Кәсіпорынның инвестициялық жобасының тиімділігін бағалау әдістері

            Атырау инженерлік-гуманитарлық  институты

                  "Экономика және Кеден ісі" кафедрасы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  РЕФЕРАТ

   Тақырыбы: Кәсіпорынның  инвестициялық жобасының  тиімділігін бағалау әдістері

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                                 Тексерген: Түгелбаева А.Т.

                                                                 Дайындаған: Құбаева Қ.Б.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                              Атырау қаласы 2015 жыл

Мазмұны

Кіріспе

І. Инвестиция ұғымына  жалпы сипаттамасы және оның  маңызы

1.1 Инвестицияның мәні, қызметі.

1.2 Экономиканы мемлекеттік  реттеудегі негізгі инвестициялық  бағыттар.

1.3  Қ. Р–ң инвестициялық  қызметін жүзеге  
асыруы мен оның маңызды мәселелері.

ІІ. Инвестициялық  жобалардың тиімділігін бағалау әдістерін талдау

2.1 Инвестициялық  жобалаудың мәні мен мазмұны

2.2 Инвестициялық  жобалаудың қажеттілігі мен қолданылуы

 

ІІІ. Инвестициялық жобалаудың тиімділігінің  бағалаудың шетелдік тәжірибесі

 

 

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                          

 

 

    

 

 

 

Кіріспе

      

         Курстық  жұмысымның тақырыбы «инвестициялық  жобаның тиімділігін бағалау  әдістері ».Курстық жұмыс үш  бөлімнен тұрады.  Мұнда жалпы  инвестиция ұғымына сипаттама, оны  ұтымды , тиімді қолдана білу амалдары  мен түрлері, инвестициялық жоюалар, олардың тиімділігін талдау , бағалау  қарастырылды 

         Инвестиция - бүгінгі күні қолда бар ақшаны, мүлікті және басқа да заттарды , яғни капиталды қандай да  бір өндірісті дамыту үшін  жұмсап, сол арқылы клешекте , яғни  алдағы уақытта пайыз түрінде  немесе басқадай үлкен кәсіпкерлік  табыс табу болып табылады.

        Инвестициялау  кәсіпорынынң қаржылық жағдайын  жақсартудағы  тиімді шараның  бірі . Инвестициялық  жобаны   қаржылық талдау  қаржылық пайда, не зиян  әкелетін  жобаны қабылдау  не қабылдамау  жөнінде  шешім  қабалдау үшін қажетті мәліметтер  алуға арналған.

    Инвестициялардың тиімділігін  анықтау  жөніндегі мәселе  әрбір  компания  мен  әрбір  инвесторлардың  алдында тұрған үлкен мәселе. Капитал  алу немесе өз кәсіпорынына  басқа капитал  енгізу  жөнінде  шешім қабылдамас бұрын, инвестицияны  жоспарлау және талдау  әдісін  білу қажет.

       Инвестициялық  жобаның  тиімділік  көрсеткіштерін  2 негізгі  топқа бөлуге болады.

    Біріншісі - өндірістік  қызметтің  тиімділігінің  және  жобаны жүзеге асырып отырған  кәсіпорынның  ағымдық және  болашақтағы  қаржылық жағдайының  көрсеткіштері;

   Екіншісі – инвестиция  тиімділігнің  көрсеткіштері  немесе  Кэш-Флоу дисконтталған  белгілері.

         Инвестициялық  жобалау барысында экологиялық  талдау жасау аса қажетті элемент  болып табылады. Экологиялық жүгі  бар жобалар өздерінің байланысты  болғандықтан, талдаудың осы бөлігі  барынша қиын болып табылады.

        Инвестициялық жобалардың тиімділігін бағалау әдістері – инвестициялық жобалардың пайдалылығы мен өтелімділігі перспективасын бағалау мақсатымен капиталдың ұзақ мерзімді жұмсалымының тиімділігін анықтау тәсілдері. Жобаларды бағалау үшін қолданылатын критерийлер басты аспектілерді‚ оны іске асырудың шарттарын көрсетуге тиіс.

         Дұрыс қолданылған инвестициялық жоба жалпы ресурстар көздерін ұтымды пайдалану есебінен экономикадағы ресурс тапшылығын азайта алады.    

 

 

 

 

 

 

 

 

І. Инвестиция ұғымына  жалпы сипаттамасы және оның  маңызы маңызы

 

1.1 Инвестицияның мәні, қызметі.

 

         Инвестициялар дегеніміз - өнеркәсіпке, құрылысқа, ауыл шаруашылығына және  өндірістің басқа да салаларындағы  шаруашылық субъектісіне мүліктей, заттай сондай-ақ ақша қаражаты  түрінде , яғни капитал түрінде  салынып ол шаруашылықты әрі  қарай өркендетіп дамыту үшін  жұмсалынатын шығындардың жиынтығын  айтады.  
Инвестиция - бүгінгі күні қолда бар ақшаны, мүлікті және басқа да заттарды , яғни капиталды қандай да бір өндірісті дамыту үшін жұмсап, сол арқылы клешекте , яғни алдағы уақытта пайыз түрінде немесе басқадай үлкен кәсіпкерлік табыс табу болып табылады.  Ол екі факторға байланысты болып келеді. Оның біріншісі – уақыт, ал екіншісі – тәуекелдік . Сонымен қатар инвестиция экономикалық өсудің негізі бола отырып , елдің әлеуметтік дамуына жағдай жасайды.  Инвестиция экономикалық дамудың жоғарғы және тұрақты қарқынын қалыптастырудың , ғылыми- техникалық прогресс жетістіктерін өсірудің , инфрақұрылымды дамытудың маңызды факторы болып саналады.

   Нақтылық инвестиция  дегеніміз – шаруашылық субъектісіндегі  белгілі бір материалдық, өндірістік  қорлардың, яғни активтердің (жер, жабдық , құрылыс) өсуіне , дамуы жұмсалану  үшін салынатын салымдар болып  табылады.  
Қаржылық инвестиция дегеніміз – акционерлік қоғамдар немесе мемлекет шығарған акцияларға , облигациялар және басқадай құнды қағаздарға банктердің депозиттерін салынған салымдар болып табылады.  
Қаржылық инвестициялар иелену мерзіміне қарай мынадай категорияларға жіктеледі:  
а) қысқа мерзімдік иелену- иелену мерзімі бір жылға дейін;  
ә) ұзақ мерзімдік – иелену мерзімі бір жылдан артық;  
Инвестор – қор нарығында құнды қағаздарды сатып алушылар болып табылады.  
Тікелей инвестиция дегеніміз- капиталды экспорттаушының қабылдаушы ел территориясында өндірісті ұйымдастыруын айтады. Тікелей инвестициялар арқылы халықаралық корпорациялар дүниежүзілік нарықта өз бөліктерін жүргізеді.  
  Барлық инвестициялар  екі негізгі  топқа бөлуге  болады: портфельді және  нақты (капиталдандырылған).

    Портфельді инвестиция   дегіміз  жобалар тобына  капитал  салуды айтады. Оның жағдайында  инвестордың негізгі міндеті  оптималды  инвестиция  портфелін  құрастыру  және басқару  болып  табылады. Жалпы ол  қор нарығындағы  құнды қағаздарды  сату мен  сатып алу  операциялары  арқылы  жүзеге асырылады.  Осыған орай  портфельді инвестициялар  қысқа  мерзімді  қаржылық операциялар  түрінде көрінеді.

    Нақты инвестиция  деп өндіріс  процесіне  тікелей  қатысатын  инвестицияларды айтамыз.  Мысалы, құралдарға, ғимараттарға, материалдар  қорына  салынатын  инвестициялар.

    Белгілі объектіге  қатысты инвестициялар  келесі  түрлерге жіктеледі:

• мүліктік инвестициялар
• қаржылық инвестициялар
• материалдық емес  инвестициялар

Мүліктік инвестициялар – нақты инвестициялар.

Қаржылық инвестициялар – бұл қаржылық мүлікке  салынатын салымдар, басқа фирмалардың жұмыстарына қатысу және борыштық құқығына  ие болу.  Мысалы, акция және т.б. құнды қағаздарды сатып алу.

Материалдық емес инвестициялар – зеттеу мен талдау жасау, кадрлар даярлау, жарнама және т.б.

    Әрекеттің бағытына  қарай  инвестициялар  келесі  түрлерге бөлінеді:

1. бастапқы инвестициялар  немесе кәсіпорындарды  сатып алуда жүзеге асырылады;
2. өндірістік  потенциалды  ұлғайтуға  бағытталған, кеңейту  инвестициялары;
3. қайта инвестициялау, яғни кәсіпорынынң  негізгі  қорының құрамын  қолдау мақсатында жаңа өндіріс құралдарын жасауға  немесе сатып алуға  бағытталған  бос инвестициялық  қаражаттармен байланысты  инвестициялар.

    Инвестициялар  белгілі бір тәуекелмен байланысты. Бұл тәуекел  салымдардың  қайтарылу  мерзімі  көп  болған жағдайда  артады,  бұл мезгілде  нарық  конъюктурасы, шикізат  бағасы және  жұмыс күші  және т.б.  басқалары  да өзгеруі мүмкін. Сондықтан  салынған  қаражаттар  тез қайтарылуды  қамтасмасыз ететін  жобаларға  жұмсалады.

    Сонымен қатар  инвестициялық-қаржылық портфельдердің  құнсыздауынан  пайда болатын  инвестициялық  тәуекел белгіленеді. Бұған  құнды қағаздарға инвестицияланатын  ақшалардың тәуекелі жатқызылады. Қаржылық инвестицияны  жүзеге  асыра отырып, кәсіпорын табыс  алу, капиталды көбейту  немесе  бұрынғы деңгейде  сақтап қалуды  көздейді. Тікелей  инвестициялар  кезіндегі  шығындардың  көлемі  салынған  капиталдың  көлеміне  тең болады.  Портфельді  инвестиция  кезінде  (болашақта  табыс алу  мақсатында  сатып алынған  құнды  қағаздар)  шығын көлемі  жұмсалған  каитал сомасынан  аз болады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.2 Экономиканы мемлекеттік  реттеудегі негізгі инвестициялық  бағыттар.

 

        Республиканың әлеуметтік – экономикалық дамуын басқарудың түпкілікті жаңа жүйесіне көшу осы процестің басты мәселелерін анықтауға себепші болады. Олардың бірі болып инвестициялық қамсыздандыру мәселесі табылады. Көшудің алғашқы кезеңінде заң шығаратын негіздер мен ұйымдық құрлымдарды құру, сондай-ақ, республиканың қаржылық ресурстарын пайдалану мен шетел инвестицияларын тарту жөніндегі өзіндік саясатты құру қажет болды.  
Қазақстандағы мемлекеттік инвестициялар жүйесін оңтайландыру мақсатымен инвестицияларды басқарудың заң шығаратын негізі мен органдары құрылды. Осы мәселе бойынша шаралардың біртұтас кешені қабылдануда. Соның ішінде, “Шетел инвестициялары туралы ”Заң (1991ж.);  
“Инвестициялық жекешелендіру қорлары жөніндегі Ереже” (1993ж.) ;”Қазақстан Республикасының шетел инвестициялары бойынша ұлттық агенттігін құру туралы ” ҚР Президентінің Жарлығы (маусым 1992ж.); “Инвестициялар бойынша ҚР Мемлекеттік комитетін құру жөніндегі ” ҚР Президентінің Жарлығы (қараша 1996ж.); “ Қазақстан Республикасындағы инвестициялық қорлар туралы ”ҚР-ның Заңы (наурыз 1997ж.) және жекеленген жылдарға арналған инвестициялық бағдарламалар қабылданды.  
Бұл құжаттар елдегі инвестициялық процесті басқарудың негізін қалады; жұмыс орындарын құру, инфрақұрылымды дамыту , елдің өнеркәсіптік және техникалық потенциалын дамытудың өсу қарқыны мен әртараптандыру саласында мемлекеттік инвестициялық саясатты жүзеге асыру мен көптеген экономикалық мәселелерді шешудегі органдардың дұрыс жүйесін , олардың функциялары мен міндеттерін анықтады.  
Мемлекеттік инвестицияларды басқару 4 жеке кезеңде жүзеге асырылуы қажет:  
1. Жоспарлау;  
2. Бағдарламалау;  
3. Бюджетті дайындау;  
4. Орындау;  
Жоспарлау кезеңінде әлеуметтік – экономикалық дамудың орта мерзімді бағдарламасы мен оны макроэкономикалық деңгейде, сондай-ақ ,әрбір секторға қатысты алғанда да жүзеге асырудың стратегиясын құру мәселесі шешіледі. Бұл кзеңде инвестицияларды жүзеге асыру бойынша ұсыныстарды тандау мен алдын ала бағалауға басты назар аударылады. Бұл үшін салалық министрліктер жобаларды қаржылық- экономикалық бағалаудың жалпы қабылданған әдістемесі негізінде ұсынылатын жобалардың сипаттамасы мен бағалануы болуы қажет, жуықтағы бірнеше жылға арналған инвестициялар бойынша ұсыныстарды дайындауы керек.  
Бағдарламалау кезеңіндегі басты мақсат- жоспарда бекітілген мақсаттарды қызметтің мемлекеттік бағдарламаларына өзгерту. Мемлекеттік инвестициялар бағдарламасына (МИБ) инвестициялар бойынша ұсыныстарды ұзарту бюджеттік процеске арналатын таңданудың сол бәсекелестік қағидаларына негізделуі қажет.  
Қаражат бөлу жөніндегі шешімдер мынандай факторларды ескеруі қажет:  
- бюджет орындалатын , макроэкономикалық жағдай;  
- инвестициялар бойынша ұсыныстардың нақты аспектілері , соның ішінде экономикалық аспектілер.  
Егер инвестициялық жобаларды (кеңес беру мен сатып алуда талдау) жүзеге асыру бюджеттік мекемелерінің міндеті болып табылса, инвестициялық жобаларды қауіпке жиі қойса, әсіресе қаражатты артық жұмсауда, мәселелерден аулақ болу үшін сақтықтың қосымша шараларын қабылдау қажет.  
Қазақстанға ең алдымен, мемлекеттік инвестицияларды тиісті инстиутуционалдық жүйесін құру мен жоғарыда аталған функциялардың (жоспарлау, бағдарламалау, бюджетті дайындау және оны орындау) ұйымдық пен тиімді орындалуын қамтамасыз ету қажет.  
Тікелей инвестицияларды мемлекеттік қолдау келесілерден тұрады:  
- инвестициялық қызметті қамтамасыз етудің заң шығарушы кепілдері;  
- жеңілдіктер мен артықшылықтар жүйесін белгілеу (мемлекетті сол немесе басқа кәсіпорындар мен ұйымдарға олардың қызметіне қолайлы жағдайлар жасау мақсатымен жеңілдіктер мен артықшылықтар беруі).  
- Қазақстан Республикасының мүддесін инвесторлар алдында көрсетуге өкілетті, бірыңғай мемлекеттік органның болуы.  
Заңда тікелей инвестицияларды мемлекеттік қолдаудың мақсаттары мен міндеттері белгіленген.  
Бұл қолдаудың мақсаты- экономиканың басым секторларында тауар өндірісін, жұмыс пен қызмет көрсетудің жедел дамуын қамтамасыз ету үшін қолайлы инвестициялық климат жасау болып табылады.  
Мемлекеттік тікелей қолдаудың ортақ мақсатына жету үшін міндеттердің бірқатарын шешу қажет:  
- жаңа технологияларды , алдыңғы қатарлы техника мен ноу- хау енгізу;  
- жоғары сапалы тауарлар мен қызмет көрсетуге ішкі нарықтың қанығуы;  
- отандық тауар өндірушілерді мемлекеттік қолдау мен ынталандыру ;  
- экспортқа бейімделген және импортты алмастырушы өндірістерді жетілдіру;  
- ҚР- ның шикізат базасын ұтымды және кешенді пайдалану;  
- менеджмент пен маркетигтің қазіргі әдістерін енгізу;  
- жаңа жұмыс орындарын құру;  
- жергілікті кадрларды үздіксіз оқытудың, олардың мамандық деңгейін жоғарлатудың жүйесін енгізу;  
- өндірісті күшейтуді қамтамасыз ету;  
- қоршаған табиғи ортаны жақсарту;  
Басқару процесі үшін инвестициялық жобаларды жүзеге асыруды ынталандырудың шаралар жүйесі басты мәнге ие. Соның ішінде, жеңілдіктер жүйесі : бекітілген инвесторлардың мүддесін қорғау бойынша ҚР- ның берген кепілдері, сондай-ақ , келісім шартқа отыру мен оны бұзудың шарттары мен тәртібі қарастырылған.  
Тікелей инвестицияларды қолдауды жүзеге асыратын мемлекеттік орган, инвестициялар бойынша Мемлекеттік Комитет болып табылады. Ол ҚР- на тікелей инвестицияларды тарту жұмыстарын ұйымдастыру ; инвестициялық жобаларды жүзеге асыру бойынша мемлекеттік органдардың қызметін үйлестіру; барлық келістіруші және рұқсат құжаттарын алуды қамтамасыз ету; инвестициялық жобалардың іске асырылуын бақылауды жүзеге асыру сияқты функцияларды атқарады.

 

 

1.3  Қ. Р–ң инвестициялық  қызметін жүзеге  
асыруы мен оның маңызды мәселелері.

 

         Ең алдымен аса маңызды екі мәселеге ерекше көңіл бөлу керек :  
біріншіден, халық шаруашылығының құрылымдық өзгерістеріне нарықтық механизм әсер ете алмайды; сондықтан бұл өзгерістерді мемлекет тарапынан реттеу қажет;  
екіншіден, өзгерістерді инвестициялық процестермен және шаруашылық жүргізуші субъектілердің иенвестициялық белсенділігін ынталандырумен тығыз байланыста қарастырмасақ өндірістің әлеуметтік – экономикалық тиімділігін арттыру мақсатында құрылымдық реттеу мәселесін шешу мүмкін емес. Сондай – ақ , болашақтағы ғылыми негізделген құрылымдық өзгерістердің қажеттілігі - әсіресе экономиканы басқарудың жоғарғы деңгейінде инвестициялық шешімдер қабылдауға қатысты мақсатты сипатта болады.  
Экономикадағы құрылымдық өзгерістерді сипаттайтын көрсеткіштер жүйесі мен деңгейі көбінесе мемлекеттің экономикалық саясатын жүзеге асыру мен болашақтағы кезеңдерге белгіленген мақсаттарға қол жеткізу жөніндегі нақтылы макроэкономикалық шараларға байланысты. Басқаша айтқанда , жалпы мемлекеттік экономикалық саясат- макроэкономикалық ; салық және аймақтық деңгейлерде құрылымдық саясатты қалыптастыру негізгі болып табылады .  
Макроэкономикалық салада оңтайландыру ісі халық шаруашылығының салалық құралымына да әсер етеді . Өйткені мұнда өзгерістерді жүзеге асырудың маңызды тетігі- макроэкономикалық жағдайға айтарлықтай әсер табылады. Республикамыздың жағдайында салалық құрылымның тиімді жағдайын анықтау – экономиканың шикізаттық бағытын жою және өнеркәсіпті дамыту мәселелерімен тығыз байланысты.  
Мемлекеттің құрылымдық саясаты, ең алдымен макроэкономикалық деңгейде инвестициялық шешімдер қабылдап, жүзеге асыру арқылы, яғни құрылымдық және инвестициялық саясаттарды тығыз байланыстырғанда ғана шынайы болатындығы айтылды.  
Инвестициялық саясат маңызды үш бағытта жүргізіледі:  
- мемлекеттік бюджттік қорларды пайдалану арқылы;  
- ішкі несие қорлары мен жеке заңды тұлғалардың өзіндік қаражаттарын тиімді қолдануды ынталандыру арқылы;  
- шетелдік инвестициялар тарту мен тиімді пайдалану механизмі арқылы;  
Осы бағыттар ішінен басымдысын таңдап алу және халық шаруашылығының барынша тиімді аймақтық- салалық құрылымын қолдау мақсатында олардың үйлесімін қамтамасыз ету – мемлекеттің инвестициялық саясатының негізін құрайды. Оны қалыптастыру барысында Қазақстан Республикасының Президенті бекітетін күрделі ұлттық бағдарламаларды іске асыру қажеттігі де ескеріледі.  
Іс жүзінде , белгілі мақсатқа қол жеткізуді көздейтін мемлекеттің құрылымдық- инвестициялық саясатының бағыттары мен көрсеткіштері сандық жағынан айқындалып, атқарылатын мерзімі бойынша анықталуы тиіс.  
Ал бұл, өз кезегінде , мүдделер , ресурстық база , механизмдер ,объекті мен осы саясатты жүзеге асыру процесінің өзі де салалардың , аймақтар мен тұтастай халық шаруашылығының орта және ұзақ мерзімдік даму жоспарларында көрініс табатындығын білдіреді. Мысалға, нарықтық қатынастар саласы дамыған елдердің мемлекет қызметінде келесідей өзара байланыс анық байқалады .  
Экономиканы реттеу жөніндегі мемлекет шараларының өзара байланыстығы:  
Жоғарыдағы өзара байланысты матрицалық модель түрінде көрсетуге болады . Онда оның баланстық нәтижелерін анықтап, экономикалық – математикалық есептеулер жүргізу және мәліметтерді бір жүйеге келтіруге болады. Оны қарапайым кесте түрінде , бухгалтерлік қосарланған жазу әдісі арқылы толтыруға болады.  
Қазіргі жағдайларда ҚР Үкіметінің құрылымдық саясаты біздің ойымызша келесідей мәселелерді қамтуы тиіс:  
- дайын өнім шығару арқылы экспорттық әлуетті арттыратын салалар дамуына басымдық беру;  
- ішкі нарық талаптарын қанағаттандыратын және импортты алмастыратын өнім өндірісін кеңейту ;  
- негізінен отандық өндіріс есебінен халық шаруашылығы барлық салаларының өндірістік аппаратын жаңарту;  
- халық қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған салалар дамуын қамтамасыз ету ;  
- экономиканың аграрлық секторының дамуын тездетуге бағытталған қаржы және несие қорларын арттыру және т.б.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ІІ. Инвестициялық  жобалардың тиімділігін бағалау әдістерін талдау

2.1 Инвестициялық  жобалаудың мәні мен мазмұны

 

        Инвестициялық жоба - халықаралық тәжірибеде кәсіпорынның даму жоспары бизнес-жоспар ретінде көрсетіледі, ол негізінен кәсіпорынның даму жоспарының құрамдастырылған сипаты болып табылады. Егер жоба инвестицияны тартумен байланысты болса, онда ол «инвестициялық жоба» деп аталады. Әдетте кәсіпорынның кез келген жобасы, қалай болса да, инвестицияның тартуымен байланысты болады. Жалпы түсінігі бойынша жоба – бұл белгілі бір мақсатқа жетелейтін кәсіпорынның іскерлігін өзгерту жайлы арнайы ұсыныс.

     Инвестициялық  жобаны   қаржылық талдау  қаржылық пайда, не зиян  әкелетін  жобаны қабылдау  не қабылдамау  жөнінде  шешім қабалдау үшін қажетті мәліметтер  алуға арналған.

    Инвестициялардың  тиімділігін  анықтау  жөніндегі  мәселе  әрбір компания  мен  әрбір  инвесторлардың  алдында  тұрған үлкен мәселе. Капитал  алу немесе өз кәсіпорынына  басқа капитал  енгізу  жөнінде  шешім қабылдамас бұрын, инвестицияны  жоспарлау және талдау  әдісін  білу қажет.

     Жалпы табысы  өте үлкен  кәсіпорынның  шығындары  өте  төмен болады. Басқаша айтқанда, жоспарлай отырып,  кәсіпкер өзінің  барлық шығындарын  жауып,  пайда  әкелетіндей  табыс табу  болып  табылатын басты міндетін шешуі  тиіс. Егер кәсіпкер  өз бәсекелестеріне  қарағанда  аз шығын  жұмсап  өнім өндіріп отырса,  оның  өнімді нарыққа  шығару жөніндегі  шығындарын  арттыруға  немесе  бағаны төмендетуге  мүмкіндігі  бар.

    Өндірістік  қызмет тиімділігінің  көрсеткіштеріне барлық активтер  мен  олардың құрамдас  бөліктерінің  табыстылғының  салыстырмалы  көрсеткіштері, іскерлік  белсенділік көрсеткіштері, төлем қабілеттілгі және  өтімділік көрсеткіштері жатады.

    Инвестициялық  жобаның  тиімділік  көрсеткіштерін  2 негізгі  топқа бөлуге болады.

    Біріншісі - өндірістік  қызметтің  тиімділігінің  және  жобаны жүзеге асырып отырған  кәсіпорынның  ағымдық және  болашақтағы  қаржылық жағдайының  көрсеткіштері;

   Екіншісі – инвестиция  тиімділігнің  көрсеткіштері  немесе  Кэш-Флоу дисконтталған  белгілері.

  Дамыған елдердің  тәжірибесіне сүйенсек  олар ақша  ағымын талдау  әдісіне негізделген. Жалпы іс жүзінде  қаржылық  жоспарды  құраушы  және инвестициялық  жобаны  жоспарлауға, талдау мен  бақылауға мүмкіндік беретін  3 негізгі құжат бар: бухгалтерлік  баланс, қаржы-шаруашылық  қызметінің  нәтижесі туралы  есеп, ақша қаражаттарының  қозғалысы туралы есеп.

    Кәсіпорын қызметінің  тиімділігн арттырудың  тек екі  жолы бар: қымбатырақ және  көбірек  сату  немесе  арзанырақ өндіру.

    Жобаның 3 вариантының  «Қаржы-шаруашылық  қызмет нәтижесі  туралы» талдауын қарсатыралық.

    Инвестициялық  жорбаның 3 вариантын  талдау негізінде  жасалған  қаржы-

шаруашылық  қызмет нәтижесі  туралы есеп

 

 

№	Атауы	Инвестициялық жобаның  варианттары
		бірінші	екінші	үшінші
1.	Өнімді өткізуден  түскен табыс	3000	3000	3000
2.	Айнымалы шығындар негізінде есептелген  өткізілген өнімнің  өзіндік құны	2500	2000	1600
3.	Жалпы табыс	500	1000	1400
4.	Кезең шығындары (тұрақты шығындар)	400	800	1000
5.	Негізгі қызметтен түскен табыс	100	200	400
6.	Негізгі емес қызметтен түскен табыс	10	20	40
7.	Қалыпты қызметтен түскен табыс	110	220	440
8.	Табыс салығы	22	44	88
9.	Таза табыс	88	176	352

 

 

     Нарықтық  қатынастары  дамыған елдерде  инвестициялық  жобалардың  тиімділгін  бағалауда  шығынсыздық  әдісін қолданады, өйткені  бұл әдіс  қаржылық ақпараттың  аса маңызды  элементтерінің бірі  болып табылады. Кәсіпкерге  сату  көлемін  өзгертткеннен, оның   кәсіпорыны  қанша пайда табатындығын  есептегенннен гөрі , сату  көлемі  қандай болған жағдайда  оның  кәсіпорыны  зиян шекпейтіндігін  есептеген маңыздырақ.  Басқаша  айтсақ  зиянсыздық  нүктесін  табу қажет.

   Зиянсыздық нүктесі  – кәсіпкердің  өз шығындарын  жабатын  белгілі бір  уақыт  аралығындағы  сауда  көлемінің  деңгейі.

   Зиянсыздықты талдау  келесілерді анықтауға мүмкіндік  береді:

• шығындарды жауып, қажет  мөлшерде  табыс алуға мүмкіндік  беретін  сату көлемі;
• кәсіпорын табысының  өнім бірлігінің бағасының, тұрақты және айнымалы  шығындардың  өзгерісіне  байланыстылығы;
• жалпы шығындарды жабу  үлесіндегі  әрбір  өнімнің  маңызы.

Сонымен қатар салынған қаражаттардың  тез өтелуін қамтамасыз  ететін жобаларға ерекше  артықшылық беріледі.

    Жобаның өтелу  мерзімі  дегеніміз – кәсіпорынның  өндірістік қызметінен  түскен  түсімдердің  инвестицияға  жұмсалған  шығынды өтеу уақыты.  Ол жылмен  немесе аймен  өлшенеді. Формуласы  келесі:

                to = ИП / Д Г

t -  жобаның өтелу мерзімі

ИП – бастапқы инвестициялар

ДГ -   жыл  сайынғы табыс

    Жобаны жүзеге  асыру үшін  60 млн. теңге  қажет  делік. Жыл  сайынға орташа табыс  20 млн. тенге. Жобаның   өтелу мерзімі  60: 20= 3 жыл

Бірақта жыл сайын табыс өзгеріп отыруы мүмкін. Бұл жағдайда  өтелу мерзімі  өзгеше болады. Жыл сайынға табыс болсын:

1-жыл – 12,5 млн.тг

2-жыл – 17,5 млн.тг

3-жыл  - 24 млн.тг

4-жыл – 26 млн.тг

Алғашқы 3 жылдағы пайда 54 млн.тг  құрайды, яғни бұл  уақыт  ішінде жоба өтелмейді. Сондықтан 4- жылы  қалған 6 млн. тг өтеу қажет.  60:26=0,23.

Сонымен өтеу мерзімі  3 жыл 3 ай болды.

Жоба мәні мен мазмұны

        Жобаларды әдет бойынша тактикалық және стратегиялық деп ажыратады. Соңғысының қатарына меншік түрінің өзгерісін (арендалық кәсіпорынды, акционерлік қоғамды, жеке кәсіпорынды, біріккен кәсіпорындарды құру) немесе өндіріс сипатының түбегейлі (жаңа өнім өндірісі, толық автоматтандырылған өндіріске көшу) өзгерісін қарастыратын жобаларды жатқызады. Тактикалық жобалар, әдетте, шығарылатын өнім көлемінің өзгеруімен, өнім сапасын жоғарлатуымен және қонырғыларды жаңартуымен байланысты болады.

Циклдері

      Кәсіпорынның нақты бір жобаға қатысты инвестициялық іскерлігінің жалпы реттелуі жобалық цикл түрінде қалыптасады және ол циклдың келесі кезеңдерге ие.

 Жобаның тұжырымдалуы

         Бұл кезеңде  кәсіпорын жетекшілерінің жоғары  құрамы кәсіпорынның ағымдағы  жағдайына талдау жасап, кәсіпорынның  ары қарай дамуының пайдалы  бағыттарын анықтайды. Талдау нәтижесі бизнес идеясы түрінде рәсімделіп, кәсіпорынның неғұрлым маңызды міндеттерін шешуге бағытталады. Бұл кезеңде идеяны жүзеге асыруға қатысты едәір дәлелді аргументациялар болуы қажет. Кәсіпорынның одан әрі дамуы жөнінде бірнеше идея пайда болуы мүмкін. Егер олардың барлығы бірдей дәрежеде пайдалы және іске асырымды болса,онда даярлаудың соңғысы кезеңінде олардың ішінен неғұрлым тиімдірегін қабылдау үшін бір мезгілде бірнеше инвестициялық жобалар әзірленеді.

Жобаны дайындау

Жобаның бизнес-идеясы бірінші тексерілімнен өткеннен кейін, оң немесе теріс деген тиянақты шешім қабылдауға болғанға дейін оны ары қарай дамыту керек. Бұл кезеңде жоба жоспарының барлық бағыттарында – коммерциялық, техникалық, қаржылық, экономикалық, институционалды және т.б. – оны бірте-бірте нақтылау мен жетілдіру талап етіледі. Бұл кезеңде жобаның жекелеген міндеттерін шешу үшін бастапқы ақпараттарды іздеу немесе жинақтау аса маңызды болып табылады. Жобаның сәтті іске асуы жобаны талдау процесінде пайда болатын мәліметтерді дұрыс өңдеу алуға және бастапқы ақпараттардың шынайлығына тәуелді екенін түсіну керек.

 

 Жобаны сараптау

      Жобаны жүзеге  асыру алдында оның білікті  сараптамасы – жобаның өмірлік  циклына аса қажетті саты жүргізілуі  керек. Егер жоба негізінен стратегиялық  инвестор есебінен қаржыландырылатын  болса, онда инвестордың өзі сараптама  жүгізеді, мысалы, болашақта жобаны  іске асыру процесінде ақшасының  көп бөлігін жоғалтудан гөрі, бұл кезеңде беделді бір консалтингтік  фирмаға ақшасының кейбір бөлігін  жұмсауды қалауы мүмкін. Егер  кәсіпорын инвестициялық жобаны  негізінен өз ақша құралдарының  көмегімен іске асыруды жоспарласа, онда жобаның негізгі жағдайларының  дұрыстығын тексеру үшін де  сараптама қажет.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.2 Инвестициялық жобалаудың  қажеттілігі мен қолданылуы

 

      Қазақстан Республикасы экономикасының дамуы отандық және шет елдік

инвестициялардың тартылумен тығыз байланысты болып келеді. Инвестицияларды әр түрлі қаржы құралдарын шығара отырып тарту бүгінгі күні кең көлемде қолға алынды. Оған елдегі қолайлы инвестициялық климат өз әсерін тигізуде. Инвестиция негізінен екі бағытта тартылады: бірінші бағыт несие алу арқылы, ал екінші бағыт бағалы қағаздар шығарып сату арқылы. Инвестициялық жобаларды дайындай отырып ссудалық қаражаттарды биснеске тарту соңғы жылдары Қазақстан банктерінде қолға алына бастады. Мұндай инвестициялық жобалардың тиімділігі есептелініп, қарыз алушыға қажетті сома әрбір аяқталған жұмыстан кейін беріледі. Инвестициялық жобалар негізінде несие алу барысында кепіл мүлікті талап етілмейді. Инвестициялық құралдардың арасындағы жобалар арқылы несие алу экономиканың нағыз секторларын дамытуда болашақта негізгі құрал болатыны сөзсіз.

      Инвестициялық жобаны техникалық талдау міндетіне мыналар жатады:

жоба мақсаттарының көзқарастарына неғұрлым сәйкес келетін технологияларды анықтау;

жергілікті жағдайларды талдау, оның ішінде шикізатқа, энергияға, жұмыс күшіне қол жеткізуді және оның құнын;

жобаның іске асуы мен жоспарлаудың потенциалды мүмкіндіктерін тексеру.

Техникалық талдауды, әдетте, кәсіпорынның жеке сарапшылар тобы арнайы мамандарды шақыру арқылы жүргізеді. Техникалық талдаудың стандартты процедурасы қолда бар жеке технологияларды талдаудан басталады.[9]

Инвестициялық жобаның қаржылық талдау бөлімінде көлемді және еңбек сыйымдылығы жоғары. Бұл мәселені түпкілікті қарастыруға жекелеген тауарлар арналады.

Инвестициялық жобалаудың қаржылық бөлімінің жалпы нұсқасы қарапайым тізбекке негізделген:

Кәсіпорын қызметінің соңғы 3 жыл ішіндегі қаржылық жағдайына талдау жасау.

Инвестициялық жобаны дайындау кезеңіндегі кәсіпорынның қаржылық жағдайына талдау жасау.

Негізгі өнім өндірісінің залалсыздығына талдау жасау.

Инвестициялық жобаны жүзеге асыру барысындағы пайда мен ақша ағымдарын болжамдау.

Инвестициялық жобаның тиімділік бағасы.

Кәсіпорынның бұдан бұрынғы қызметі мен ағымдағы жағдайына қаржылық талдау жасау әдетте кәсіпорынның пайдалылығы мен оның басқару тиімділігін, несие қабілеттілігін, өтемпаздығын көрсететін негізгі қаржылық коэффициенттерінің интерпретациясы мен есептеулеріне келтіріледі.Әдетте бұл қиындық туғызбайды. Қаржылық бөлімде кәсіпорынның өткен жылдардағы негізгі қаржылық есебін беру және негізгі көрсеткіштерді салыстыру қажет. Егер инвестициялық жоба батыстық стратегиялық инвесторды тарту үшін дайындалса, онда қаржылық есепті беруін инвесторды тартқан батыс мемлекеттің форматтарына келтіру керек.

Критерий

Болашақ инвестициялық жобаның бизнес идеясы тұжырымдалғаннан кейін, кәсіпорын сол бизнес идеясын іске асыра ала ма деген сұрақ туады. Бұл сұраққа жауап беру үшін кәсіпорынның тиісті экономикалық саласының жағдайы мен сала шеңберіндегі кәсіпорынның салыстырмалы жағдайын талдау керек. Талдаудың осы түрі инвестициялық жобаны әзірлеу мен оны талдаудың алдан ала кезеңінің мазмұнын құрайды.

Батыстық жобаларды талдау тәжірибесінде әдетте төмендегі критерийларді қолданады:

• саланың пісіп – жетілуі;
• кәсіпорынның бәсекеге жарамдылығы.

Саланың пісіп-жетілуін оны даму жағдайының төрт түрінің біреуіне жатқызу арқылы талдау қалыптасқан: эмбрионалдық, өспелілік, пісіп жетілген немесе ескірген.

Екінші критерийге сәйкес, кәсіпорынның тиісті сала шеңберінде оның бәсекеге жарамдылығын орнату керек. Басқаша айтқанда, тауар мен қызмет көрсетудің мақсатты нарығында берілген кәсіпорынның басқа кәсіпорындармен салыстырмалы жағдайын анықтау. Әдетте кәсіпорынның негізгі алты жағдайын қолданады: басым, мықты, тұрақсыз, әлсіз, өмір сүре алмайтын.