Көші-қон полиция басқармасы

Көші-қон полиция  басқармасы

ОҚО ІІБ Көші-қон полиция басқармасының міндеттері  
Шетел азаматтарының республикада болу тәртібін, олардың Қазақстан Республикасына кіру және шығу ережесін орындау тәртібін бақылауды қамтамасыз ету, шетел азаматтарының заңсыз көшіп-қонуына қарсы әрекеттер жасау;  
Көші-қоны және демография басқармасымен, ОҚО бойынша жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламаларды үйлестіру департаментімен бірлесе отырып тұрғындардың көшуіне, оларды тіркеуге және құжаттандыруға қатысты мәселелерге зерттеу жүргізу;  
Азаматтарды қабылдауды, хаттардың, өтініштер мен шағымдардың, лауазымды тұлғалардың хабарларының, баспасөз беттерінде басылуларының, радио мен теледидар бойынша көрсетілулерінің, көпшілік алдындағы сындарлы ескертпелердің уақытылы қарастырылуын қамтамасыз етеді. Құқықтық білімді насихаттауға қатысып, өз жұмысына қатысты мәселелер бойынша бұқаралық ақпарат құралдарына шығуды ұйымдастырады;  
 
Облыстық ІІ(Б)МРБ іс-әрекетіне  
келесі мәселелер бойынша бақылау жүргізеді:  
Заңсыз миграциямен күреске қатысты арнайы жаяу бөлімшесінің іс-әрекетін ұйымдастырады;  
Қазақстан Республикасында тұрақты өмір сүретін және сонымен қатар, Қазақстан Республикасының қылмыстық және әкімшілік заңдарын бұзған шетелдіктердің дербес есебін тікелей жүргізеді;  
Қазақстан Республикасы азаматтығын алу және азаматтығынан шығуға қатысты құжаттарды рәсімдейді. ОҚО ІІББ басшылары бекіткеннен кейін оларды ҚР ІІД КҚПД қарастыруына жібереді;  
Шетелде тұрақты өмір сүретін тұлғалардың азаматтығындағы өзгерістар туралы, шетелде тұрақты өмір сүретін Қазақстан Республикасының тұрғындарын тіркеу және құжаттандыру туралы, Қазақстан Республикасының тұрғындарын тіркеу және құжаттандыру туралы ақпараттарды алмасу мәселесі бойынша Әділет басқармасымен өзара бірлеседі;  
Шетел азаматының Қазақстан Республикасында тұруға ықтиярхат және азаматтығы жоқ тұлғаның куәлігін дайындау үшін түскен формулярлардың дұрыстығын және олардың рәсімделулерінің заңдылығын тексеруді жүзеге асырады, сонымен қатар, рәсімделіп жатқан тұлғаларды құқық қорғау органдары іздеп жатқан жоқтығын тексеріп, дайын болған құжаттарды көші-қоны полициясының аймақтық бөлімшелеріне жібереді;  
Өз құзыреттігінің аясында, Қазақстан Республикасы азаматтарының тұрақты өмір сүрулері үшін шет елге шығуын рәсімдеп, шетел азаматтарына виза беруді жүзеге асырады;  
Байланыс телефоны 21-21-53  
 

Орталық Азияда аумағында   адам саудасымен күрес жүргізту көш-қону жөніндегі халықаралық ұйым бағдарламасы шеңберінде   өзінің танымдылық   жұмысын бастады.

Осыған орай Бостандық  ауданында Орталық Азия аумағында  адам саудасымен күрес жүргізту көш-қону жөніндегі халықаралық ұйымның қолдауымен тренинг болып өтті. 
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ атындағы университет студенттері мен №41,82 орта мектебі және жасөспірімдер үйі тәрбиеленушілеріне арналған үш тренинг болып өтті. 
Тренинг тақырыбтары: «Адам саудасынан сақтан». Басты мақсаты: Адам саудасымен байланысты қауыпті алдын алду, осы тұрғыда туындаған мәселені белсенді шешу. 
 Қатысушылар саны 100 адамнан аса болды. Барлық тренинг блиц-сұрақтар мен талқылау және топтық жұмыстар, ойын-жаттығулар бойынша  интерактивті режімде өтуде. 
Сонымен қатар бағдарламаны іске асыру шеңберінде мектеп және  учаскелік инспекторлар арасында үнпарақ тарату акциясы  болып өтті. Бағдарлама жалғасуда! 
Тыңдаушылар пікірі 
«Адам саудасынан сақтан» тақырыбында өткен тренингте слайдтар, бейне фильмдер мен әңгімелер қызықты болды.Тренинг орыс және қазақ тілінде өтті,-дейді Пралиев Ж.Ж. 
Өткен тренинг маған қатты ұнады, жастар адам саудасы туралы анықтамалар, мағлұматтар алып білімдерін жетілдіреді, мұндай тренингтерді жиі-жиі өткізіп тұру қажет.-Даурен 
Бұл тренинг Қазақстанда адам саудасы мәселесі басты проблемада тұрғандығын көрсетті.Фильмдер барлығына ұнады ғой деймін, ал ойындар мен әңгімелер қызықты болды ,-Танат К.

Халықтың көші-қоны (миграция)

Халықтың  көші-қоны, -адамдардың бір ауданнан екінші ауданға тұру үшін қоныс аударуы болып табылады. Көші-қон (миграция) - өте күрделі әлеуметтік процесс (былай айтқанда танымайтын жерге орнығу). Бұл тек қана көшіп бару емес, барған жеріңе бейімделуің керек (мүмкін өмір сүру деңгейі ол жерде мүлдем басқаша болуы мүмкін). Осы кезде адамның жинақылығы, шыдамдылығы, кәсіпшілігі және жаңа жердің жағдайына үйренісуі байқалады. Сондықтан да халықтың көшіп қонуы - мемлекеттің даму деңгейін көрсетеді. Көші-қонның қоғамдағы рөлі ерекше орында. Ол қазақ халқының қалыптасуына, мәдениетіне, тіліне үлкен өсер етті. Бұл процеске қазір де үлкен мән берілуде:

• 1) Шетелдегі қандастарымыздың елге қайта оралуы (оралмандар);
• 2) Халық санының көбеюі және жетіспейтін жұмысшылар орнының толықтырылуы;
• 3) Аумақ бойынша тиімді орналастыру.

Бұл мәселелердің шешімін табу мемлекетті модернизациялаудың алғышарттарының бірі, яғни эқономикалық әлуетті толық пайдалану. Көші-қон - халықтың табиғи қозғалысына және құрылымына әсер етеді. Мигранттардың көбісі жастар, әсіресе әйел адамдар. Сондықтан көшіп келушілер көп аймақтарда туған балалардың саны артады, сыртқа кетушілер көп аймақтарда керісінше болады. Көшіп келушілер көбейсе, әйел адамдардың саны артып, көшіп кеткен жағдайда ер адамдар кебейеді. Туу деңгейі төмен аудандардан халықтың кешуі карт адамдардың санын арттырады. Халық қартайып, өлім жоғарылайды, табиғи өсім төмендеп, аяғында депопуляцияға ұшырайды.

Бағыты  бойынша оны ішкі және сыртқы деп  бөледі. Сыртқы көші-қонға эмиграция (елден кету), иммиграция (елге келу) және реэмиграция немесе репатриация (лат. patria - отан) (көшіп кеткендердің елге қайта оралуы) жатады. Көшіп келгендер мен көшіп кеткендердің арақатынасы халықтың механикалық өсімін анықтайды. Оны көші-қон сальдосы (итал. caldo - қалдық) деп атайды. Он, белгілі сальдо - халықтың есімін көрсетеді, ал теріс белгілі сальдо - халықтың азаюын көрсетеді. Адамдардың қоныс аударуының ең көп таралғаны экономикалық-әлеуметтік себептер, яғни олардың өмір сүру деңгейі жоғары жерлерді іздеуі, окуға бару, отбасылардың туысқандарына барып косылуы, т.б. Ірі көші-қон барысы саяси себептерге, атап айтқанда соғыс, мемлекеттік шекара өзгерісіне байланысты. Мысалы, мемлекеттің құлауы немесе бірігуі нәтижесінде ауқымды репатриацияның пайда болуын жатқызуға болады.

Экологиялық көші-қонға - халық қоршаған ортасы лас аудандар мен экологиялық апат аймақтарынан басқа жақтарға қоныс аударуы жатады. Көші-қон ұзақтығына қарай тұрақты және уақытша деп екіге бөлінеді. Уакытшаға - вахталық (ауыспалы) жұмысқа келу жатады. Ол көбінесе табиғи ресурстарды игеру аймақтарына тән. Келесі мысал — маусымдық, құрылыс және ауыл шаруашылық жұмыстарына келу. Уақытша көші-қонды туристер, жас еңбек отрядтары, гастарбайтерлер (шетелдік жұмысшылар) қалыптастырады. Формасына қарай - ерікті және еріксіз деп бөлінеді.

Ерікті түрде көшу - өз еркімен (ұйымдаспаған көші-қон) және мемлекет ұйымдастырған (ұйымдасқан көші-қон) жағдайда болады. Мысалы, тың және тыңайған жерді игеруді, шет елдегі қандастарға елге оралуды мемлекет тарапынан ұйымдастыру.

Еріксіз көші-қон - сталиндік репрессия тұсындағы халықты отырған жерінен күшпен көшіріп жіберу. 1937-44 жылдар аралығында Қазақстанға кәрістер, поляктар, немістер, чечендер,ингуштар, балкарлар және басқа халықтар күшпен кешіріліп әкелінді. Барлығы 1 млн адамға жеткен Сыртқы көші-қонның бірдей деңгейдегі 3 ағымы бар.

• Біріншісі - ұлғаюшы ағым. Шетелден қандастардың көшіп келуі (репатриация). Ол көрші елдерде қалыптасқан. Бұл елдерде 3,5 млн қазақ бар. Көшіп келушілердің 9/10 бөлігіӨзбекстаннан, Ресейден, Қытайдан және Монғолиядан келуде. Олар барлық аймақтарға

бөлінгенімен, көбінесе оңтүстік-батыс аймақтарда қоныстануда.

• Екінші - саябырсыған ағым - орыс және украиндардың Ресейге, немістердің Германияға көшуі. Олар көбінесе Солтүстік, Шығыс және Орталық Қазақстан тұрғындары. Олардың 9/10 бөлігі Ресейде орналасуда.
• Үшінші - еңбек күші ағымы (гастарбайтерлер). Батыстағы мұнай-газ өндірісіне жұмыс істеуге келгендер. Ішкі көші-қонның масштабы сыртқы көші-қоннан үш есе

артық. Тәуелсіздік алған жылдардан  бастап халықтың 1/3 бөлігі мекенжайын ауыстырған. Қазақстан халқы дүние  жүзіндегі ең икемді халықтың бірі болып шықты.

Облыс ішіндегі көші-қонның екі ағымы бар:

• 1) ауыл халқының қалаға көшуі;
• 2) кіші-гірім қалалардан үлкен қалаға көшу.

«Қаладан - ауылға», «ауылдан - ауылға» ағымдарының  мөлшері әте аз. Облысаралық көші-қон  арасында 2 көшбасшы қала бар, олар - Астана және Алматы. Көшіп кеткендердің жартысы осы қалаларға қоныс тебуде. Даму әлуеті жоғары болғандықтан, бұл қалаларға көшіп келушілер саны болашақта да арта бермек. Мемлекеттің көші-қон саясаты екі мәселені шешуге бағытталған.

Бірінші мәселе - көші-қон көлемін төмендегі жағдайлар бойынша көтеру:

• 1) репатрианттар - қандастар;
• 2) реэмигранттар - бұрынғы Қазақстан азаматтары;
• 3) экономикалық және экологиялық жағдайы қолайсыз аудандардан көшіру.

Екінші мәселе - мемлекетті модернизациялау үшін халықты тиімді орналастыру және емір сүру сапасын жоғарылату. Бұл шаралар жаңадан шыққан «Нұрлы көш» бағдарламасында қарастырылған.^[1]

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы №362

2012 жылғы 28 наурыз,   Астана, Үкімет Үйі

«Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарды тіркеу және оларға Қазақстан Республикасында тұрақты  тұруға рұқсат беру бойынша мемлекеттік қызмет стандартын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 14 желтоқсандағы № 2102 қаулысына өзгерістер енгізу туралы.

Қазақстан Республикасының  Үкіметі қаулы етеді: 
1. «Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарды тіркеу және оларға Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат беру бойынша мемлекеттік қызмет стандартын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 14 желтоқсандағы №2102 қаулысына (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2009 ж., №59, 512-құжат) мынадай өзгерістер енгізілсін: 
Көрсетілген қаулымен бекітілген «Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарды тіркеу және оларға Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат беру» мемлекеттік қызмет стандартында: 
3-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: 
«3. Мемлекеттік қызмет «Шетелдіктердің құқықтық жағдайы туралы» 1995 жылғы 19 маусымдағы Заңның 2 және 4-баптарына, «Халықтың көші-қоны туралы» 2011 жылғы 22 шілдедегі Заңның 9 және 49-баптарына, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 200 жылғы 12 шілдедегі № 1063 қаулысымен бекітілген Халықты құжаттандыру қағидаларына сәйкес көрсетіледі.»: 
7-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: 
«7. Мемлекеттік қызмет мерзімдері: 
1) тұтынушының осы стандарттың 11-тармағында көрсетілген қажетті құжаттарды тапсырған және өтініштің қабылдағаны туралы талонды алған сәтінен бастап – күнтізбелік 60 күн; 
2) Қазақстан Республикасына көшіп-қону квотасына сәйкес келген шетелдіктер қажетті құжаттарды тапсырған және өтініштің қабылданғаны туралы талонды алған сәтінен бастап – күнтізбелік 10 күн; 
3) мемлекеттік қызметті ұсыну үшін қажетті құжаттарды тапсыру кезінде тұтынушының кезек күтуінің рұқсат етілген ең ұзақ уақыты – 30 минут; 
4) тіркеуді жүзеге асыру кезінде алушыға қызмет көрсетудің рұқсат етілген ең ұзақ уақыты – 30 минут.»; 
11- тармақ мынадай редакцияда жазылсын: 
1) «тұрақты тұру үшін» санатындағы визасы бар адамдар: 
Қазақстан Республикасы шетелдердегі мекемелері мен көші-қон полициясы бөлімшелері беретін «тұрақты тұру үшін» санатындағы визасы бар жарамды паспортын немесе азаматтығы жоқ адамның құжатын; 
өлшемі 35х45 мм екі фотосурет (фотосурет тұтынушының жасына сәйкес болуы және қатаң түрде жарық жерде алдынан түсірілген болуы тиіс әрі адамның беті фотосуреттің жалпы алаңының 75 %-ға жуығын алуы тиіс); 
2) Қазақстан Республикасында өзге де заңды негізде уақытша болатын адамдар: 
бланкісін көші-қон полициясы бөлімшелерінің қызметкерлері беретін өтініш-сауалнаманы; 
келген елінде соттылығының бар болуын не жоқтығын растайтын құжатты; 
кету парағы не шетелге тұрақты тұру үшін шығуға рұқсатты растайтын басқа құжат ретінде болуы мүмкін шетелдіктің азаматтығы мемлекетінің жазбаша келісімін; 
жарамды паспортты немесе азаматтығы жоқ адамның құжатын; 
Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау органдары беретін медициналық куәландыру туралы ресми анықтаманы; 
Қазақстан Республикасында болу кезеңінде төлем қабілеттігін растау туралы белгіленген үлгідегі құжатты; 
өлшемі 35х45 мм екі фотосурет (фотосурет тұтынушының жасына сәйкес болуы және қатаң түрде жарық жерде алдынан түсірілген болуы тиіс әрі адамның беті фотосуреттің жалпы алаңының 75 %-ға жуығын алуы тиіс) ұсынады. 
Көшіп-қону квотасына сәйкес Қазақстан Республикасына келген шетелдіктер мынадай құжаттарды: 
Көшіп-қону квотасына қосылғанын растайтын құжатты: 
бланкісін көші-қон полициясы бөлімшелерінің қызметкерлері беретін өтініш-сауалнаманы; 
кету парағы не шетелге тұрақты тұру үшін шығуға рұқсатты растайтын басқа құжат ретінде болуы мүмкін шетелдіктің азаматтығы мемлекетінің жазбаша келісімін; 
жарамды паспортты немесе азаматтығы жоқ адамның құжатын; 
өлшемі 35х45 мм екі фотосурет (фотосурет тұтынушының жасына сәйкес болуы және қатаң түрде жарық жерде алдынан түсірілген болуы тиіс әрі адамның беті фотосуреттің жалпы ауданының 75 %-ға жуығын алуы тиіс) ұсынады. 
Қазақстан Республикасының азаматтығынан шыққан және азаматтығы жоқ адамның мәртебесін немесе шет мемлекеттің азаматтығын алған азаматтар елден тыс жерге шықпай мынадай құжаттарды: 
бланкісін көші-қон полициясы бөлімшелерінің қызметкерлері беретін өтініш-сауалнаманы; 
жарамды паспортты немесе азаматтығы жоқ адамның құжатын; 
мекенжай     анықтамасын; 
мемлекеттік бажды төлегені туралы түбіртек¸ 
өлшемі 35х45 мм екі фотосурет (фотосурет тұтынушының жасына сәйкес болуы және қатаң түрде жарық жерде алдынан түсірілген болуы тиіс әрі адамның беті фотосуреттің жалпы ауданының 75 %-ға жуығын алуы тиіс)ұсынады. 
Ескертпе: 
Оралмандардан, Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасында немесе Қазақстан Республикасында туған немесе бұрын азаматтығында болған отандастардан, сондай-ақ Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарының негізінде Қазақстан Республикасының азаматтығын оңайлатып алу құқығы бар адамдар мен олардың мүшелерінен 2) тармақшаның жетінші абзацында көрсетілген құжаттарды ұсыну талап етілмейді. Ішкі істер органдары құжаттарды заңды және жеке делдал тұлғалардан қабылдауды жүзеге асырмайды. 
Тіркеу және Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат беру туралы оң шешім шығарылған жағдайда тұтынушы көші-қон полициясы бөлімшесіне: 
шетелдікті не азаматтығы жоқ адамды тіркеуге келісім беретін адамның азаматтарды тіркеу кітабын; 
мемлекеттік бажды төлегені үшін туралы құжатты; 
бланкісі көші-қон полициясының бөлімшелерінде берілетін толтырылған мекенжай келу парағын; 
бланкісі көші-қон полициясының бөлімшелерінде берілетін келу парағына толтырылған статистикалық есепке алу талонын көрсетеді.»; 
16-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: 
«16. Көшіп-қонушыларға: 
1) заңсыз келгендерге, сондай-ақ қылмыс жасағаны үшін өздері шыққан елдердің заңнамасы бойынша қудалауға ұшыраған адамдарға; 
2) сотталғанға дейін тұрақты жері Қазақстан Республикасының шегінен тыс болған, бас бостандығын айыру орындарынан босатылған адамдарға; 
3) адамзатқа қарсы қылмыс жасаған адамдарға; 
4) оралмандарды. Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасында немесе Қазақстан Республикасында туған немесе бұрын оның азаматтығында тұрған отандастарымызды , сондай-ақ Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарының негізінде Қазақстан Республикасының азаматтығын оңайлатып алу құқығы бар адамдар мен олардың отбасы мүшелерін қоспағанда, өзінің төлем қабілеттілігін растауды Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілеген тәртіппен және мөлшерде табыс етпеген адамдарға; 
5! Шетелдіктердің Қазақстан Республикасындағы құқықтық жағдайы туралы заңнаманы бұзғандарға; 
6) ұлтаралық және діни араздықты тұтандыратын адамдарға; 
7) әрекеті конституциялық құрылысты күштеп өзгертуге бағытталған адамдарға; 
8) Қазақстан Республикасының егемендігі мен тәуелсіздігіне қарсы шыққан, оның бірлігі мен аумағының тұтастығын бұзуға шақырған адамдарға; 
9) террористік әрекеті, ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасағаны үшін соттылығы бар адамдарға; 
10) Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат алу туралы қолдау хатпен жүгінген кезде жалған құжаттар ұсынған не өзі туралы жалған мәліметтер хабарлаған немесе Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген мерзімдерде қажетті құжаттарды дәлелсіз себептермен тапсырмаған адамдарға; 
11) Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат алу сәтінде Қазақстан Республикасынан бес жылдың ішінде шығарып жіберілген адамдарға; 
12) егер бұл Қазақстан Республикасы азаматтарының және басқа да адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау үшін қажет болса; 
13) Қазақстан Республикасынан уақытша шыққан және Қазақстан Республикасына қайтып оралуға өтініш берілген мерзімнен ай өтіп кеткен соң оралмаған адамдарға; 
14) егер неке сотының заңды күшіне енген шешімімен заңсыз болып танылса, тұруға ыхтиярхатты алуға негіз болған Қазақстан Республикасының азаматтарымен некеге отырған адамдарға; 
15) Қазақстан Республикасына кіру үшін қарсы көрсетілімі бар сырқаты бар адамдарға «Халықтың көші-қоны туралы» Заңның» 49-бабына сәйкес Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат беруден бас тартылады не бұрын берілген рұқсаттың күші жойылады; 
Тұруға ыхтиярхат немесе азаматтығы жоқ адамның куәлігін беруден бас тартуға Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен шағымдануға болады.»; 
21-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: 
«21. Көрсетілген мемлекеттік қызмет нәтижелерімен келіспеген жағдайда тұтынушы шағымды ҚКПК-ге мына мекенжай бойынша береді: Астана қаласы, Тәуелсіздік көшесі, 1/1, телефон 71-42-62. 
Жұмыс кестесі: жұмыс күндері сағат 9-00-ден бастап 08-30-ға дейін, түскі үзіліс сағат 13-00-ден 14-30-ға дейін,»; 
26-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «26. Мемлекеттік қызмет туралы қосымша ақпаратты мынадай мекенжай бойынша: 010000, А1/1, Астана қаласы, Тәуелсіздік көшесі, 1/1, КҚПК; ІІМ-нің интернет-ресурсы: www.mvd.kz, «Ішкі істер органдарының қызметі туралы» бөлімде, қабылдау бөлмесінің телефоны 8 (7172) 71-42-62, осы стандартқа 1-қосымшаға сәйкес ІІД-ден алуға болады». 
2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.

Қазақстан Республикасының  Премьер-Министрі      К.МӘСІМОВ.

Көші-қон

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан  алынған мәлімет

Көші-қон – адамдардың тұрғылықты мекенінен әр түрлі себептермен басқа жерге қоныс аударуы, көшіп-қонуы. Көші-қон адамдардың белгілі бір аумақтың шекарасынан асып, тұрақты немесе уақытша тұрғылықты мекенге қоныс аударуы арқылы жүзеге асады. Халықтың әлеуметтік, экономикалық, экологиялық, саяси, діни, әскери және басқа себептермен ұйымдасқан түрде (мемлекеттің және басқа қоғамдық құрылымдардың қатысуымен) және ұйымдаспаған түрде (көшіп келушілердің өздерінің күшімен) көшіп-қонуы мүмкін. Қазіргі кезде көші-қонды туғызатын себептердің ішіндегі ең бастысы экономикалық себеп болып отыр. Қазақстанда бұған экологиялық апат аймақтарына байланысты себепті де қосуға болады. Халықтың көшіп-қонуы ежелгі заманнан бері бар. Көші-қон алғашқы қоғамдық еңбек бөлінісімен (бақташылар тайпасының бөлініп шығуымен), егіншіліктің дамуымен, егіншіліктен қолөнердің бөлінуімен, халықтардың ұлы қоныс аударуымен, ұлы географиялық ашылымдармен, индустрияның дамуымен (19 ғасырдың басында) байланысты болды. 20 ғасырда көші-қонға соғыстар зор әсерін тигізді. Көші-қон адамзаттың дамуында, аумақтардың халықтар арасында қайта бөліске түсуінде зор рөл атқарды. Көші-қон тұрғылықты халықтың да, көшіп кетушілердің де тұрмыс деңгейіне, халықтың демографиялық және әлеуметтік құрылымына, қоныстануына, этнографиялық құрамының өзгеруіне елеулі ықпал етеді. Тұрақты тұрғылықты мекенінің түпкілікті ауысуына байланысты:

• қайтып оралмайтын көші-қон;
• тым ұзақ мерзімге қоныс аударумен байланысты уақытша көші-қон.;
• жылдың белгілі бір кезеңінде орын ауыстырумен байланысты маусымдық көші-қон;
• басқа жердегі жұмыс, оқу орындарына ұдайы әрлі-бері жүріп-тұратын қатынамалы қөші-қон;
• елден сырт жерге көшіп кету, елге көшіп келу түріндегі сыртқы көші-қон;
• ел ішінде қоныс аударумен байланысты ішкі көші-қон түрлеріне бөлінеді.

Ал ішкі көші-қон ауыл халқының көші-қоны және қала халқының көші-қоны түрлеріне ажыратылады. Қазақ халқының ежелгі замандардан бері келе жатқан көшпелі, жартылай көшпелі тұрмыс-тіршілігі, мал шаруашылығының дамуына байланысты жайылым жаңғыртып отыруы, жазда жайлауға, қыста қыстауға көшіп-қонуы, айталық, малға өріс іздеудің ыңғайымен көктем, жаз айларында қырға көшіп, қыста Сырға құлауы қазақ жерінде маусымдық көші-қонның дамығандығын көрсетеді. Сондай-ақ, 15 – 18 ғасырларда жоңғар шапқыншылығы кезінде қазақ халқы “ақтабан шұбырынды, алқакөл сұламаға” ұшырап, ата мекенінен үдере көшіп, мәжбүрліктен қоныс аударып отырған. 19 ғасырдың 2-жартысы – 20 ғасырдың басында Ресей империясының отарлау саясатымен қазақ жеріне қара шекпенді орыс қоныстанушылары көшіп келді.

• 18 – 19 ғасырдың қазақ халқының патшалық самодержавияға қарсы ұлт-азаттық көтерілістері мен соғыстары,
• Орта Азия мен Қазақстандағы 1916 жылы Маусым жарлығына қарсылықпен басталған ұлт-азаттық қозғалысы,
• 1917 жылы ақпан буржуазиялық-демократиялық және Қазан төңкерістері, Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы,
• 1918 – 20 жылдардағы азамат соғысы,
• 1920 – 21 жылдардағы ашаршылық, “соғыс коммунизмі”, азық-түлік отрядтарының жорығы Қазақстан жеріндегі көші-қонның саяси себептері еді. Бұл кезеңдерде талай қазақтар қанды қырғын мен аштықтан бас сауғалап, жат жерге ауып кетті.
• 1928 – 30 жылдары бай-кулак ретінде тәркіленген ауқаттылар ата мекенінен аласталып, жер аударылды.

Қазақстан аумағы кеңестік империяның басқа аймақтарынан жер аударылған шаруалардың, саяси тұтқындардың мекеніне айналды. Жаппай күштеп ұжымдастыру кезеңінде қазақтарға қарсы геноцидтік саясаттың жүргізілуі салдарынан қазақ халқы ашаршылыққа ұшырап, қырылған зұлмат жылдарда (1931 – 33 жылдары) 1 млн-нан астам қазақ ата жұртынан ауып кетті, олардың 616 мыңы тарихи отанына қайтып оралмады. Олар шалғай шет жерде – Моңғолия, Қытай, Ауғанстан, Пәкстан, Иран, Түркия елдерінде, сондай-ақ, кейбір Батыс Еуропа елдерінде қазақ диаспорасын құрады. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары (1939 – 45) тұтқындалған, Еуропа елдеріндегі Қарсыласу қозғалыстарына қатысқан, Түркістан легионында болған көптеген қандастарымыз шет мемлекеттерде қалып қойды. 1937 жылдың күзінен тоталитарлық саясаттың құрбанына айналған тұтас халықтар өз жұртынан қазақ жеріне күштеп көшірілді. Атап айтқанда, 1937 жылы Қазақстанға Манчжурия өлкесінен 102 мың корей қоныс аударуға мәжбүр болды. 1938 – 44 жылдары қазақ жеріне Кавказдан шешендер, ингуштар, балқарлар, қарашайлар, Қара т-дің солтүстік жағалауынан қырым татарлары, месхед-түріктер, поляктар, болгарлар, курдтар, Еділ бойынан немістер, 1947 – 52 жылдары мыңдаған латыштар, эстондар, батыс украиндар қазақ жеріне зорлықпен көшіріліп, түпкілікті қоныстандырылды. 1953 жылы еврейлер, абхаздар жер аударылды. 1953 – 55 жылдары тың игеру деген желеумен Қазақстан жеріне өзге ұлттардың миллиондаған өкілдері көшіп келді. Сөйтіп, кеңестік тоталитарлық жымысқы саясаттың салдарынан байырғы ұлт – қазақ халқы өз жерінде азшылыққа ұшырап, Қазақстан 130-дан астам этнографиялық диаспораның өкілі тұратын “интернационалдық” мекенге айналды. Ал 5 млн-нан астам қазақ диаспорасы шет жерде мекендеді. Қазақстан тәуелсіздікке қол жеткізіп, егеменді елге айналған 20 ғасырдың 90-жылдарынан бастап соңғы он жыл ішінде көші-қон басқаша сипат алды. Қазақстан Республикасының 1992 жылы 26 маусымда қабылданған “Көшіп келу туралы”, 1997 жылы 13 желтоқсанда қабылданған “Халықтың көші-қоны туралы” заңдары көші-қон саласындағы қоғамдық қатынастарды реттеп, көші-қон үдерістерінің құқықтық, экономикалық және әлеуметтік негіздерін белгіледі. Сөйтіп, өзінің тарихи отанына қайтып оралатын адамдар мен отбасылар үшін жаңа жерде қажетті тіршілік жағдайларын жасау мәселесін мемлекет тұрғыда шешу ісі қолға алынды. Осыған орай Қазақстан Республикасының Көші-қон және демография жөніндегі агенттігі, Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы сияқты мемлекет және беймемлекет мекемелер құрылды, шет жұрттан ата жұртына көшіп келетін оралмандарға жыл сайын өсіп отыратын квота белгіленіп, олардың белгіленген аймақтарға қоныс теуіп жайғасуы үшін мемл. және жергілікті бюджеттерден қаржы бөлініп тұратын болды. Сондай-ақ, Қазақстанға мәжбүрлі жағдайда көшіп келіп, тұрақтап қалған көптеген ұлт өкілдері өздерінің ата жұртына көшіп баруға мүмкіндік алды; ^[1]

Көш жолдары

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет

Көш жолдары – қыстаудан жазғы жайылымға немесе жаз жайлаудан қыстауға көшетін дәстүрлі көш бағыттары. Қазақстанның табиғи-климаттық жағдайына байланысты қалыптасып, халықтың үш мың жыл бойғы табиғатты пайдалануы мен тыныс-тіршіліктерін қамтамасыз етуінің негізгі формасы – көшпелі мал ш. болды. Бұл реттегі өндіруші шаруашылықтың басым кәсібі экстенсивті (сан жағынан көбею, жайылымды кеңейте түсу) көшпелі мал ш. болатын, ал оның басты ерекшелігі – мал азығы мен су көздерінің тапшылығы себепті, малды жыл он екі ай бойы жайып бағу еді. 15 – 17 ғ-ларда далалық аудандардағы қазақтарда шаруашылық саласы ретінде басым тұрғыда – тарихи қалыптасқан, қуаң дала мен жартылай шөлейт жерлердің табиғи-климаттық жағдайына сәйкес келетін көшпелі және жартылай көшпелі мал ш. сақталды. Малдың негізгі түлігі – қой, жылқы, түйе болды. Ірі қара мал аз мөлшерде, негізінен алғанда отырықшылықты жерлерде өсірілді. Көктеу, жайлау, күздеу, қыстау секілді маусымдық жайылымдарды алмастырып көшіп-қонып отырудың бұрыннан қалыптасқан жолдары мен жылдық айналымы орнықты. Ондаған, көп жағдайда жүзден астам ауылдардан құралуы ықтимал әрбір ру белгілі бір геогр. жер көлемі шеңберінде көшіп-қону дәстүрін ұстанды. Жайылымдар ара қашықтығы оңт-те 200 – 300 км-ден, Жетісудың ендік бағытындағы далалық аудандарда 800 – 1000 км-ге дейін созылды. Қоныс орнын таңдау дәстүрге немесе шаруашылық мұқтаждықтарға ғана емес, саяси жағдайларға да байланысты болды. Өмір сүру ортасының ерекшеліктері жайылымдарды пайдалану тәсілдерін айқындап берді. Қысқы жайылымдар үшін көл жағалаулары, өзен аңғарлары, тау шатқалдары, тоғай шеті, мал табындарын қарлы борандардан және үскірік желден қалқалайтын табиғи ықтасындары бар жерлер пайдаланылды. Күзгі, көктемгі жайылымдар қыстауларға жақын, қар кеш түсіп, ерте кететін жерлерге орналасты. Жазғы жайылымдар міндетті түрде жауын-шашын сулары көп жиналатын, шөбі қалың өсетін және табиғи су қорлары бар өңірлерден таңдалған. 18 – 19 ғ-ларда геогр. орта ерекшеліктері және қазақтардың өмір сүруін қамтамасыз ету қажеттіліктері мал табындарының түліктік құрамын да айқындап берді. Онда бүкіл мал арасындағы қойдың үлес салмағы орта есеппен оның 60%-ын, жылқы – 13%-ын, сиыр – 12%-ын, түйе – 4%-ын құрады. Түлік құрамын реттеуде малдың жылдам әрі жиі-жиі көшуге бейімделу қабілеті, сондай-ақ, оларды шаруашылық (ет, сүт, жүн) және қоғамдық-саяси өмірде (көлік, жауынгерлік мақсаттары) түрлі қажеттілікке пайдалану мүмкіндіктері маңызды рөл атқарды. Су көздері мен мал азығының тапшылығы жайылымды тым жиі ауыстырып отыруға, бір жерге аз уақыт қана аялдауға, жиі-жиі көшіп жүруге мәжбүр етті; қ. Көшпелілік. К. ж-ның жыл бойындағы орташа есеппен алғандағы ұз. 50 – 100 км-дей болған, бірақ, жекелеген ру-тайпалық топтардікі (мыс., адай, шекті, табын, т.б.) 1000 – 2500 км-ге дейін жететін. Әр рудың қоныстары, негізінен, бір аймақта және әрбір рудың өзінің тұрақты жолы болды. Мыс., Кіші жүздің әлім руы К. ж-ның екі бағыты қалыптасты. Бірінші бағыт – Ырғыз және Ор өз-нен Орскіге дейін, жалпы Қарақұмнан батысқа қарай, екінші бағыт – батыстан кіші Борсыққа қарай созылды. Ал Қызылқұм мен Жаңадария өз. жағалауын мекендейтін шекті, қарасақал, шөмекей, төртқара рулары қар ери бастасымен Қарақұмға, бұл жерден маусымның соңына қарай, батысқа көшкен. Олардың К. ж-нан мағлұмат беретін бір деректе: “...Шөмекей тайпалары Қарақұмнан Ырғыз уезіне қарай екі бағытта көшеді. Бірінші бағытта жол: Қожамбай молда моласына жақын маңдағы Көл құдықтан бастау алатын жол арқылы Жалтырсор мен Шеңбер көліне жетеді. Осы екі көл жағалауы жаз жайлауды қамтамасыз етеді. Шөмекейлердің екінші К. ж. Қазалы уезінен өтіп, Ұлытау тауы арқылы Қарақұмға өтеді. Одан әрі Орда тауынан бастау алатын К. ж. арқылы Алқа көліне келіп тоқтайды”, – делінеді. Жетісу обл. Верный уезінің көшпелілері тұрақты бір жерде қыстамаған. Мыс., Күрті өз-нен Балқаш к-не дейінгі аймақты алып жатқан Тауқұм болыстығының көшпелілері (сары үйсін, темір, ботбай руларынан құрылған) Ақжал, Жуантөбеде қыстағанмен, бұл жерде қатты ұйытқып соғатын боран, дауыл салдарынан мал арып кетпес үшін, ірі қараны қыста қолға ұстамай, оларды Іле өз. бойындағы қамысқа апарып баққан. Керісінше, тау көшпелілері түйелер мен қойларды Тауқұмға қарай айдаған. Ауыз суға қарды пайдаланған. Қар аз жауатын жерлердегі сабанның көптігі түйе мен қойға азық табуға мүмкіндік берді. Бұл өңірдегі көшпелілер қоныстары Ақсүйек, Алажол, Тоқмақ уезі, Ботабөру, Қызылақтау, Аяқұм, Жирекоты, Жауқантөбе, Қамау елді мекендері болып саналған. Қыстаулар мен маусымдарға орай жолдың ұзақ болуы қазақтардың көшпелі тұрмысының кейбір ерекшеліктерін де айқындаған. Ол бір ұлыстың тұтас көтеріліп көшуінен де көрінеді. Жүз, мыңдаған малмен бірге адамдар да ен даладағы К. ж-мен баяу қозғалып отырған. Халықтың да, малдың да саны көп болғандықтан, көш алдындағылар кейінде келе жатқандарға қажетті шөп-бұтақтарды таптап кетпес үшін, қанаттарын кең жайып көшкен. Тарихи деректерге қарағанда, көшіп келе жатқан көш шептерінің аралығы 190 шақырымға жеткен. Әдеб.: О направлении летних кочевок киргиз Казалинского уезда //Туркестанские ведомости, (ТВ), 1872; Загряжский Г., Очерки Перовского уезда // ТВ, 1872; Баллицкий Ю., Заметки о кочевом населении в Верненском уезде //ТВ, 1873; Александров Е., Пути кочевок киргиз Малой Орды Перовского и Казалинского уездов // ТВ, 1884; Шахматов В.Ф., Казахская пастбищно-кочевая община, А.-А., 1964; Толыбеков С.Е., Кочевое общество казахов в XVІІ – начале ХХ века, А.-А., 1971.

Көш

08 Қыркүйек 2011, 18:17140

Қазақ халқы –  ежелден көшпелі, ұзақ тарихи барыстан бері көшіп-қону ұлы үрдісіне айналған қыры мен сыры, салты мен салтанаты  асқан, көшті қадірлей, қымбатын түсіне білген ұлт. 
  

Көш – бір, бірнеше отбасының қажетіне қарай талданған қоныс аудару барысы. Көш аралығына қарай ұзақ, жақын болады. Жақын көштер – тасынып көшуі делінеді де, арқалап, дорбалап, арбалап жүріп жұрт жаңалайды. Бұл көбінде мал өрістерінің қолайлығын пайдалану үшін жасалады. Ұзақ көштер – бір жерден екінші бір жерге қоныстану. Бұл да тегінде мал өріс жағдайына қарай көктеу, күзеу, жайлау, қыстау деп бөліп, бір таудан екінші бір тау, қолайлы ойпаттарға көшу. Бұл уақытына, аралығына қарай қозы көш (жас төл енесіне ілесіп шаршамай жететін жер, түстік көш, күндік көш) тіпті айлық көшке дейін созылады. 
Қазақ көші ертеде ел көңілі жай болған кезде өте жайдары салтанатты болған. Көшу - қазақтың ең келелі жұмысының бірі. Көшуде ауыл ақсақалдары ертеде ауыл-аймақ болып малға қоныс іздейтін болса, бір елден екінші бір жерді алдын ала жер жағдайын танитын сұңғыла, көпті көрген, көзі қарақты қарттарды ақылшылыққа алып, топтасып қоныс өріс шалады. Малының төрт маусымдық қолайлығына қарай жылы, сулы, шөбі шүйгін, отын-суға қолайлы кең жерлерді мекендеу үшін жер шалып, қайтып келген соң ауыл-аймақ болып, ақылгөй қариялар кеңесіп, кесім жасайды. Көште күні бұрын, тіпті ұзақ көштерге бірер жыл бұрын да даярланады. Уақыты белгіленгеннен кейін ерлер жағы ат-көлігі жуас әрі жетерлік болуы, киім – кешек жылы, толық, сәнді болуы қажет. Көлігі, мініс аты жетпейтіндерге басқалар көлік шығарып береді. Болмаса, көштің алды қоныстанып болған соң, көлік әкеліп көшіріп алады. Әсте, жұртқа тастамайды. Жұртта қалса, елге таба болады деп қарайды. 
Әйелдер жағы артатын көлікке қажетті тең, сандық, кебеже, қап, арқан-жіп, бау-шу, азық-түлік, қом-шом барлығын даярлайды. Көш басы, көшті алып жүретін адамдар ер-әйел жолға жатық, көшке епті адамдардан алынады. Ұсақ балаларды жүктің үстін қомақтап немесе көліктің екі жағына кебеже, ашық сандық теңдеп ішіне отырғызады. Олар ойнап жүре келе ұйықтап мәз болады. Бесік өңгерген әйелдер көш жанына тіпті сән береді. Таң ата, күн шыға ауыл маңы мәре-сәре жүк артуға кіріссе, көш жүрерде іріктеліп, топ-топ болып, бірінің артынан бірі тізіліп шұбырады. Көштің беталысы кең жазық болса, қайқаңға қарай беттегенде арты ылдида жүреді. Көбінде көштің соңы шабан-шалаңдарда болады. Иір-қиыр, ұзақ шұбырған көштің ол шеті мен бұл шетіне дауыс жетпейді, көз жетеді.  
Көш отырықты ауыл, бірер үйлердің маңынан өткенде әйелдер көш алдынан сусын алып шығып татырады. Көш байсалды болсын айтады. Көштің екі қапталында қоралы қой, үйірлі жылқы, табынды сиырлар жайыла жүріп, көштің екі қанатына көрік береді. Шапқылаған балалар, қыз-келіншектердің әзіл-қалжыңы, шабысы-тартысы тіпті қызық. Тәмпіш мұрын кішкентай ұлдардың тайыншасын пысылдатып, мөңкітіп жығылып жатқаны, жаяу қуғаны, тай тулатқаны, бозбалалардың ширақ қимылдары көштің маңын думанға толтырады. Қонатын жерде үй тігілген, қазан асқан, будақтаған, шүйкеленіп шуатылған түтіндер ақшулан бұлтқа араласып, қалқып жатқан ауылдың мәре-сәресі тамаша-ақ. Ерулік берілген жаңа қоныста мал сойылып, қонақ шақырып, абыр-сабыр болып жатады. Мәселен, «Қыз Жібек» фильміндегі көштерді еске алыңызшы. 
Ал, тарихта жаугершілік жайлаған, улап-шулаған, шұбырынды көштердің де санын көрген. Оның бәрі ұмыт болып кетті. Ондайды жұмыр басты пендеге бұдан былай жазбасын! 
«Көшеріңді жел, қонарыңды сай біледі» деген аталы сөз ауа райы өзгерісіне қарай жаздан басқа мезгілдің даярлықсыз кезіне тура келген. Мал қамы үшін қоныс жағдайына қарай айтылса керек.  
Қазір көші-қонның іргесі бүтін, көлігі толық, отырықты, нағыз байсалы көш дәл қазіргі дәуірде. Бір орнынан екінші орынға жұмыс, оқу, туыстық тілек жағдайларына қарай қалаған жеріне көшіп жатыр. Автокөлікке жер алыс емес, тек барар жерде баспанаң болса, яки уақытша болса да, жалға алатын үйің болса да болғаны. Қонысың болғаны мен отырар панаң болмаса, ол көштің мәні де сәні де мардымсыз, кірбең тарта береді. Даярлығы күшті көштің төрт түлігі сай. Көш ерікті болса байсалды бола береді. «Көш жүре түзеледі», міне, бұл халық нақылы тамаша, дана айтылған.

Төлеуғазы МҰҚАШҰЛЫ.