Қазақстан Республикасы
ғылым және білім министрлігі
Қазақ мемлекеттік қыздар
педагогикалық университеті
Реферат
Тақырыбы: Әйелдер қылмыстылығының жағдайы,
динамикасы және құрылымы.
Орындаған: 310 топ студенті
Калдибекова К.
Тексерген: Баймырзаева Ж.
Алматы 2012ж
Жоспар:
Кіріспе
1. Әйелдер қылмыстылығының
жағдайы, динамикасы және құрылымы.
2. Қылмыскер әйелдердің
жеке тұлғалық көрсеткіші мен
мінез құлқы.
3. Әйелдер қылмыстылығының
себептерi.
4. Әйелдер қылмыстылығын
ескерту.
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Кіріспе
Әйелдердiң қылмыстық
мiнез-құлқы жеткiлiктi меңгерiлмеген. Сонымен қатар қоғамға
қайшы, соның iшiнде әйелдердiң қылмыстық
мiнездерi қоғамға, отбасына керi әсерiн
тигiзiп жатыр. Әйелдер қылмыстылығы –
қоғамның, оның рухының салауатты жүрiс
–тұрысының көрсеткiшi, адамзат құндылығының
негiзiне деген қатынасы. Әйелдердiң бейәлеуметтiк
жүрiс-тұрысы өсiп келе жатқан ұрпаққа
салғырт әсерiн тигiзедi. Әйелдер мен кәмелетке
толмағандар қылмыстылығының арасында
тығыз байланыс бар. Кейiнгi жылдары әйелдер
қылмыстылығының өсу қарқыны байқалады,
сондай-ақ кәмелетке толмаған қылмыскерлер
арасындағы қыздардыңда саны өсуде. Қыздар
iшкiлiкке, маскүнемдiкке, нашақорлыққа,
жезөкшелiкке белсендi түрде салынатын
болып кеттi, жеке адамға қарсы қылмыстарды
да сирек жасайтын болды. Әйелдермен жасалатын
қылмыстардың алдын алудың тиiмдiлiгi әлсiз,
арнаулы ескеру шаралары өте сирек қолданады
және жоспарланады. Сонымен бiрге, ҚР Заңының
19 бап (1тармағына) сәйкес “Қоғамдық қауiпсiздiк,
яғни Қазақстан азаматтарының өмiрiнiң,
денсаулығыныңжәне мүдделерiнiң қорғалуы
және де оларға зардап келтiруге бейiм
қауiп-қатерден қазақстан қоғамын құндылығын
қорғау, мемлекеттiк органдардың меншiк
нысанына қарамастан кез келген органдардың
лауазымды адамдардың және азаматтардың
олардың құқықтары мен бостандықтарының
кепiлдiктерiн, жеке қауiпсiздiгiн нығайтуға
бағытталған әрекеттерi және шешiмдерiмен
қамтамасыз етiледi. Оның үстiне берiлген
мiндеттiң шешiмiн Қазақстан Республикасындағы
ең жоғарғы құндылық болып адам, оның өмiрi,
құқықтары мен бостандықтары болып табылатыны
туралы (ҚР Конституциясы 1-бап) конституциялық
ереженi орындау ретiнде де қарастыру керек.
Әйелдер қылмыстылығының
жағдайы, динамикасы және құрылымы.
Әйелдердiң қылмыстық
жүрiс-тұрысы еркектердiң қылмыстылығынан
көлемi және қылмыстың сипатымен, әдiсiмен
және оны жасау құралымен қылмыстық қол
сұғудағы құрбанды таңдаумен ерекшеленедi.
Әйелдердiң қылмысына көбiнесе отбасылық-тұрмыстық
және соған сәйкес жағдайлар жиi ықпал
жасайды. Бұл ерекшелiктер қоғамдық қатынастардың
жүйесiнде әйелдiң тарихи бейiмделген орнымен,
оның әлеуметтiк рөлi және қызметтерiмен,
оның биологиялық және психологиялық
қабiлетiмен ерекшеленедi. Алайда әйелдердiң
қылмыстық мiнезiнiң таралымын, сипаты
және әдiстерi, қоғамға қауiптiiк дәрежесi
өзгеруiне байланысты, әйелдердiң әлеуметтiк
өмiр жағдайы мен өмiр салты өзгередi.
Статистикалық мәлiметтер
бойынша, ақырғы 15 жылдың iшiнде жыл
сайын әйелдердiң қылмыстық жауапкершiлiкке
тартылуының едәуiр санының өсуi
байқалады. Ендеше, 2000 жылдың 12 айында
тек Қарағанды облысы бойынша
10258 адамның қылмыс жасағандығы анықталды,
олардың – 1428-i әйел кiсiлер (1999жылға –
9755 және 1161-ге сәйкес келiп тұр). Әйелдер
қылмысының көптеп тараған түрi болып
бөтеннiң мүлкiн ұрлау (әйелдер қылмысының
жалпы құрылымының 15%-iн құрайды), сенiп
тапсырылған мүлiктi иелену және ысырап
ету, алдау немесе сенiмге қиянат жасау
жолымен мүлiктiк залал келтiру (18-20%); тұтынушыларды
алдау (13-14%). Бiрақ бiр нәрсенi ескеру керек,
ресми статистика әйелдер қылмыстылығын
айқын жағдайын толығымен ашпайды. Көптеген
қылмыстар (ұрлықтар, әсiресе ұсақ-түйектерi)
ашылмайды және тiркелмейдi. Өз мүддесi
үшiн қылмыстарды әйелдер көбiнесе жұмыс
орындарында жасайды, яғни әртүрлi мiндеттердi
орындау мұқтаждығымен және себебiмен.
Ұрлықтың төрттен үш бөлiгi қалалардан
орын алады, өйткенi, ауылды жерлерде сауда
нүктелерi, қоғамдық азықтану кәсiпорындары
едәуiр аз екендiгi айтпасақта түсiнiктi.
Жалпы тұрғыда кiрiстердi немесе басқа
да салық салынатын объектiлердi жасырғаны
үшiн қылмыстық жауапкершiлiкке тартылған
әйелдер 60,9% құрады. Әдеттегiдей бұлар
иеленген лауазмының мамандығы бойынша
жоғарғы және орта арнайы бiлiмi бар , есеп
тапсыру және сауда-қаржының iсiмен
1 жылдан артық шұғылданған жеке фирмалардың
жергiлiктi кәсiпорындардың, серiктестердiң,
кооперативтердiң бухгалтерлерi сауда
кәсiпорындарының меңгерушiлерi. Барлық
жағдайларды бұл қылмыстың жасалу схемасы
бiрдей десекте болады: бұл келген не
кеткелi тұрған тауардың бiр бөлiгiн
жасыру, не салықтан түскен пайданың
көлемiн түсiрiп жiберу мақсатында есеп
бойынша ақша құралдарының қозғалысы
туралы есептiлiктi қасақана жымқыру,
қызметтiк жұмыспен пара алу да байланысты.
Бұрын көбiнесе әйелдер пара алушылықта
пара берумен және делдал болумен айналысса,
қазiр пара алушылардың саны көбейiп кеттi.
Көрiп тұрғанымыздай, мұны әйелдердiң әлеуметтк
белсендiлiктерiнiң өсуiмен байланыстыру
керек, онымен бiрге, құқық қорғау аясымен
де, қанша дегенмен пара алушы әйелдердiң
арасында сотта iстейтiндерi, прокуратура
және IIО-ры қызметкерлерi де аз емес екен.
Жалпы кiсi өлтiру жиынтығында, әйел кiсiлердiң
шектi салмағы мұнда бесе есе төмен. Мысалы,
әйелдердiң тұрмыстық қылмыстылығында
орын алатын мiнездерiнiң жағдайлығы, жылдамдығы
өндiрiстi қылмыс жасайтын әйелдерге
жұғымсыз. Олармен жасалған қылмыстар,
қажеттi психологиялық байланыстарды
анықтау, жеке қарым-қатынастар, өз әрекеттерiнiң
нақты құпиялылығы және қатысушылармен
өзара қарым-қатынастарын өзiне қамтитын
дайындау әрекеттерiнiң айырмашылығы бар.
Мұндай микро әлеуметтiк ортадағыәйелдердiң
созылған қылмыстық әрекеттерi әйелдерде
қылмыс жасауда кәсiби қабiлеттердi қалыптастырды.
Ауылды жерлерде қылмыстылық едәуiр төмен
дәрежеде. өйткенi ол жердегi тығыз әлеуметтiк
байланыстар өзiнен өзi әлеуметтiк бақылаудың
элементi ретiнде қызмет етедi. Отбасы-тұрмыстық
ортада – ауылды жерлерде әйелдер
жеке адамға қарсы қылмыстарды да, бөтеннiң
мүлкiн ұрлаудыда жасалады, бiрақ осыған
сәйкес iс әректтер қалаға қарағанда қоғамның
пiкiрiмен қатал түрдебағаланады. Оның
үстiне, ауылды жерде қылмыс жасаған және
сотталған әйелдер, босатылғаннан кейiн
ауылға үйлерiне қайтпай, басқа жерлерде,
көбiне қалаларда жиi қалып қояды. Жалпы
жауапкершiлiкке тартылған әйелдердiң
арасында әйелдер тобының қылмыстылығы
26% құрады.Тергеумен және сотпен анықталмаған
тұлғалармен қатысып, қылмыстық жауапкершiлiкке
тартылғандығы үшiн 4,1% қылмыс жсаған әйелдердiң
фактiсi өзiне назар аудартады. Әйелдер
үшiн типтiк қылмыстар – жаңа туған баласын
өз анасының өлтiруi (ҚР ҚК 97-бабы), басқа
кiсi өлтiру түрлерiне қарағанда, бұл қылмыс
ауылды жерлерде көп тараған. Әдетте, мұндай
iс әрекеттi тамағы жоқ, көйлегi көп, отбасысы
жоқ жас әйелдер жасайды. Бiрқатар жағдайларда
бұл қылмыстардың арқасында еркектiң бейнесi
тұрғанын байқауға болад, көбiнесе бұл
бiрге тұрушысы, немесе ойнасы, бұл ауыр
қылмыстар үнсiз келiсiмсiз, жасалады, бiрақ
әдетте әйел оның атын тамайды. Таңдамалы
мәлiметтер бойынша, жиырмасыншы жылдармен
салыстырғанда қылмыстар саны үш есе өстi.
Ақырғы жылдардың күрделiрек
қарқыны – бұзақылық үшiн сотталған
әйелдердiң өсiмi: қылмыскерлер арасында
3%, ал сотталған бұзақылар арасында
5-6%. Еркектер сияқты, әйелдер әдетте бұзақылықты
мас күйiнде жасайды. Бiрақ, бұл кездейсоқ
мас күйiнде емес, жүйелi маскүнемдiктiң,
қоғамға қарсы өмiр салтының, болмыстағы
әрқашан керi жүрiс-тұрысының нәтижесiнде
жасайды. Көптеген бұзақылықта кiнәлi әйелдер
бұрын қылмыстық және әкiмшiлiк жауапкершiлiкке
тартылғандар. Олардың бұзақылық әрекеттерi
топтың көзiне түсу ниетiмен, олар өте қымбат
тұратын пiкiрлер мен бағалаулармен жиi
себеп етiледi. Кәмелетке толмаған әйелдердiң
қылмыстылығын зерттеу, бас бостандығынан
айыру орындарында жасаған қылмыстары
үшiн жазасын өтегендердiң жартысынан
көбi ұрлық үшiн отырғандар. Олардың арасында
көпшiлiгi зорлықшыл және қасақана күш
қолдану қылмыстар: кiсi өлтiру, қарақшылық,
ұрлықта кiнәлiлер. Ересек әйелдердiң қылмыстылығымен
салыстырғанда жеткiншек қыздардың қылмыстылығының
ерекшелiгi, кейiнгiлердiң арсында бөтеннiң
мүлкiнұрлаушылар аз екендiгiнен анықталады,
бiрақ зорлауда қатысқандары үшiн сотталғандары
төрт есе және бұзақылық әрекеттер жасағандары
екi есе көп. Қазiргi кезде үйiнен қашып,
қаңғырып, жезөкшелiкпен айналысып, маскүнем
болып , есiрткiге дәйiктеп, жыныстық өмiрi
өзгерте бастайтын қыздармен келiншектердiң
көбеюi қоғамға өте қауiптi. Орта есеппен
8-ден 15%-ке дейiн қылмыс жасаған әйелдер
– кәмелетке толмағандар. Шамасы 70% қылмыстар
топтарды жеткiншек қыздармен жасалады.(см.
Проблемы борьбы сЭ. Преступлениями в
Казахстане. Алматы, 1996, стр. 78).
Еркектер мен әйелдердiң
бұрынғы соттылықтарының саны
туралы мәлiметтердi салыстырғанда
қызығарлық қарқын айқындалды: еркектерде
әйелдерге қарағанда бiршама соттылық
саны көбiрек, ал көп санды соттылығы бар
тұлғалардың арасында еркектер мен әйелдердiң
үлесi бiрдей. Ендеше, еркектердiң-51%-iде
5 соттылық, әйелдерде-3,2% алты, 1,9% сәйкес,
жетi 1,3 және 1,2, сегiз 0,6 және 0,6%, тоғыз 0,6
және 0,7%. Көрiнiп тұрғандай көрсеткiштер
теңдесуде, ал тоғыз және одан да көп соттылықтар
жанында – бұрын сотталғандар еркектер
үлесiнен асып түседi. Қылмыстың қайталануының
әйелдер арасыдағы ең жоғары деңгейi ұрлық
жасағандар арасынд,а, ең төменгiлерi –
кiсi өлтiрушiлер арасында. Сотталған әйелдер
жасы туралы мәлiметтер бойынша, көптеген
бостандығынан айырылғандар 25-49 жас топтарына
кiредi (68%). Сотталған еркектермен салыстыру
олардың арасында жасына байланысты топтар
20-39 жасты көрсеттi. Бұл орта жастың
айырмашылығындада көрiнiс тапты: әйелдерде
36,3 жас және еркектерде 32,3. зерттеулер
нәтижесi бойынша, (И.В. Корзун жүргiзген)
әйелдер – жасына байланысты келесi дәрежеде
таратылды: 14-17 жас – 15,4%, 18-24 жас – 13,3%,
25-30 жас – 13,8%, 31-40 жас 26,7%, 41-50 жас – 27,7%,
50-ден жоғары жас – 3,1%.Ең криминогендi
топтар – 30-дан 40 жас және 4,-тан 50-ге дейiн
жастар болып табылады.
Көрсетiлген жас топтарының
криминалды белсендiлiктерi олардың
еңбектiк және қоғамдық қызметiнiң
әлеуметтiк қарым қатынастардың аясын
кеңейтумен байланыст; әйелдер қылмыстық
жолға кешiрек жалпы алғанда түседi.; ал
қылмыс жасағаннан кейiн әдеттегi қылмыстық
ортаға түсiп қана, әлеуметтiк роцесстердiң
жаңаруына еркектерге қарағанда қиын
берiледi; өмiрлiк қиындықтар, отбасының
ақаулары, жеке өмiрiнiң ққалыптаспауы
және өзге тұрмыстық келеңсiздiктер жоғары
жастағы әйелдермен өткiр қабылданады,
қылмыс үшiн оңай жолды жаратады; құқық
қорғау органдары және соттар ауыр қылмыстардан
басқа бiрiншi қылмыстары үшiн әйелдерге
адамгершiлiк танытады және бас бостандығынан
айырмайды, ал қалған қылмыстарды бiраз
уақыт өткеннен кейiн, әйел үлкенiрек жасқа
жеткенде жасай бередi (мұнымен бас бостандығынан
айырылған әйелдер, еркектерге қарағанда,
көбiрек жоғары жас деңгейiнде екендiгi
түсiндiрiледi). Кiсi өлтiру үшiн басқаларға
қарағанда 18-24 жас(29,5%) және 30-39 жас (23,2%),
ұрлық үшiн –30 жасқа дейiн(60-60%) әйелдер
сотталады. Елдi мекеннiң жалпы сауаттылық
деңгейiн көрсететiн көптеген қылмыскер
әйелдердiң жоғары және орта арнаулы бiлiмдерi
болады. Көптеген қылмыскер әйелдердiң
мамандығы бар. Сотталғандарда iрi ұрлық,
пара алу үшiн ең жоғарғы саралау бар және
таңқарлығы ауыр зорлықшылығы қылмыстар
үшiн де. Шамасы 40% сотталған әйелдердiң
қылмыс жасау кезiнде нақты жұмысы болмаған
(оның iшiне түсiнiктi себептермен, үй бикелерi
кiрмейдi) жұмыс iстемейтiндер және оқымайтындар,
әсiресе кәмелетке толмаған қылмыскерлер
арасында көп.Қылмыс жасау кезiнде әйелдердiң
жартысынан көбiсi тұрмысқа шықпағандар
болған. Бәрiнен азы, өзiнiң жаңа туған сәбиiн
өлтiрген тұрмысқа шыққан әйелдер. Осы
барлық жас әйелдер жоғары емес бiлiктiлiк
және бiлiм деңгейiнде тұр.
25-30% бас бостандығынан айыруға
сотталған әйелдер әртүрлi психикалық
аномалиямен абыржыған. Көбiнесе
бұл маскүнемдiк, психопатия, олигофренин,
орталық жүйке жүйесiнiң зақымдануы, бассүйек-мидың
залалдану салдары. Бiздiң байқауымызша,
кәмелетке толмағандар арасында аномальды
қылмыскерлер бiршама көбiрек. Жалпы
айтқанда, әйелдер үшiн сырттан қараған
адамдардың баға беруi өте қажет. Және
осы болса, адамдар қандай көзбен қарайды.
Бiрақ оларда мiнездi демонстрациялау жоғарыда,
ол мiнезге бақылау жасау төмендеген. Демокративтiк
агрессивтiкте сирек көрiнiс таппайды,
қорғану қызметiн атқарады және өзiн-өзi
тұрақтандыру мақсатын жүзеге асырады.
Өзiн тұрақтандыруға деген қажеттiлiк,
адамгершiлiк iстерiнiң бiрден бiр күштi стимулы
бүкiл өмiр салтына әсер ете отырып,
қылмыскерлерде кедергi, қысыңқы болып
қалады. Бұл жай ғана еркектерге ұнауға
тырысу емес не басқа әйелдерден жақсы
көрiну емес. Бұл дәлелдеуге өз болмысын
өмiрдегi өз орнын бекiтуге тырысу.
Қылмыскер әйелдердің жеке
тұлғалық көрсеткіші мен мінез құлқы.
Қылмыскер әйелдер үшiн
тұрақтылы, аффектiлiк, психозақымдаушы
қайғылар және жоғары қызбалық
әдеттен болып табылады. Бұл қажеттi
жағдайларды немесе жеткiлiксiз тiркеулердi,
үәреншiксiз қабылдауға және өмiрлiк жағдайларды
балауға, өз құқықтарының салдарын дұрыс
болжамауға, үрiс-тұрысының ойламсыздығы
және жиынтықсыздығына әкеп соғады. Әйелдер
еркектерге қарағанда өз жағдайын жақсартуға
құштарлау келедi. Осыдан олардың жоғары
дабылы, абыржу және сенiмсiздiгi пайда
болады.
Себептiлiктiң
мiнезi және мазмұны бойынша
әйелдер арасынан қылмысқа шамалап
мыналарды бөлуге болады:
а) жеке тұлғаның күш көрсетушiлiк
түрi – бұзақылық әрекеттер, кiсi өлтiру
және денеге тұрмыстық жағдайда зиян келтiру,
бала өлтiрудi жасаған әйелдер, бұл тұлғалар
адам өмiрiне оның құнды мүдделерiне,
денсаулығына, денеге қол сұғылмаушылығына
керi қатынастағылар;
б) пайдакүнемдiк күш қолданушылық
түрi - өз мүддесiне жету, бәрiнен бұрын
мүлiктiң пайдаға, соның iшiнде адам өмiрiнiң
құндылығына бағытталған әлеуметке қарсы
анықамалармен күштi ұғынылған жеке тұлғаның
едәуiр қоғамға қауiптi түрi;
в) пайдакүнемдiк түрi – қылмыскерлердiң
пайдакүнем түрлерiне жататындар, соның
iшiнде отбасы мүдделерiн қамтамасыз ету
қажеттiлiгiмен байланысты түрi. Отандық
зерттеулер бұл категория бойынша көп
пайызы отбасылар дейдi. Лауазымдық қылмыстар
үшiн қылмыстық жауаптылыққа тартылған
тұлғалардың көпшiлiгi жанұялы адамдар
(әйелдер-85%, ерлер-96%) және кәмелетке толмаған
балаларымен (әйелдер арасында-82%, ерлер
арасында-77%);
г) мәжбүрлi түрi – объектiсi
есiрткiлер, iшiмдiк, еркек жеке тұлғасы
болатын таза психилогиялық болу арқылы
жасайтын әртүрлi қылмыстық құбылыстар
осы қылмыс өкiлдерi үшiн сәйкес келедi;
д) абайсыз түрi – құқықтық
жазбаларға жеңiлтектiк-жауаптылықпен
қарау – кездейсоқ, абайсыз қылмыскерлердiң
көп бөлiгiн құрайды.
Жеке тұлғаның тұрақты криминогендi
себептiлiк бағыттылығы бойынша әйелдер
арасында былай бөлу:
а) өзiнiң бұрынғы жалпы мiнездемесiмен
кездейсоқ ағымды жағдайлардың нәтижесiнде
қылмыс жасайтын, кездейсоқ әйел-қылмыскерлер;
б) жеке тұлғаның
келеңсiз өтпелi жағдайларының
және өмiр сүруiнiң әсер етуiнде
қылмыс жасайтын жағдайлы қылмыскер-әйелдер;
в) әлеуметтiк
қолдаған жүрiс-тұрыстың нормаларын
жалтарған, оларды ұғынбаған тұрақсыз
қылмыскер-әйелдер;
г) қылмыс
жасау арқылы алдына қойылған
мақсатты шешуге қатты тырысқан
кәсiпқой әйел қылмыскерлер.
Қазақстанда қазiргi уақытта 74 қылмыстық-атқару
мекемелерi бар, оларда 76173 сотталғандар,
олардың 2817-iн әйелдер құрайтындар ұсталып
отыр.Әйелдердiң түзеу колониясы үшiн өзiне
сай климаты, ерекше атмосферасы тән. Әйел
қауымының сотталғандарының расында ерлерге
қарағанда, өсек-аяң, көреалмаушылық, күмән,
қызғаныш өз нормалары мен дәстүрiн құрай
отырып кең етек алады. Берiлген ерекшелiктер
әйелдермен жасалатын жазаын өтеу режимiнiң
талаптарын бұзу құрылымын, бiр бөлiгiнде
көрсетедi. Тәртiп бұзушылықтың негiзгi
бөлiгiн құратын: жұмыстан бас тарту және
қасақана өндiрiстiк неке – 19,4%, керi бiрге
тұрушылықпен айналысу(лесбиянство) –
15,8%, сотталғандарды ұрып-соғу – 11,5%,
спирттiк iшiмдiктердi дайындау және алу
– 10,9%, ұсақ ұрлық – 8,2%, бұзақылық әректтер
– 6,7%, тыйым салынған заттарды алып жүру,
дайындау және сақтау – 6,6%. Сондай-ақ таратылған:
еркiмен келген жұмысшылармен заңсыз байланыстар
орнату, әкiмшiлiк өкiлдерiн балағаттау
және көкiрек таныту, т.б. тәртiп бұзушылықтар.
Бiрақ әйелдермен бас бостандығынан айыру
орындарында жасалатын тәртiп бұзушылықтардың
жалпы санының 4%-не олардың әрқайсысы
асырмайды. Бас бостандығынан айырылған
әйелдердiң ортасында есiрткiнiң заңсыз
айналымына және қолдануына, карталық
ойындарға, сотталған жеке адамдарға жүйелi
күш қолданып, қол сұғуға әсiресе топтарының
пайда болуына байланысты ерелер колониясында
қалыптасатын тәртiп бұзушылықтар едәуiр
жиi кездеседi. Бұл ұғымдар бәрiнен бұрын
сотталған әйелдер арасында өзiн ұйымдастырудың
басқа құрылымымен, сондай-ақ шамалау
құндылығының жүйесiндегi айырмашылықтармен
түсiндiрiледi. Ендi мысалы, еркектерден
байқалатын криминалдық беделге негiзделген,
нақты қалыптасқан сатылық жүйе сотталған-әйелдердiң
арасында орын алмаған. Өздерiн “қылмыс
әлемiнiң” мүшесiмiз деп есептеген, сол
бiр сотталғандар, олармен жазасын өтеу
кезiнде байланыс ұстамайды. Әйелдер еркектерге
қарағанда бейiмделгiш келедi, бұл олармен
тәрбиелiк әдiстемелердi қолдануға да болатындығы
туралы айтып өту керек (аутогендiк жаттығу,
өзiн-өзi бейiмдеу және т.б.). Қылмыстылықтың
жеке басын оқып бiлу қылмыстық әрекеттердiң
жасалу себептерiн және қылмыстардың тиiмдi
алдын алуды өндiрудi тануға мүмкiншiлiк
бередi.
Әйелдер қылмыстылығының
себептерi.
Әйелдер қылмыстылығының мiнезi
әлеуметтiк сипатқа ие. Олар қоғамның
нақты тарихи өмiр жағдайларымен, қоғамдық
қоғамдық қатынастар жүйесiндегi әйелдiң
орнымен, оны рөлi және функцияларымен
байланысты. Басқа да барлық қылмыстылық
сияқты қоғамның әрқашан даму барысында
жаратылған оны “әйелдiк” бөлшегi құтылусыз
және айқын болады. Бiлетiнiмiздей, әйел
психологиясының кейбiр өзiне тән белгiлiрi
болады. Әйелдер көбiнесе эмоционалды,
сезiмтал, қабылдағыш болып келедi. Бiр
әйел мәселесiне бiр жылдан артық уақытын
сары қылған, өте кәрi психиатр бiр түрiнәрсенi
айтып бердi. Мәселе әйел-қылмыскерлердiң
еркектерден айырмашылығы: қаңғыбастыққа
сануға құмарлығы аз. Бiреулерi жасағандары
үшiн өкiнедi, басқалары жасағанын қайталауға
дайын тұрады. Бiрақ, егер ұят бойынша болса,
әйелден әйел жайдан жай кiсi өлтiрмейдi.
Әйел табиғаты себепсiз жай өлтiруден оларды
сақтайды! Әйелдердiң қылмыстылық спецификасына
әйелдердiң кәсiптiк нәрселерiне, соған
сай iстер, өндiрiстiк әрекеттер, рөльдiк
функциялар өзгерiстермен әсер етедi.
Сол уақытта
еркектер мен әйелдердiң теңқұқылығы
көбiнесе формальдi, демагогиялық мiнезде, соның iшiнде
әсiрее тiкелей материалдық игiлiктердi
өндiрумен әйелдер айналысқан жердегi,
кәсiби әрекеттiң аясында, не төменгi басқарушылық
звеносында еңбек ететiндер. Бiзге көзiмiзге
әйелдер табиғатын әлеуметтiк жасанды
етуi жүрiп жатқан тәрiздi. Бұл өзгерiстер
едәуiр қоғам, оның адамгершiлiгi, оның рухани
мәдениетi, адамдар арасындағы қарым қатынас
үшiн келеңсiз салдар туғызуы мүмкiн.
Әлеуметтiк құқықсыздық, жалпы психикалық
тұрақсыздық, адамгершiлiк психологиялық
шамалауларды жоғалту және осының салдары
сияқты – жағдайларда отбасылық өмiрге
үйрене алмау, “жанұялық ошақтың сақтаушысы”
рөлiн орындауға – қоғамда, сiресе жастар
арасында әйелдер қылмыстылығына керi
әсер ететiн толық бейнесi емес. Әйелдер
қылмыстылығының құрылымындағы күшейтiлген
қарқынның негiзi бiр себебi экономиканың
ауыр келеңсiздiктерiнен көрiнедi. Өз уақытында
халық шарушылығының саласында (бiлiм,
денсаулық сақтау, әртүрлi қызмет ететiн
мекемелер) әйелде әлi күнге дейiн қызметтiк
жалақы жағынан ұтылып келдi. Бiрiншi кезекте
осы факторлар отбасы игiлiгiне керi әсер
ететiн әйел үшiн әлеуметтiк нәрсенiң қамқорлығы
болғандықтан жағдай болып табылды. Iшкi
абыржу, әйелдердiң қайғыруы оның iшiнде
өз балалары мен жақындары тағдыры үшiн
күшейедi. Экономиканың агроөндiрiс кешенiнде
iшкi саясаттың, ауылшаруашылық кәсiпорындарының
жекешелендiруiн өткiзудi жүзеге асыруға
байланысты көпшiлiгi жұмыстан айырылады.
Статистикалық мәлiметтер бойынша 1995 жылда
ауылды жерден республика қалаларына
26 мыңнан астам әйелдер көштi. Еңбек қолдарына
сұраныс балмағандықтан 45 жастан жоғары
және орта бiлiмi бар әйелдер мамандығы
бойынша жұмыс iзденiстерi жоқ. Тағы бiр
өткiр мәселе ауылдық жерлерде, кiшi қалаларда
және поселкелерде жұмысқа орналасу. Бұл
жерде жасына, бiлiмiне, мамандығына
қарамастан әйелдерге жұмыс табу өте қиын.
Жалпы республика бойынша еңбекпен қамтамасыз
ету қызметiне 1999 жылы келген әйелдердiң
iшiнен 1,3% ғана жұмысқа орналаса алды. Жалпы,
жұмыссыз деп танылған әйелдердiң жартысынан
көбiнде жас балалары, олардың iшiнде туылғаннан
мүгедектерi бар, олардың 5% астамы жалғыз
аналар, шамасы 9% - көпбалалылар.
Жезөкшелiк
және қылмыстылық арасында болған
кездесоқсыз және тiкелей байланыс.
Бұл жағдайға көбiнесе 1906ж. Гернет
көңiл аударған. Бұл жерде қылмыстылықты
тудыратын, әлеуметтiк себептермен жезөкшелiкк
қатысуды, әйелдердiң кiшi қылмыстылығын
түсiндiргенде естен шығармау керек. (см.
Гернет .....). грузиядағы жезөкшелiктi оқып
бiлу негiзiнде жасалған қорытындылар қызықты.
Осы зерттеулердiң мәлiметтерi 22,2% сұрау
алынған жезөкшелер есiрткi қолданатын
болған. Жеке адамның криминогендiк бағытының
қалыптасуына микроәлеуметтк керi әсер
танытудың бiр нысанына назар аудару, жастар
тобының керi ықпал етуiмен қылмыстық жолға
түсетiн, кәмелетке толмаған және жас қыздарға
дәлiрек айтқанда мақсатқа сай келедi.
Жезөкшелiкке
және соған сай басқа да
қылмыстық әрекеттердiң нысандарына
кәмелетке толмағандар елiктейдi. Әйелдер бара бара қылмыстық әрекеттiң
ұйымына тартылып келе жатыр. Кәсiпқой
ұрылар, алаяқтар, притон ұстаушылар, есiрткi
және ұрланған заттарды алушылар қылмыстық
дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды белсендi
алып жүрушiлер болып жатыр, өз әрекеттерiнiң
аясын кеңейтiп жатыр және оған көптеген
әйелдер мен қыздарды, әсiресе жастарын
тартып жатыр. Оның үстiне бұған ақырғы
кезде “екiншi тынысын” алған “ұрлықшы
ой” деп аталатын өзiне керi дамуын алып
жатқанқылмыстық дәстүрлердi, әдет-ғұрыптарды
қамтиды. Ол бас бостандығынан айыру орнында
бостандықта қалай, сол сияқты бiршама
өзгерген нысанда болады. Әйелдердi бас
бостандығынан айыру орындарында ұстаумен
және осы орындардан басқа жерлерде олардың
келесi қоғамға үйренулерiне байланысты,
күрлелi мәселелер қазiргi әйел қылмыстылығының
жағдайына ықпал ететiндей күмәнсiз.
Жалпы алғанда, әлеуметтiк-экономикалық
процестердiң, әйелдер өмiрiнiң талдауы
бойынша қазiргi кездегi олардың арасындағы
қылмыстылықтың себептерi келесi құбылыстармен
байланысты деп есептеуге болады:
1) әйелдердiң қоғам өндiрiсiндегi
едәуiр белсендi қатысулары, өкiнiшке орай
олардың материалдық қажеттiлiктерiн және
рухани сұраныстарын қанағаттандырмайды.
Көбiсi мұндай жұмысты құнттамайды және
оны тастайды, өмiр сүру үшiн керегiн заңсыз
жолдармен тапқысы келедi. (ұрлықтармен,
тонаулармен, жезөкшелiк және т.б.). Қолда
бар мәлiметтер бойынша миллиондаған әйелдер
бұрынғы кезде құрылысшы мамандығын таңдаған,
бiрақ бұл жерде механизацияның деңгейi
ортамен 30% жетедi. Әсiресе қол еңбегiнiң
үлесi күштi болға, ауылдағы әйелдердiң
жағдайын алайық, бiрақ қалаға қарағанда
медициналы, сауда, мәдени тұрмыстық қызмет
көрсетулер аз орналасқан, көңiл көтерулер,
үйлердегi ыңғайластықтар едәуiр аз. Көптеген
ауылдық мекендер iрi мәдени және өндiрiстiк
орталықтардан ұзақ орналасқан. Ауыр,
күрделi жұмыспен ешқандай өкiнiшсiз, оған
қайтып оралуға деген ниетсiз айырылады,
егер бұған өте келеңсiз жеке басының жағдайлары
мәжбүр етпесе. Ол әйелдi әбiржiтiп, тәлкекке
салып, одан табиғат берген әйелдiлiк, жұмсақтық,
нәзiктiк, сезiмталдық сияқты нығметтерден
айыруымен қауiптi. Әйел дөрекi, жылдам,
қызу қанды, пайда болған мәселенi дөрекi
күшпен шешуге бейiм болыпқалады;
2) әлеуметтiк бақылаудың елеулi
әлсiреуi және бiрiншi кезекте отбасының.
Бұл қажеттi фактормен жасәйелдердiң құқық
бұзушылықтары байланысты, олардың көбiсiн
үй-жайсыз омiр сүру алып барады. Оның үстiне,
бiз әйел ең еңбегiнiң, әйелдiң жұмыспен
қамтылуының құлдырап тұрған кезеңiнде
өмiр сүрiп жатырмыз. Пайданың артынан
қуу, адамдардың тұрмыстық орынсыздығына
бағытталған, бағаны көтеруге шамалау,
амал жоқ әлеуметтiк мақсаттарды екiншi
жоспарға бағыттайды. Соған сәйкес құқықтық
механизмнiң және экономикалық реформа
мен нарықтық экономиканың жағдайында
әлеуметтiк қорғау және әйелдердiң еңбекке
орналасушылығы туралы қазiргi жоқшылық
олардың жағдайының нашарлауы салдарынан
жанжалдың өрiстеу қаупi туып тұр;
3) қоғамдағы қысымшылықтың
өскендiгiнен, адамдардың дабылдылығы,
олардың арасындағы жанжалдар мен араздықтар.
Отбасы-қажеттiлiгiн қанағаттандыру қиындап
барады, ол, бұл бiрiншi кезекте әйелге жүктеледi.
Жанұяның игiлiгi, балалары үшiн, кейбiр
әйелдер қылмыстық жолға түсуге дайын.
Қамтамасыздандырылмаған және нашар қамтылған
жанұялардағы әйелдердiң жағдайы едәуiр
төмен, олар үшiн көздi қызықтыратын күшi
бар киiмнiң сәндi заттары және байқа құнды
заттардың ауылы алыс. Сондықтан оларда
бағыныштылық , жеңiлiс, төмендiлiк сезiмдерi
жоғары болады. Бұл оларды ұрлық, тонау
және қарақшылық жасауға итермелеуi мүмкiн,
бұдан пайда болған зұлымдық, қызу қандылық
және тағылық басынан кешiрген қарсылықтарының
психологиялық өкiлеттiгi құралы ретiнде
пайдаланылады;
4) нашақорлық, маскүнемдiк, алкоголизм,
жезөкшелiк, қаңғыбастық және қайыршылықсияқты
қоғамға қарсы құбылыстардың өсiмiмен.
Осы барлық құбылыстар өз кезегiнде тұрмыстағы
және жұмыстағы әйелдердiң әлеуметтiк
ауыртпалығынан туындайды. Отбасылық,
аналық мiндеттердi орындаумен бiрге әйелдердiң
қызметтерiнiң бiрiктiрiлуi өте қалаусыз
салдарларға әкеп соғуы мүмкiн. Бұл оның
өзiн өзiне сәйкес шекте онда да, мұнда
да алып жүре алмайтындығымен, барлық
уақытта жүктелумен еңбек ететiндiгi әрқашан
шаршау сезетiндiгi, жүйке қысымы, көптеген
жұмысты алып кетуге қорқынышымен көрiнедi,
оның қатты абыржуы, жан күйзелiсi, дезадаптация
жағдайы, әлемнiң қарсылығын сезiну, бақытсыз
екенiн және т.б. осыған сәйкес, әрқайсысында
есiнiң “ережесi” күштi. Мұның не екенiнпсихологтар
жақсы түсiндiрi. Әр, тiптi ең шаршауда жүрген
әйелдiң, ерлерге қарағанда қандай да бiр
белгiсi болады екен. Жаңағы “ережемен”
өмiрi өмiр емес және әйел өзiне әйел емес
сияқты.көпшiлiгi үшiн “ереже” – ыңғайлы
үй, жанұя, балалар, әрине қорғаншысы ер.
“тұрмысқа шығу” деген сөздi тегiннен
ойлап шығармаған ғой. Былай қарағанда
күйуесiз болмайтын сияқты. Ендеше, егер
“ереже” қандайда бiр себептермен сақталмаса,
ауру, жауыздық, жабайы қызғаныш, долылық
сияқты жан соқтығысы басталады және сөйтiп
– басымдылық.
Қазiргi әйелдер
қылмыстылығының детерминациясының мiнездемесi бұл жерден жоғарғы
келтiрiлген факторлармен шектелмейтiндiгi
күмәнсiз. Жаңағы айтылғандар қғидалық
маңызға ие.
Әйелдер қылмыстылығын
ескерту.
Әйелдердiң қылмыстылығын ескерту әлi
өз алдына ғылыми және тәжiрибелi мiндет
ретiнде бөлiнген жоқ. Осымен оның оңтайлы
шешiмi елде заңдылықты және тәртiптi нығайтады,
қоғамда адамгершiлiкаясын тазартады,
өсiп келе жатқан ұрпақтың тәрбиесiн жақсартады.
Бiрақ бұл құқық бұзушылық түрiнiң алдыналуы,
қылмыстылықпен күресудiң жалпы мәселесiнiң
бiр бөлiгiнде сәттi бола алмайды. Ол үшiн
бүгiнгi таңдағы әлеуметтiк-экономикалық
қиыншылықтарды, елдiң езгiге түсiп жатқан,
осы мәселесiн жеңу керек. Егер әйелдер
еңбегiнiң жағдайы өзгермесе, қоғамда әлеуметтiк
қысым төмендетiлмесе, егер олардың шынайы
теңқұқыларымен қорғаулығы қамтамасыз
етiлмесе болмайды.
Қылмысты жасаған
немесе жасауы мүмкiндiгiне әйелдермен
алдын ала жұмыстың негiзгi қағидалары
ретiнде мыналар танылады:
- бұл әйелдерге деген адамгершiлiк
және мейiрiмдiлiк;
- оларды қылмыстық-жазаланушы немес iзгiлiкке жат
қылықтарды жасауға итермелеген себептердi
түсiну;
- олардың сұм шеңберден
шығып, өз өмiрiнде жолын табуға көмектесу
құштарлығы.
Адамгершiлiк
және мейiрiмдiлiк әйелдерге деген
көрсеткiш ретiнде тек қана
нақты лауазымды адамдар не қоғам өкiлдерi
тарапынан болмау керек. Оларды заңдар-қылмыстық,
қылмыстық iс жүргiзу, қылмыстық атқару,
басқа да нормативтiк кесiмдер, мысалы,
түзеу мекемелерiндегi iшкi тәртiп ережелерi
қамту керек. Отбасылық-тұрмыстық жанжалдардың
алдын алуға деген жалпы мемемлекеттiк
қатынасының аумағында дамыған шет елдердiң
зайыптылар арасындағы дауларды және
зайыптылар күш қолданулығын басуға бағытталған,
әрекеттестiрiлген күштерiнiң әртүрлiлiгiне
байланысты шын мәнiн қалып қойғанымызды
мойындау керек. Отбасындағы дау-дамай
оқиғаларымен соқтығысқан полиция, көбiнесе
зайыптылар кеңесi, жанұялық сот, аудандық
адвокатуралар, заңды көмек қызметi, арнаулы
клиникалар, есiрткiден емдеу орталығы,
психологиялық агенттiктер, анонимдiк
көмек агенттiктерi, ұрып-соғылған әйелдер
үйi, әйелдер орталығы, аз жанұяларға көмек
қызметi, шiркеулер, қылмыстың жәбiрленушiлерi
мен куәларына көмек беру орталығы, алғашқы
әлеуметтiк көмек агенттiгi, құтқару армиясы,
тұрғын үй қызметтерi, экономикалық мүмкiншiлiктердi
бағалау бойынша ведомстволар және т.б.
ұйымдарды iске кiргiздi. (см. Шестаков Д.А.
.......)
Балаларына
қатысты ата-аналарының күш қолданғандығына
да осы шаралар қолданылады.
Айтылған қызметтер мен ұйымдардың
бiздiң елемiзде барлығы жоқ
екендiгi, шындық. Бiрақ өзiмiздiң тәсiлдерiмiз бен мүмкiншiлiктерiмiз
бар. Олар елдiмекенге көмек көрсететiн
психотерапевтiк орталықтар. Осы орталықтарда
зайыптылар дауларын реттейтiн әдiстемелердi
жетiлдiру мақсатқа сай болады. Олардың
қызметтердiң тәулiк бойлығы және жанжалдың
бiр қатысушысын оны қалпына келтiру уақытына
қысқа уақытқа оны орналастыру үшiн шамалы
стационарлардың болуы жоғарыдағыдай
мекемелердiң мiндеттi жұмыс жағдайы болуы
тиiс. Қазiргi уақытта әкiмшiлiк полиция
департаментiнiң жанынан әйелдерге қатысты
күш қолданумен күресу жөнiндегi бөлiмелер
құрылған. Дiни бiрлестiктермен қарым-қатынасты
мiндеттi түрде күшейту керек. IIО-ры өздерiнiң
арасында имамды және отбасылық келеңсiздiктерден
қайғырып, iзгiлiк-дiни көмегiне мұқтаж
адаммен кездестiруге әрқашан әзiр болуы
керек. Бiздiң сот жүйемiздi отбасы судьяларымен
толықтыруға тағы да барлық негiздер бар.
Бұл судьялар жанұяға қатысты түрлi сұрақтарды:
ажырасу, ата-ана құқықтарынан айыру және
тұрған алаңынан iшкi жанұялық қылмыстарға
дейiн қарастырып, шешуi керекұ мұндай
судьялар АҚШ-тың кейбiр штаттарында, Жапония
және басқа елдерде сәттi қызмет етуде.
Қазiргi уақыттарда көбiнесе әйелдердi
өздерi кейде шынтақтарымен белсендi жұмыс
iстеп, өзi қамтамасыздандыру үшiн күресуге
мәжбүрледi. Сондықтан еркектiк мiнезге
түрiне емес, әйелдiкке тәрбиелеу төтенше
маңызға ие. Ол отбасынан басталып, мектепте
бекiтiлу керек. Бiрақ осы сипат қыз және
қыз бала, қоғамдағы әйелдiң жағдайы, оның
адамгершiлiк деңгейi – қамтылатын қатынас
жасау сипатымен анықталады. Өзiндiк
мәселе-нашақорлықты қауiп төндiрушi аумақтары,
қоғамға жат қылықты әйелдер арасында,
олардың маскүнемдiгi, жезөкшелiгi, порнобизнестi
таратуы, күш қолдану және т.б. көрiп тұрғанымыздай,
осы қауiптi жауыздықпен: экономикалық,
идеологиялық, тәрбиелiк, медициналық
құқықтық күресу шаралары көрсетiлген,
адамгершiлiктi қорғау туралы заң шығару
сәтi туды. Кәмелетке толмағандардың қоғамға
жат жүрiс-тұрысының алдын алу өте қажет.
Тек қана құқық қорғау органдары және
заңдардың көмегiмен бұл жерде елелi жетiстiктерге
жету мүмкiн. Қыздардың деморализациясының
алғашқы алдын алуында медициналық қызметкерлер
елеулi рөл атқара алады. Олар қыздарға
венерологиялық және геникологиялық көмек
көрсете отырып, кәмелетке толмағандарға
терiс әсер етушi қайнар көздердi таба алады.
Әйелдiк ұйымдар әйелдердi қоғамдық жұмыстарға
тарту, оларға материалдық көмек көрсету,
еңбектiк, отбасылық және жеке сұрақтарды
шешу сияқты шаралар қолдану керек.
