы сезiлiп отырады. Мәселе, осының әсерiнен қоғамға қарсы әдет-ғұрыптар және әдептер, аморальды ережелер және елестер қалыптасады. Олардың себептерiн туғызатын әлеуметтiк-экономикалық тәртiп жойылғаннан кейiн де жаңағылар сақталып қлады. Әлеуметтiк ортаның рөлiн және микроәлеуметтiк әсiресе әйелдердiң құқыққа қайшы мiнезiнiң  қалыптасуын, сондай-ақ олардың әртүрлi криминогендiк белсендiлiгiн нығайтатын факторларды ұғыну жоғарыдағы түсiнiкте өте қажеттi маңыздылыққа ие.

    Бiздiң ойымызша, нашақорлық және жезөкшелiк тәрiздi осындай қоғамға жат құбылыстардың арасына микро әлеуметтiк ортаның керi әсерi бәрiнен бұрын назар аудартады.

    Жезөкшелiк және қылмыстылық арасында болған кездесоқсыз және тiкелей байланыс. Бұл жағдайға көбiнесе 1906ж. Гернет көңiл аударған. Бұл жерде қылмыстылықты тудыратын, әлеуметтiк себептермен жезөкшелiкк қатысуды, әйелдердiң кiшi қылмыстылығын түсiндiргенде естен шығармау керек. (см. Гернет .....). грузиядағы жезөкшелiктi оқып бiлу негiзiнде жасалған қорытындылар қызықты. Осы зерттеулердiң мәлiметтерi 22,2% сұрау алынған жезөкшелер есiрткi қолданатын болған.    Жеке адамның криминогендiк бағытының қалыптасуына микроәлеуметтк керi әсер танытудың бiр нысанына назар аудару, жастар тобының керi ықпал етуiмен қылмыстық жолға түсетiн, кәмелетке толмаған және жас қыздарға дәлiрек айтқанда мақсатқа сай келедi.

   Жезөкшелiкке және  соған сай басқа да қылмыстық әрекеттердiң нысандарына кәмелетке толмағандар елiктейдi. Мамандардың кәмелетке толмағандардың құқық бұзушылықтарының алдын алудағы есебi бойынша, қазiр Алматыда мыңға жуық жезөкше-қыздар жұмыс жасайды. Жасырын бейнестудияларда таспаларға балалар порнографиясының сценалары өте сұмдық түрде, тiптi үй жануарларымен қосылып, қатынасқа түсуiне дейiн жазылу жүзеге асырылады. Балалар “порносының” 1 минуттық жазылымы шамасы 100 АҚШ долларынан тұрады.    Әйелдер бара бара қылмыстық әрекеттiң ұйымына тартылып келе жатыр. Кәсiпқой ұрылар, алаяқтар, притон ұстаушылар, есiрткi және ұрланған заттарды алушылар қылмыстық дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды белсендi алып жүрушiлер болып жатыр, өз әрекеттерiнiң аясын кеңейтiп жатыр және оған көптеген әйелдер мен қыздарды, әсiресе жастарын тартып жатыр. Оның үстiне бұған ақырғы кезде “екiншi тынысын” алған “ұрлықшы ой” деп аталатын өзiне керi дамуын алып жатқан қылмыстық дәстүрлердi, әдет-ғұрыптарды қамтиды. Ол бас бостандығынан айыру орнында бостандықта қалай, сол сияқты бiршама өзгерген нысанда болады.  Әйелдердi бас бостандығынан айыру орындарында ұстаумен және осы орындардан басқа жерлерде олардың келесi қоғамға үйренулерiне байланысты, күрлелi мәселелер қазiргi әйел қылмыстылығының жағдайына ықпал ететiндей күмәнсiз.

Жалпы алғанда, әлеуметтiк-экономикалық процестердiң, әйелдер өмiрiнiң талдауы  бойынша қазiргi кездегi олардың арасындағы қылмыстылықтың себептерi келесi құбылыстармен  байланысты деп есептеуге болады:

1)      әйелдердiң  қоғам өндiрiсiндегi едәуiр белсендi қатысулары, өкiнiшке орай олардың материалдық қажеттiлiктерiн және рухани сұраныстарын қанағаттандырмайды. Көбiсi мұндай жұмысты құнттамайды және оны тастайды, өмiр сүру үшiн керегiн заңсыз жолдармен тапқысы келедi. (ұрлықтармен, тонаулармен, жезөкшелiк және т.б.). Қолда бар мәлiметтер бойынша миллиондаған әйелдер бұрынғы кезде құрылысшы мамандығын таңдаған, бiрақ бұл жерде механизацияның деңгейi ортамен 30% жетедi. Әсiресе қол еңбегiнiң үлесi күштi болға, ауылдағы әйелдердiң жағдайын алайық, бiрақ қалаға қарағанда медициналы, сауда, мәдени тұрмыстық қызмет көрсетулер аз орналасқан, көңiл көтерулер, үйлердегi ыңғайластықтар едәуiр аз. Көптеген ауылдық мекендер iрi мәдени және өндiрiстiк орталықтардан ұзақ орналасқан. Ауыр, күрделi жұмыспен ешқандай өкiнiшсiз, оған қайтып оралуға деген ниетсiз айырылады, егер бұған өте келеңсiз жеке басының жағдайлары мәжбүр етпесе. Ол әйелдi әбiржiтiп, тәлкекке салып, одан табиғат берген әйелдiлiк, жұмсақтық, нәзiктiк, сезiмталдық сияқты нығметтерден айыруымен қауiптi. Әйел дөрекi, жылдам, қызу қанды, пайда болған мәселенi дөрекi күшпен шешуге бейiм болып қалады;

2)       әлеуметтiк  бақылаудың елеулi әлсiреуi және  бiрiншi кезекте отбасының. Бұл қажеттi фактормен жас әйелдердiң құқық бұзушылықтары байланысты, олардың көбiсiн үй-жайсыз өмiр сүру алып барады. Оның үстiне, бiз әйел ең еңбегiнiң, әйелдiң жұмыспен қамтылуының құлдырап тұрған кезеңiнде өмiр сүрiп жатырмыз. Пайданың артынан қуу, адамдардың тұрмыстық орынсыздығына бағытталған, бағаны көтеруге шамалау, амал жоқ әлеуметтiк мақсаттарды екiншi жоспарға бағыттайды. Соған сәйкес құқықтық механизмнiң және экономикалық реформа мен нарықтық экономиканың жағдайында әлеуметтiк қорғау және әйелдердiң еңбекке орналасушылығы туралы қазiргi жоқшылық олардың жағдайының нашарлауы салдарынан жанжалдың өрiстеу қаупi туып тұр;

3)      қоғамдағы  қысымшылықтың өскендiгiнен, адамдардың  дабылдылығы, олардың арасындағы  жанжалдар мен араздықтар. Отбасы-қажеттiлiгiн қанағаттандыру қиындап барады, ол, бұл бiрiншi кезекте әйелге жүктеледi. Жанұяның игiлiгi, балалары үшiн, кейбiр әйелдер қылмыстық жолға түсуге дайын. Қамтамасыздандырылмаған және нашар қамтылған жанұялардағы әйелдердiң жағдайы едәуiр төмен, олар үшiн көздi қызықтыратын күшi бар киiмнiң сәндi заттары және байқа құнды заттардың ауылы алыс. Сондықтан оларда бағыныштылық , жеңiлiс, төмендiлiк сезiмдерi жоғары болады. Бұл оларды ұрлық, тонау және қарақшылық жасауға итермелеуi мүмкiн, бұдан пайда болған зұлымдық, қызу қандылық және тағылық басынан кешiрген қарсылықтарының психологиялық өкiлеттiгi құралы ретiнде пайдаланылады;