Криминалистикалық идентификация және диагностика. 3

                                        Жоспар.

1. Кіріспе.
2. Негізгі бөлім:
1. Атмосфераның ластануы.
2. Гидросфераның ластануы.
3. Топырақтың ластануы.
3. Қорытынды
4. Пайдаланылған әдебиеттер.

                                                Кіріспе.

     Табиғаттың  ластануы дегенде біз оған  тән емес агенттердің енуі  немесе бар заттардың консентрациясының  (химиялық, физикалық, биологиялық)  артуын, санның нәтижесінде қолайсыз  әсерлер туғызуын түсінеміз. Ластандырушы  заттарға тек улы заттар ғана  емес, зиянды емес немесе ағзаға  қажет заттың оптималды консентрациядан  артық болуы да жатады.

     Ластануды  жүйенің тепе – теңдігін бұзатын  кез келген агент ретінде бағалауға  болады.

     Ластану әр  түрлі белгілері бойынша жіктеледі:  шығу тегі бойынша: табиғи және  жасанды (антропогенді);

пайда болу көзіне байланысты:

а) өндірістік, ауыл шаруашылық, транспорттық және т.б.;

ә) нүктелік (өнеркәсіп орнының  құбыры), объектілі (өнеркәсіп орны), шашыраған (егістік танабы, бүкіл  экожүйе), трансгрессивті (басқа аймақтар мен мемлекеттерден енетін);

әсер ететін ауқымына байланысты: ғаламдық, аймақтық, жергілікті;

қоршаған ортаның элеметтері бойынша: атмосфера, топырақ, гидросфера және оның әр түрлі құрам бөліктері (әлемдік мұхит, тұщы су, жер асты сулары, өзен сулары және т.б.);

әсер ететін жеріне байланысты: химиялық (химиялық заттар мен элементтер), физикалық (радиоактивті, радиациялық  жылулық, шу, электромагниттік), физико – химиялық (аэрозольдер), биологиялық (микробиологиялық және т.б);

әсер етудің периодтылығына байланысты: бірінші ретті (өнеркәсіп  орындарының қалдықтары), екінші ретті (смогты құбылыстардың өнімдері);

тұрақтылық дәрежесі бойынша: өте тұрақты – 100 және 1000 жыл тұратын (азот, оттегі, аргон және басқа инертті  газдар), тұрақты – 5-25 жыл (көмірқышқыл  газы, метан, фреондар), тұрақсыз (су буы, көміртегі тотығы, күкіртті газ, күкіртсутек, азоттың қостотығы, озон қабатындағы  фреон).

     Неғұрлым ластаушы  зат тұрақты болса, оның қоршаған  ортада жиналу эффекті жоғары. Кез келген ластаушы затты  үш параметр бойынша бағалауға  болады: қоршаған ортаға түсетін  көлеміне, улылығына және тұрақтылық  дәрежесіне қарай. Мысалы, көмірқышқыл  газының қолайсыз эффектісін  оның қоршаған ортаға түсетін  көлеміне және ұзақ сақталу  уақытына, олай болса оның жинақталуы  және осыған байланысты парниктік  эффекттің пайда болуы қамтамасыз  етеді.

     Өндірілетін  ресурстардың тек 2 – 3% ғана  пайдалы өнім ретінде қолданылады,  ал қалғаны қалдықтар (бос жыныс,  шлактар және т.б).

     Адам қызметінің  көңіл аударарлық нәтижесіне  қоршаған ортаға оған тән емес, тірі ағзалар үшін бөтен (ксенобиотиктер) заттардың шығарылуы жатады. Тбиғатта 2 мыңдай бейорганикалық және  шамамен 2 млн. органикалық қосылыстар  бар. Адам қазір 8 млн. – нан  астам қосылыстарды синтездей  алады. Жыл сайын олардың саны  бірнеше мыңға артып отырады.

     Табиғат ресурстарын  пайдалану жылулық ластанумен, яғни  жер маңы кеңістігінде қосымша  энергияның жиналуымен байланысты.

     Биосфераның  жылулық балансының бұзылуын  атмосфераның шаңдануының артуы,  өсімдік жабынының булануының  өзгеруі, топырақ пен су қоймаларының  бетінен ластануының өзгеруі  қамтамасыз етеді. Мұнайлы қабықша  булануды 20 – 30% - ға тежейді. Нәтижеде  ғалымдардың болжауы бойынша  ауаның орташа жылдық температурасы  1 – 30С – ға артады. Ал мұның  өзі биосфераның термодинамикалық  немесе жылулық дағдарыс жағдайына  өтуіне әкеліп соқтыруы мүмкін.

     Қазіргі кездегі  озон қабатын бұзатын негізгі  антропогенді фактор фреондар  болып есептеледі. Соңғы жылдары  атмосфераның жоғары қабатындағы  озонның мөлшерінің кемуі байқалуда.  Солтүстік жарты шардың орталық  және жоғары ендіктерінде бұл  кему 3% құраған. Мәліметтер бойынша  озонның 1% - ға кемуі терінің  қатерлі ісігімен ауру деңгейін 5 – 7% - ға арттыруы мүмкін.

     Көптеген мемлекеттер  фреондардың өндірісін 50% кеміту  және оларды басқа пропиленттермен  алмастыру туралы міндеттеме  қабылдады.

     Судың ластануы. Ластануға судың барлық категориялары:  мұхит, континенттік, жерасты, әртүрлі  дәрежеде ұшырайды. Судың ластануы  ең бірінші рет су қоймаларына  әр түрлі ластаушы заттардың  келіп түсуіне байланысты болады. Екінші ретті ластану бірінші  ретті ластаушылардың әр түрлі  тізбекті реакцияларға түсуі  арқылы жүреді. Ластаушы заттарға  негізінен топырақ эрозиясының  өнімдері, минералдық тыңайтқыштар, улы химикаттар және т.б заттар  жатады. Ластаушы заттардың басым  көпшілігін амосфералық жауын  – шашын әкеледі. Сулардың  канализация ағысымен, тұрмыстық  қалдықтармен, өнеркәсіп орындарының  қалдықтарымен, су таранспорттарымен  ластану үлесі де жоғары. Қазір  бүкіл планетада іс жүзінде  қандай да бір дәрежеде адам  қызметі нәтижесінде ластанбаған  беттік тұщы су көзі жоқ  деуге болады.

     Қазіргі кезеңнің  өзекті мәселелерінің бірі –  радиациялық ластану болып қалып  отыр. Қазақстан территориясында  қуатты ядролық сынақтардың ең  көп мөлшері жасалды. Олар еліміздің  территориясының біраз бөлігінің  радиациялық ластануына әкелді. Қазақстан территориясында радиациялық  ластану себептеріне мыналар жатады: Семей ядролық полигонында жасалған жарылыстардың салдары, радиоактивті материалдарды пайдаланатын атомдық өнеркәсіп орындары, ғламдық жауындар, халық шаруашылық мәселелерін шешу мақсатында жасалған жер асты ядролық жарылыстар, табиғи радиоактивтілік, радиоактивті қалдықтар.

                                    Атмосфераның ластануы.

     Күн сәулесінің  әсерінен олар күрделі химиялық реакцияға қатысып, нәтежиесінде уытты фотооксидантты (озон, азот қышқылы) түзілуіне үлес косады. Атмосферада азот оксидтерінің фотооксиданттардың концентрациасы жоғары болған кезде адам улануы мүмкін. Соның салдарынан өкпесі ісінеді, сілемейлі қабығында жара пайда болады, басы ауырады, ұйқсы қашады. Құрамында азоты бар  зиянды шығындылардың мөлшерін іштен қанатын қозғалтқыштар шығаратын газды жағу үшін каклизатор қолданып, ал өнеркәсіпкәсіпорындардың түтін шығаратын құбырларында азоатсыздандыратын қондырғыларды орнату арқылы азайтуға болады.

     Ауадағы зиянды  заттектердің мөлшері олардың  турбулентті ағыспен шашырауына, жауын-шашынға немесе гравитациялык  күш арқылы төмен түсуіне байланысты. Атмосфераның ластануы мен негізгі  биогенді элементтер айналымы  арасында анық байланыс бар. 
Атмосфераны ластайтьн заттектерді топтастыру Қоршаған ортаға енген немесе шектен тыс мөлшерде пайда  болған және ортаны ластайтын кез-келген физикалық агенттерді, химиялық  затгектерді  және   биологиялык  микроорганизмдерді ластағыштар  деп атайды. 
Ластағыш заттектердің коршаған ортаға әсері физикалық, химиялық қасиеттеріне, олардың ыдырауы арқылы пайда болған  өнімдердің қасиеттеріне және қоршаған ортаға тасталған әр түрлі өндіріс шығарындыларының мөлшеріне байланысты. Ластағыштардың  атмосферада таралуын анықтайтын ең негізгі параметрге  олардың атмосферада болатын уақыты жатады. Осыған байланысты ластаушы заттектердің өзі немесе шығарындылар үш түрге бөлінеді:

  * әлемдік көлемде  ластайтындар - кай жерде шығарылса  да  қоршаған ортада әлемдік аумақта тарайтын кабілеті барлар,  атмосферада көп уақыт бойы  (бірнеше жыл немесе айлар)  сақталатьн шығарынды (тастанды) заттектер (көмір кышқыл  газы, фреондар, жартылай ыдырау мерзімі бір айдан жоғары радионуклидтср);

  * аймактық. (региондьқ)  көлемде ластайтындар (бірнеше мемлекеттердің  территориясы немесе бір елдің  едәуір әкімшіліктік  бөлігі кіруі мүмкін) - үлкен аймақты ластайтын, бірақ-та оның мөлшері осы жердің шекарасынан асқасын тез төмендегеніне қарамай ластанудың іздік мөлшерде жан-жаққа таралып, шектеулі уақыт (әдетте бірнеше тәулік) бойы атмосферада сақталатын  шығарынды заттектер (күкірт пен азот оксидтсрі, пестицидтер, ауыр металдар);

  * жергілікті көлемде  ластайтындар (бір жердің шеңбсрінен  аспайтын) - атмосферада аз уақыт қана сақталатын шығарынды  заттектер (ірі дисперсиялык аэрозольдар, күкіртті сутек және басқа заттектер, сонымен қатар жоғарыда келтірілген түрлердің  өкілдері, мысалы, аласа көздерден шығатын күкірттің, азотгың, т.б. оксидтсрі).

     Әр түрлі көздерден шығарындының шығу ұзақтығына байланысты олар үздіксіз және бір дүркінді болып бөлінеді. Апатты жағдайлардағы шығарындылар бір дүркінділер тобына жатқызылады. Атмосфераға газ тәрізді ластағыштар мен аэрозольдар түтін мұржалары, аэрациялық шаң тартқыштар және әр түрлі желдеткіш қондырғылары арқылы тасталады. Биіктігіне карай ластаушы заттектер шығаратын көздер биік (Н > 50 м), орта биіктіктегі (Н = 10-50 м), аласа (Н = 2-10 м), жер үстіндсгі (Н < 2 м) болады'. Ластаушы компоненттердің ауада таралуы мен концентрациясы көздердің биіктігіне байланысты келеді.

     Атмосфера  табиғи жолмен және адамның  іс-әрекеті нәтижесінде ластанады.  Атмосфераның табиғи жолмен ластануы  жанартаудың атқылауына (жерде бірнеше  мың жанартау бар, олардың 500-ден  астамы активті түрде), тау жыныстарының  үгітілуіне, шанды дауылдардың тұруына,  орман өрттеріне (найзағай түскенде), теңіз тұздарының желмен аспанға  көтерілуі мен ауадағы сулы  ерітінді тамшыларының құрғауына,  тірі организмдердің іріп-шіру  процестеріне байланысты.

     Атмосфераны  табиғи жолмен ластайтындарға  аэропланктондар, яғни әртүрлі  аурулар қоздыратын бактериялар,  саңырауқұлақ споралары, кейбір  өсімдіктердің тозаңдары жатады. Сонымен катар атмосфераны ластайтындар қатарына космос шаң-тозаңын жатқызуға да болады. Космос шаңы атмосферада жанған метеориттер қалдықтарынан пайда болады. Секундына атмосфера арқылы орасан жылдамдыкпен (11-ден 64 км/с дейін) 200 млн-ға жуық метеориттер ауа кабатынан өтіп отырады, 60-70 км биіктікте көбісі жанып үлгереді. Ғалымдардың болжамына сәйкес тәулігіне жер бетіне 10/18 кішігірім метеорит түседі. Жерді атмосфера үлкен космостық жаркыншактардан да сактайды. Жыл сайын жерге 2-5 млн. т космостык шаң түсіп отырады. Табиғи шаң да Жермен жанасқан атмосфераның құрамдық бөлігіне жатады. Ол ауада қалқып жүретін радиустары 1О6-1О'5 м. Атмосфераның төменгі қабаттарын шаңмен ластайтын  көзердің, арасында шөлді дала мен басқа да сусыз даланы айрықша  атап кетуге болады.

     Атмосферадағы  шаң буды суға айналдырумен  қатар, күн радиациясын тікелей  сіңіреді және тірі ағзаларды  күн сәулесінен қорғайды.

     Заттектердің  биологиялык. жолмен ыдырауы көп  мөлшерде күкіртті сутектің, аммиактың,  көмірсутектерінің, азот оксидтерінің, көміртектің оксиді мен диоксидінің және т. б. түзілуіне және олардың атмосфераға түсуіне апарады.

     Атмосфералык  ластануға табиғаттың алапатты  қүбылыстарының қосатын үлесі  айтарлықтай жоғары. Мысалы, орта  есеппен жанартаулардың атқылау  нәтижесінде жылына атмосфераға  30-150 млн. т газ және 30-300 млн.  т ұсақ дисперсті күл тасталып  отырады, тек Пинатубо (Филиппин) жанартауы атқылаған кезде (1997) атмосфера ауасына 20 млн. т  күкірт диоксиді шығарылды. Жанартаулар  аткылағанда атмосфераға бірқатар  фитопатогендік  ативтілігі жоғары химиялық ластағыштар - сынап, мышьяк,  қорғасын, селен түседі. Ірі орман өрттерінің салдарынан да атмосфера көп мөлшердегі шаңмен ластанады. Батыс Сібірде 1915 ж. болған орман өрті 1,5 млн. км2 ауданды қамтып, одан шыккан түтін 6 млн. км2-ге жуық аумаққа таралды.

     Атмосфералық  ластанудың антропогендік (жасанды)  көздеріне өнеркәсіптік кәсіпорындар, көлік, жылу энергетикасы, түрған  ҮЙЛЕРДІ  жылыту жүйелері, ауыл шаруашылығы, т. б. жатады. Тек өндірістік кәсіпорындардың ғана қоршаған ортага әсер етіп ластауын мынадай негізгі түрлсрге бөлуге болады: шикізат, материалдар, құрал-жабдыктар, отын, электр энергиясы, су,  қалдықтар, онімдер, атмосферага таралатын шыгарындылар (газ,  бу,ауа тозаңы), энергетикалық шығарындылар, шу, инфрадыбыс, ультрадыбыс, діріл, электромагнитті өріс, жарык, улыракүлгін, лазерлі сәулелер, иондағыш шығарындылар және т. б. Ауаны ластайтын компоненттердің химиялык қүрамы отын-энергетика ресурстарының түріне, ендірісте қолданылатын шикізатқа, оларды өңдейтін технологияға байланысты келеді.

                                     Гидросфераның ластануы.

     Гидросфера (гр. һуdor — су, spһаіrа — шар):

     1) жер ғаламшарының  су қабығы немесе құрлықтағы (тереңдегі,  топырақтағы, жер бетіндегі), мұхиттағы және атмосферадағы, яғни жер шарындағы барлық сулардың жиынтығы. Оны мұхиттар мен теңіздердің суы, құрлық сулары — өзендер, көлдер, бөгендер, мұздықтар, сондай-ақ литосфераның жоғарғы бөлігіне сіңетін жер асты суы, атмосферадағы ылғал құрайды. Гидросфера жер бетінің шамамен 71%-ын алып жатыр. Гидросфераның шамамен 94%-ын мұхиттар мен теңіздер құраса, 4%-ы жер асты суларының, шамамен 2%-мұздықтар мен қарлардың (негізінен Арктика, Антарктида мен Гренландия), 0,4%-құрлықтардағы жер үсті суларының (өзен, көл, батпақ) үлесіне тиеді. Оның жалпы көлемі 1370,3 млн км³, бұл планета көлемінің 1/800 бөлігін ғана құрайды. Шөгінді (тұнба) таужыныстардың басым көпшілігі Гидросфера мен литосфераның жапсарында қалыптасады. Аздаған мөлшердегі су атмосфера мен тірі ағзаларда шоғырланған. Су массаларының барлық нысандары су айналымы барысында бір түрден екінші түрге өтеді;

     2) жердің теңіз, мұхит, көл, өзен, мұздықтар мен жер асты суларынан тұратын қабығы, солардың жиынтығы. Гидросфераның орташа қалындығы 3,8 км-ге жетеді. Мұхиттың ең терең тұсы 11 км-ден асады (Тұнық мұхиттағы Мариан ойысы — 11022 м).

     Гидросфераның  ластануы — ластағыш заттардың  гидросфераға мол мөлшерде түсуі,  олардың өзен, су қоймалары, көлдер  мен теңіздер, мұхиттар мен жер  асты суларын ластап, су ортасының  қалыпты жағдайын бұзуы.

     Гидросфера  — Жер шары суларының жиынтығы, агрегаттық күйіне (сұйык, қатты және газ) қарамастан, химиялық байланыспаған барлық суды қамтитын Жердің сулы қабығы. Ылғал айналымы процесінде судың барлық турі бірінен екін- шісіне өтеді. Гидросфера мұхиттардың, теңіздердің, құрлықтың жер асты және жер үсті суларын қамтиды. Судың біршама мөлшері атмосфера мен тірі организмдерде болады. Көбінесе Гидросфера деп жер бетінің 71%-ын құрайтын теңіздер мен мұхиттарды ғана санайды. Гидросфера көлемінің 96%-ын теңіздер мен мұхиттар, 2%-ға жуығын жер асты сулары, шамамен, 2%-ын мүздар мен қарлар (негізінен, Антарктида мен Гренландияның), 0,02%-ын құрлықтың жер үсті сулары (өзендер, көлдер, батпақтар) құрайды.ъ

                                      Топырақтың ластануы.

     Топырақтың  ластануы (Загрязнение почвы) — топырақта, әдетте, оған тән емес физикалық, химиялық немесе биологиялық агенттердің пайда болуы және енуі немесе аталған агенттердің концентрациясының қаралған мезгілде табиғи орташа жылдық деңгейінен асып түсуі. Топырақтың ластануының көптеген түрлері, соның ішінде радиоактивтік, микробтық және тағы басқа түрлері сараланады Топырақтың ластануы топырақ түзілу процесінің барысын өзгертеді (кейде оны тежейді), түсімді бірден азайтады, өсімдіктерде ластағыштардың (мысалы, ауыр металдардың) қорлануына себеп болады. Бұл ластағыштар адам организміне тікелей немесе жанама түрде түседі (өсімдіктекті немесе жануартекті азықтар арқылы). Топырақтың ластануы топырақтың ауру тудыратын және де басқа жағымсыз микроорганизмдерден өзін-өзі тазалауын төмендетуге әкеліп соғады. Мұның бәрі ауру қауіптілігін және микробиологиялық ластануды туғызады. Мысалы, ластанбаған топырақта дизентерия, сүзек және қылау қоздырғыштары 2—3 тәулік бойына сақталса, ластағыштармен әлсіреген топырақтың өзін-өзі тазалай алмайтын кезінде дизентерия қоздырғыштары бірнеше ай, сүзек пен қылау қоздырғыштары бір жарым жылға дейін сақталады. Топырақтың ластануы кейде әр дәуір аумаққа жайылады.

     Топырақтың  химиялық ластануы — топырақта тірі организмдерге қауіп туғызатын химиялық заттектердің жиналуы. Топырақтың химиялық ластануының көздеріне өнеркәсіптік кәсіп орындардың шығарындылары, көлік, ауыл шаруашылығында қолданылатын шөп жойғылар мен минерал тыңайтқыштар жатады. Өнеркәсіптік кәсіп орындардың құбырлары арқылы атмосфераға шығарылатын ластағыштар жел арқылы 50 км өңірге таралады. Бірақ ластағыштардың негізгі массасы 8—10 км жердегі топыраққа түседі. Мұнай-химиялық завод кешендерінің төңірегіндегі аумақтар қатты ластанады. Көп жағдайда бұл жерлер ауыл шаруашылығына немесе бақ өсіруге пайдалануға жарамайды. 3 км-ге дейінгі қашықтыққа Топырақтың химиялық ластануы мұнай-химия кәсіп орындарының тұған-тұндырғыштары маңында көмірсутек бұларының тұнуынан болады. Түсті металл кендерін алу және байыту процестерінен де топырақ көп ластанады. Ауыр металдардан топырақтың химиялық ластануының зардабы тұрақты болып келеді. Соңғы кездері мұнайға байланысты ластану жиі кездеседі. Мұнаймен ластанған топыраққа лады. Мұнайдан топырақтың химиялық ластануының төменгі деңгейінде топыраққа микрофлора мен өсімдік дамуын реттейтін тыңайтқыш енгізу керек. Үлкен мөлшердегі және ұзак мерзімдік ластанудан топырақта қайтымсыз өзгерістер жүреді — топырақ асфальтқа ұқсас массаға айналады. Бұл кезде едәуір ластанған қабаттарды алып тастауға тұра келеді.

     Топырақ жамылғысын  қорғау және оны тиімді пайдалану  топырақта оған тән емес физикалық,  химиялық немесе биологиялық  агенттердін болуын немесе ол  агенттердің қажетті орташа жылдық  деңгейден асып түсуін топырақ, ластануы дейді. Топырақ ластануының мынадай түрлері бар: минералды техногенді қалдықтармен ластану; улы органикалық және бейорганикалык, қосылыстармен ластану; радиоактивті заттармен ластану. Топырақтың ластануы қоршаған ортаға қауіпті, өйткені улы заттар қоректік тізбек арқылы топырақтан өсімдікке, өсімдіктен жануарға, жануардан адам организміне түседі. Қалыпты табиғи жағдайда топырақта болып жатқан процестердің бәрі тепе-теңдікте болып, онда өздігінен тазару процестері жүріп жатады. Адамның шаруашылық қызметінің дамуы барысында топырақ құрамының өзгеруі, тіпті бұзылуы жүріп жатыр. Қазіргі таңда планетадағы әрбір адамға бір гектарға жетер-жетпес айдалатын егістік жерден келеді. Осы аз көлемнің өзі адам тіршілігі арқасында одан да бетер азаюда. Құнарлы жерлердің үлкен бөлігі тау-кен жұмыстары, өнеркәсіп орындары мен қалалар салу әсерінен жарамсыз болып жатыр. Ормандарды кесу, табиғи өсімдіктер жамылғысын бұзу, агротехникалық талаптарды сақтамай жерді қайта-қайта жырту топырақ эрозиясының пайда болуына, яғни, топырақтың құнарлы қабатының желмен және сумен жуылып, бұзылуына алып келеді. 
Эрозия қазіргі кезде бүкіл дүние жүзінің үлкен жауы болып отыр. Соңғы тек жүз жылдың ішінде су мен жел эрозиясы нәтижесінде планетада 2 млрд гектар ауыл шаруашылығының құнарлы жерлері жарамсыз болып қалған.

     Антропогендік  әсердің бір салдары - топырақ  жамылғысынын қарқынды ластануы. Ластанушылар ролін металдар  мен олардын қосылыстары, радиоактивті  элементтер, ауыл шаруашылығында  қолданатын тыңайтқыштар мен  улы химикаттар атқаруда.

     Топыраққа  қауіпті ластаушылардың бірі  сынап пен онын қосылыстары  жатады. Сынап қоршаған ортаға  улы химикаттармен, металдық сынап  және оның қосылыстары бар  өнеркәсіп орындарының қалдықтарымен  түсуде.

     Топырақ үшін  қауіпті ластаушылардың тағы  бірі - қорғасын. Бір тонна қорғасын  балқытқан кезде қалдықтармен  бірге қоршаған ортаға 25 кг қорғасын  бөлінеді. Жоғарыда айтылғандаи,  қорғасын қосылыстары бензиннің  құрамында да кездеседі Сондықтан  автокөліктер қорғасынмен ластаудың  көзі болып табылады . Әсіресе  қорғасынның мөлшері автокөліктер  көп жүретін үлкен көшелер  бойындағы топырақ құрамында  көп болады.

     Қара және  түсті металлургия орталықтарының  төңірегіндегі топырақтар темірмен, мыспен, мырышпен, марганецпен, никелмен, алюминимен және басқа да металдармен  ластанған. Көптеген жерлерде  олардың концентрациясы шекті  мөлшерден ондаған есе асып  түседі.

     Радиоактивті  элементтер топыраққа атомдық  энергияны пайдалануға қатысы  бар ғылыми-зерттеу ұйымдары мен  АЭС, атомдық жарылыстар немесе  өнеркәсіп орындарының сұйық  және қатты қалдықтарын кетіру  кезінде түсуі мүмкін.

     Топырақтың  химиялық құрамына - тыңайтқыштар мен зиянкестерге, арам шөптерге, ауруларға қарсы әртүрлі химиялық заттар қолданылатын ауыл шаруашылығы да әсер етеді. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығы процесіндегі зат айналымға түсетін заттардың мөлшері өнеркәсіп орындарынан бөлінетін заттардан кем түспейді. Айта кетерлігі, тыңайтқыштар мен улы химикаттарды қолдану жылдан-жылға артып келеді. Ал топырақтың құнарлылығы алынған өнім мен ондағы өсетін өсімдіктердің түрлік құрамына байланысты. Қазіргі кездегі топырақты ластаушыларының негізгі көздері мыналар:

• пестицидтер;
• минералдық тыңайтқыштар;
• өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы қалдықтары;
• атмосфераға өнеркәсіп орындарынан бөлінетін газды-түтінді заттар;
• Мұнай және Мұнай өнімдері.

     Топыраққа  антропогендік әсер ету оның деградацияға ұшырауына (эрозия, ластану, тұздану және батпақтану, шөлейттену) алып келеді. Сондықтан топырақ ластануын болдырмау үшін мынадай шараларды жүргізу керек:

• табиғатты қорғайтын заңдарды бұлжытпай орындау;
• қоршаған ортаның сапасына бақылау жүргізетін мекемелер қызметін дұрыс ұйымдастыру;
• топырақты ластаушы заттардың қасиеттерін, жылжу

тәртібін, топырақ процестеріне қатысуын зерттеу;

• зиянды заттардың шекті мөлшерлерін нормалау;
• қауіптілігі бойынша пестицидтерді топтастырып, кейбір

түрлерінің қолданылуын  шектеу;

• ауыл шаруашылығында зиянкестермен, арам шөптермен

күресу үшін химиялық әдістердің орнына биологиялық әдістерді қолдану және т.б.

                                                  Қорытынды.

     Ластану деп қандай да бір ортаға жаңа, оған тән емес физикалық, химиялық және биологиялық агенттерді әкелу немесе осы агенттердің табиғи ортадағы орташа көп жылдық деңгейін көтеруді айтады. Экологиялық көзқарас боынша бұл түсінікті екі тұрғыдан қарастыруға болады:

1) қоршаған ортаға түсіп жатқан немесе адам мен табиғатқа зиянды әсерлердің нәтижесінд пайда болып жатқан заттар;

2) қоршаған ортаны ластайтын затар (мысалы, химиялық заттар).

     Тікелей ластанушы  объектілер қатарына (ластайтын  заттар акцепторы) биотикалық  қоғамдастықтың (экотоптық) негізгі  компоненттері: атмосфера, су, жер қыртысы кіреді. Ал, жанама ластанушы объектілер қатарына, биоценоз құраушылары — өсімдікгер, жан-жануарлар және микроорганизмдер жатады. Ластаушы жүйе болып, тек қана өнеркәсіп немесе жылу-энергетикалық комплекс орындары ғана саналмайды, сонымен қатар, күнделікті тұрмыстағы тіршілік, мал шаруашылығы да ластаушылар көзі болып табылады.

     Ластаушы загтар мен  оны қоршаған ортаға қалдық  күйінде бөлетін ластаушы жүйелерді классификациялауды Р.Парсон ұсынды. Бұлклассификациялау — ластаушы заттүрін, оны бөлетін жүйені, оның салдарын бақылау шамаларын қамтиды. Оның пайымдауынша, ластаушы түрлер болып негізінен мыналар саналады:

-сарқынды сулар және оттегін  жұтатын өзге қалдықтар;

-инфекцияны тасымалдаушы жүйелер;

-өсімдіктерге бағалы қоректік  зат болып табылатын дүниелер;

-органикалық қышқылдар мен тұздар, минералдар;

-шайылу барысында түзілген шөгіңділер (твердый сток);

-радиоактавті заттар;

     Қоршаған ортаның  бүлінуі табиғи  апаттардан, атап айтқанда жер сілкініс, өрт жөне т.б. орын алса, оны табғии деп, ал адамзат баласының іс-қимыл әрекеті барысында ластанса, оны антропогенді  деп атайды.

     Экологиялық тұрғыдан  ластану объектісі әрдайым экожүйе  (биогеоценоз) болып табылытындығын  түсіну қажет. Бұдан өзге, табиғи  заттардың бір заттың көптігі  немесе онда басқа заттардың  болмауы (жаңа қоспалардың) экологиялық  факторлардың режимдерінің өзгергендігін  білдіреді, себебі зиянды заттар  өзінің шынайы мәнінде эколгиялық  фокторлар болып табылыды. Демек,  бұл факторлардың режимі (немесе  олардың құрамы) қандай да организмнің  (немесе қоректік тізбектегі түйіннің) экологиялық қуысының талаптарынан  ауытқиды. Бұл кезде зат алмасу  үрдістері бұзылады, продуценттердің  ассимиляция қарқындылығы, ендеше  бүтін биогеоценоздың да өнімділігі  кемиді.

     Осылайша, ауаның, су  мен топырақтың құрамында бар  кез келген зат алмасушы агент  бола алады. Қоршаған ортаның  құрамына кіретін заттарды құрамдас бөліктер деп атайды. Құрамдас бөліктер табиғи да (мысалы, жанартаудың атқылау, өсімдік тозаңы, жел көтерген шаң т.б.),антропогенді де (қоғамның іс — әрекетінің нәтижесі) текті бола алады.

     Ортаның ластануы  – күрделі, көп түрлі үрдіс.  өндіріс қалдықтарындағы химиялық  қосылыстар әдетте өздері бастапқы  болмаған жерлерге тап болады. Олардың көпшілігі химиялық белсенді, әрі тірі ағзаның ұлпасының  құрамына кіретін молекулармен  өзара әрекеттесуге немесе ауада  белсенді түрде тотығуға қабілетті.  Мұндай заттардың барлық тіршілік  иелері үшін у болып табылатыны түсінікті.

     Ластану түрлерінің  жіктелуі (классификациясы). Шыққан тегі бойынаша ластанудың екі түрін қарастыруға болады:

– адамдардың қатысынсыз табиғи құбылыстардың нәтижесінде болатын ластанулар;

– адамдардың іс –  әрекеттерінің нәтижесінде болатын антропогенді ластанулар; бұған өнеркәсіптік өндірістің техногендік әсерлердің үлкен үлес қосады.

     Антропогенді ластаушыларды  мынадай түрге бөледі:

1)  Биологиялық — кездейсоқ, не адамзатіс-әрекеті нәтижесінде ластануы;

2) Механикалық — қоршаған ортаның,  тек механикалық әсерлердің 
нәтижесінде ластануы:

3) Химиялық — қоршаған ортанын  химиялық құрамының өзгеріп, ұзақ 
жылдар бойы қалыптаеқан әр түрлі зат мөлшерінің, қалыпты жағдайдан артып кетуі;

4) Физикалық ластану — бұл бес түрге бөлінеді:

а) Өнеркөсіп жөне жылу-энергетикалық комплекстердің жұмысы 
арысында коршаған орта температурасьшың бұзылуы, мұны жылулық деп атайды.

ә) Жарықтық - жергілікті жерлердін табиғи жарық көздерінен баска, жасанды жарық көздері арқылы, өсімдік жөне жануарлар дүниесінің тіршілікету жағдайының өзгеріске үшырауы;

б) Шу, дабыл нәтижесінде;

в) Электромагнитгі толқындардың шектен тыс артуы;

г)  Радиоактивті ластану.

5) Микробиологиялық ластану — адамның   тіршілік етуі барысында, антропогенді  жүйелерде  немесе  ортада  әр түрлі ауру тарататын  зиянкес организмдердің көбеюі.

     Қоршаған ортаның  ластануы — кез келген экологиялық  жүйеге, оған тән емес сипаттағы  жанды-жансыз компоненттердің қосылуы  немесеқұрылысының өзгеруі нөтижесінде,  экожүйенің — зат, энергия  алмасуы бұзылып, өнімділігінің  төмендеуі.

     Ластаушылардың табиғаты  бойынша ластанудың мына түрлерін  айырады:

1. биологиялық ластану – экожүйеге оған жат организм түрлерін әкелу және олардың көбеюі. Микроорганизмдермен ластануды сондай – ақ бактериологиялық, немесе микробиологиялық ластану деп те атайды;