Кәсіпорынның ішкі аудиті

1-тарау. Кәсіпорынның ішкі  аудиті

1.1 Ішкі аудиттің мәні, принциптері және түрлері

 

Ішкі аудиттің тиімділігі сыртқы аудитпен салыстырғанда шығындарының төмендігінде (ішкі аудиторлық қызметінің құны 35-50 пайызға арзан); ішкі аудиторлардың кәсіпорын жағдайын, жұмыс ырғағын және басқару жүйесін терең білуінде; аудиторлардың тексеруге құрылымдық бөлімдердің жоғары білікті мамандарын тарту мүмкіндігінде; заң талаптарын сақтау кепілдігінде болып отыр.

Ішкі аудит мәні мен принциптерін анықтау, сыртқы аудит түсінігі мен принциптеріне негізделеді. Осыған байланысты сыртқы аудит мәнін қарастырып өтеміз.

Экономикалық әдебиетте ішкі аудиттің мәні, мақсаты және бағыты жөнінде біріңғай көзқарас жоқ. В.В. Нитецкий, Ф.В. Зайнетдинов сияқты авторлар аудит пен «бақылау» бірдей ұғым деп түсінеді. Біздің пікірімізше, аудит бақылау түрлерінің бірі болып табылады, яғни аудитке қарағанда неғұрлым кең ұғым.

Профессор К.Ш. Дюйсембаев аудиті сипаттайтын өте терең анықама берген: «Аудит – шаруашылық жүргізуші субъектінің қаржылық есебі мен оның шынайлығын анықтау мақсатында тәуелсіз тексеру және талдау, сондай-ақ клиентті қызықтыратын мәселелер бойынша кеңес беру және басқа да аудиторлық қызметтер көрсету».

Қазақстан Республикасының «Аудиторлық қызмет туралы» Заңында (18.12.2000) келесі анықтама берілген: «Аудит – бұл қаржылық есепті оның шынайлылығын, толықтығын, заң талаптары мен белгіленген нормативтерге сәйкестігін анықтау мақсатында тексеру».

Біздің пікіріміз бойынша «Аудит – бұл экономикалық іс-әрекеттер бойынша берілген дәлелдердің шынайлылығын бағалау, олардың сәйкестік дәрежесін анықтау»,-деген Ж. Леворштың көзқарасы неғұрлым дұрыстау сияқты. Барлық дәлелдер экономикалық ақпаратқа жатқызылмайды, сондықтан сандық тұрғыдан бағалануы тиіс, дегенмен сапалық бағалауға әсер етеді.

Ғылыми әдебиеттерде «ішкі аудит» түсінігіне өте аз көңіл бөлінеді немесе ол бақылаудың басқа түрлерінің құрамында көрсетіледі. Осы уақытқа дейін ішкі аудитті жіктеу белгілері және оның кәсіпорын басқару жүйесіндегі алатын орны анықталған. Ішкі аудиттің дамуындағы ең үлкен кемшілік – оның теориялық және әдістемелік негіздерінде біріңғай көзқарастың жоқтығында.

Орталықандырылған жоспарлық экономика кезеңінде өзінің экономикалық құрылымына сәйкес келмеуі себепті ішкі аудит кең дами алмады. Орталықтан басқарылатын және жалпы мемлекет мүддесін жүзеге асырылатын шаруашылықтағы ішкі бақылау, алға қойылған міндеттерді орындай алмады. Нарықтық қатынастарға өтумен байланысты жағдай өзгереді, яғни ішкі аудит пайда болды және оның көмегімен өнімнің сапасын арттыру, оның бағасын төмендету, тұтынушылардың қажеттілігін түсіну арқылы нарықта еркін бәсекеге түсу.

Ішкі аудиттің мәнін түсіну үшін оның объектілерін анықтау қажет. Олардың ішіндегі маңыздыларының бірі есептік, жоспарлық және нормативтік-анықтамалық мәліметтерден тұратын ақпараттық объект болуы тиіс. Келесі – қабылданған басқарушылық шешімдердің деңгейін бағалау. Сонымен қатар ең соңғысы технологиялық объект болуы тиіс, себебі жоғарыда аталған объектілер есеп жүргізу қажеттілігінен туындайды.

Осылайша, ішкі аудит дегеніміз – кеңес беру, аудит көрсеткіштерін талдау жолымен оның белгіленген параметрлерге сәйкестігін сандық-сапалық бағалау процесі.

Ішкі және сыртқы аудит тәсілдерінің бір объектілерге байланысты болуына, ұқсастығына қарамастан, олардың арасында айтарлықтай айырмашылықтар бар (1-кесте). Ең басты айырмашылығы – ішкі аудит қызметі кәсіпорынның, басқару жүйесінің құрамдас бөлігі болуында және әкімшіліктің тікелей нұсқауы және бақылауы бойынша қызмет атқаруында.

 

 1. Ішкі аудит пен сыртқы аудиттің айырмашылығы 

 

Ерекше сипаты	Сыртқы аудит	Ішкі аудит
1	2	3
Субъектілері және қызмет сипаты	Жасалған келісімшарттар негізінде аудиторлық фирмалармен немесе жеке тұлғалармен кәсіпкерлік қызмет ретінде жүзеге асырылады	Ішкі бақылау жүйесінің құрамдас бөлімі болып табылатын және басқа құрылымдық бөлімдерден тәуелсіз қызметкерлерімен жүзеге асырылады
Мақсаты	Негізгі міндеті қаржылық есептің шынайлығын куәландыру, ақпараттық тәуекелдік деңгейін төмендету және иелері мен үшінші тұлғалардың (инвесторлар: үкімет органдары, әріптестер т.б.) қажеттілігі үшін қаржылық есеп жөнінде пікір білдіру	Басты міндеті – меншік иелерінің мүддесін қорғау мақсатында дербес бөлімшелер жұмысының сапасын бақылау, дамудың неғұрлым тиімді жолдарын анықтау және негізделген ұсыныстар мен кеңестер беру
Құқықтық қамтамасыз ету	Заңдар, Азаматтық кодекс, Президент Жарлықтары негізінде құқықтық реттеу.	Мемлекеттік және жоғарыдағы органдардың бұйрығы және әкімшілік құқық негізге алынды
Басқарушылық байланыстары	Көлденең байланыстар, яғни жасалған келісімшарттар негізінде ерікті, тең құқылы қарым-қатынас	Тік байланыстар, яғни әкімшілікке бағына отырып, жоспар негізінде үздіксіз жүзеге асырылады
Бақылау әрекеттерін жүзеге асыру тәртібі	Аудиторлық тексеру жүргізу процедуралары мен принциптері аудиторлық қызмет ережелерімен (сандарттарымен) анықталады	Тексерудің әдістемесі, реті, тәртібі оларды жүзеге асыру жөніндегі нұсқаулармен анықталады
Атқаратын қызметі	Негізгі қызметтері аудиторлық фирманың жарғысымен анықталады	Негізгі қызметтері, орны және өзара байланыстары ішкі құжаттарымен және әкімшілік бекіткен ішкі аудит қызметі жөніндегі ережелермен анықталады
Аудит түрлері	Ішкі аудит нәтижелеріне, шаруашылық жүргізуші субъектілердің қызметін жүйелі-бағытталған тұрғыдан тексеруге немесе тәуекелге неізделеді	Растаушы аудитқа, бастапқы құжаттар мен есеп регистрлерін толық немесе ішінара тексеруге, бухгалтерлік есеп жүйесін жалпы мәліметтен жекеге қарай зерттеуге негізделеді
Есеп беру	Аудиторлық есеп тапсырыс берушісі, ал қорытынды барлық қызығушылық танытушы тұлғаларға ұсынылады	Тексеру актісі және бұйрық жобасы (қаулы) қорытындылары және міндетті нұсқауларымен бірге тексеруді тағайындаған органға ұсынылады

 

Ішкі және сыртқы аудиттің айырмашылығы, ең алдымен, оларды жүзеге асырудың құқықық, ұйымдастырушылық және әдістемелік үлгісінде. Ішкі аудит ауқымында активтердің сақталуын қатаң бақылау, меншік иесінің мүддесін қорғау ғана емес, менеджмент сапасы мен саясатын бақылау да жүзеге асырылады.

Қаржылық-шаруашылық қызметті жетілдіру қажеттігі ішкі аудиттің көптеген бағыттарын анықтайды, бұл оның бірнеше түрлерге жіктелуіне әсер етеді.

Ішкі және сыртқы аудитті салыстыра отырып, көптеген авторлар олардың арасындағы айырмашылықты табуға тырысады. Мысалы, Ю.М. Иткин келесідей айырмашылықтарды айтады: объектілігі, біліктілігі, жүргізу шеңбері, әдісі, мақсаты және есеп беру үлгісі. Ал, К.Ш. Дүйсембаев объектілігін, мақсатын, міндетін, біліктілігін, өзара қарым-қатынастар түрін, әдісін, есеп беру үлгісін, төлемақысын, жауапкершілігін бөліп көрсетеді.

В.В. Бурцев та жоғарыдағы авторлар сияқты сол ерекше белгілерді атайды, бірақ оған тәуекелсіздік принципін, регламент және өкілеттік мерзімімен толықтырады. И.П. Ульянов объектілігін, міндетін, біліктілігін, мақсатын, тәуекелсіздік принципін, өкілеттік мерзімін және нәтижелердің пайдалануын атап отыр.

Ішкі аудит экономикалық субъектіде меншік иелерінің мүддесін қорғау мақсатында бухгалтерлік есепті жүргізудің белгіленген тәртібін сақтау, меншікті қорғау, ішкі бақылау жүйесінің сенімділігін арттыру бойынша ішкі құжаттармен бекітіліп, ұйымдастырылған сыртқы аудиттің құрамдас бөлігі.

Ішкі аудит институттарына экономикалық субъектінің меншік иелерімен тағайындалған ревизорлар, ревизиялық комиссиялар, ішкі аудиторлар жатады. Ішкі аудит кәсіпорын басшылығына тікелей бағынатын арнайы қызмет мамандарымен жүзеге асырылады. Дұрыс ұйымдастырылған жағдайда ішкі аудит кәсіпорынның құрылымдық бөлімдерінің басшылары мен материалды-жауапты тұлғалардың өз міндеттерін жауапты атқаруына ықпал етеді. Сонымен қатар, ішкі аудит заң талаптарына сәйкес міндетті түрде жүзеге асырылатын сыртқы аудиттің ақпараттық базасы болып табылады.

Ішкі аудит жүргізу қажеттілігі кәсіпкерлікпен айналысатын субъектілер арасындағы экономикалық қарым-қатынастар және басқару механизмдерін реттейтін заң актілерінің күрделуіне байланысты орта және ірі кәсіпорындарда жиі пайда болады. Сондай-ақ, аудит тиімсіз шығындарға жол бермеу, материалдық және ақшалай ресурстардың жоғалуының алдын алу, қаржылық қиындықтан шығу бойынша дер кезінде ұсыныстар өндеу үшін қажет. Басқаша айтқанда, ішкі – ұйымның және оның құрылымдық бөлімдерінің қызметін басқарудың тиімді жүзеге асыруда бақылау құралы.

Халықаралық тәжірибеде аудитті бірнеше түрге бөлетіні белгілі: операциялық аудит, сәйкестік аудит, қаржылық есеп аудиті.

Қазіргі кезде операциялық аудит кеңінен тараған, алайда ол жөнінде ғалымдар арасында біріңғай пікір жоқ.

Көптеген мамандар «шаруашылық қызмет аудиті» немесе «нәтижелер аудиті» терминін қолдануды ұсынады. Біздің пікірімізше, «операциялық аудит» ұғымын пайдаланған дұрыс, себебі оның қызметінің бағыты негізінен ресурстарды үнемді және тиімді пайдалану, өндіріс көлемі мен табыстылықты артыру, бағдарламалар мақсатына қол жеткізу бойынша ұсыныстар өңдеу мақсатында ұйым қызметін кешенді түрде жүйелі зерттеу болып табылады. Сонымен қатар, басқарушы органдардың тапсырысы бойынша ішкі аудиторлардың орындайтын жұмысының мақсаты мен көлемінің алуан түрлі болуына байланысты, біздің пікірімізше, операциялық аудитті үш санатқа бөлуге болады:

- функционалдық шаруашылық жүйесінің  бір немесе бірнеше қызметін зерттейді;

- ұйымдастырушылық-кәсіпорынның (саланың, бөлімінің, бөлімшенің) бүкіл жұмысын  тексеруді мақсат етеді;

- арнайы-әкімшіліктің ағымдағы  қажеттіліктерімен анықталады.

Ішкі аудиттің маңызды бөлімі – басқарушылық аудит. «Басқарушылық аудит шеңберінде келесі бағыттар бойынша басқару технологиялары зерттеледі: стратегиялық жоспарлау (стратегиялық даму критерийлерін анықтау, ішкі және сыртқы жағдайларды жоспарлау және кешенді талдау, бәсекелестік күрес стратегиясын өңдеу т.б.); жедел жоспарлау (функционалдық бағыттар және басқару жұмысы бойынша); қызметкерлерді басқару жүйесі (соның ішінде жұмыстың тиімділігін ынталандыру); жұмыстардың тиімділігін бақылау жүйесі.

Бірқатар Еуропалық елдерде еңбек саласындағы «Әлеуметтік аудит» кең тараған. Ол аудит әдістерін адам ресурстарын және қызметкерлерді басқару жүйесінің тиімділігі жөнінде жалпы пікір қалыптастыру үшін пайдалануға мүмкіндік береді. Әлеуметтік аудитке «кәсіпорынның кәсіби барысында пайда болатын әлеуметтік мәселелері басқару және реттеу қабілетін бағалауға мүмкіндік беретін, қаржылық және бухгалтерлік ревизия сияқты басқару және қадағалау құралы» деп анықтама беріледі. Т.В. Никонова.

Алайда, аудиторлық қызметтің қатаң ұйымдастыру үшін аудитті жүзеге асыру үлгілері мен бағыттары бойынша ғана емес, басқа да сипаты бойынша топтастыру қажет, ол үшін 2-кестені қарастырайық.

 

                                  2. Ішкі аудитті жіктеу

 

Жіктелу сипаты	Жіктелу тобы
1. Аудит субъектілеріне байланысты	1.1. Кәсіпорынның ішкі аудит қызметі (бөлім) 1.2. Кәсіпорынның ревизиялық комиссиялары 1.3. Ішкі аудит мақсатында  тартылатын сыртқы ұйымдар мен  аудиторлар 1.4. Министрліктердегі ішкі  аудит бөлімдері
2. Тексерілетін қызмет саласына  байланысты ішкі аудит түрлері	2.1. Қаржылық (бухгалтерлік) аудит 2.2. Басқарушылық аудит 2.3. Өндірістік аудит 2.4. Шаруашылық аудит 2.5. Әлеуметтік аудит
3. Бақылау объектісіне байланысты	3.1. Бухгалтерлік есеп жүйесін тексеру 3.2. Ішкі бақылау механизмінің  тиімділігін бағалау және тексеру 3.3. Заң талаптары мен  нормативтік актілердің, есеп саясатының, қаулылары мен нұсқаулардың сақталуын тексеру. 3.4. Басқарудың түрлі буындарының  қызметін тексеру. 3.5. Кәсіпорын мүлкінің  жағдайын, сақталуын тексеру. 3.6. Ішкі бақылау құрылымының  жекелеген элементтерін және  арнайы мәселелерді тексеру.
4. Тексеру қажеттілігінің дәрежесіне  байланысты	4.1. Жоспарды (міндетті) аудит 4.2. Жоспардан тыс (бастамашылық) аудит
5. Аудиттің бағыттары бойынша	5.1. Ұйымдастырушылық-құқықтық 5.2. Қаржылық-талдамалық 5.3. Операциялық-өндірістік 5.4. Компьютерлік 5.5. Маркетингтік
6. меншік иесінің мүддесін тексеруді  ұйымдастыру үлгісіне байланысы	6.1. Қаржылық-шаруашылық қызметті толық (кешенді) тексеру 6.2. Арнайы (тақырыптық) аудит 6.3. Балансты есептік-талдамалық  тексеру 6.4. Растаушы аудит
7. Құжаттарды тексеруді ұйымдастыру әдісіне байланысты	7.1. Жаппай (толық) аудит 7.2. Ішінара тексеру 7.3. Аралық аудит 7.4. Шектеулі аудит 7.5. Жүйелендірілген аудит
8. Уақыт кезеңдері бойынша	8.1. Алдын ала тексеру 8.2. Кезекті аудит 8.3. Болжамдық (стратегиялық)
9. Аудитті жүзеге асыру кезінде  ақпарат алу әдісіне байланысты	9.1. Бастапқы құжаттар мен есептік  регистрлерді құжаттық тексеру 9.2. Нақы тексеру (түгендеу) 9.3. Процедуралық аудиті (зерттеу  және визуалдық бақылау)
10. Бастама көрсетушілерге (инициаторларға) байланысты	10.1. Меншік иелері мен акционерлік  бастамасы бойынша аудит 10.2. Ұйым басшылығының бастамасы бойынша аудит 10.3. Құқықтық қорғау органдарының  талабы бойынша аудит
11. Тексерілетін циклдерге байланысты	11.1. Жабдықтау қызметінің аудиті 11.2. Өндірістік цикл аудиті 11.3. Өткізу және қаржылық  нәтижелер циклінің аудиті 11.4. Қаржылық-инвестициялық  цикл аудиті
12. Аудитті ұйымдастыру әдістемесіне  байланысты	12.1. Сәйкестік тексеру 12.2. Маңыздылығы бойынша  тексеру 12.3. Талдамалық тексеру
13. Тексеру жиілігіне байланысты	13.1. Үздіксіз аудит
14. Жүзеге асыру орнына байланысты	14.1. Камералдық тексеру 14.2. Жылжымалы тексеру
15. Өткізілген тексерулердің санына  байланысты  16. Аудит нәтижелерін ресімдеу  үлгісіне байланысты	15.1. Бастапқы аудит 15.2. Кезекті аудит 16.1. Ревизия актісімен  ресімделетін тексеру 16.2. Аралық актімен ресімделетін  тексеру 16.3. Қорытындымен ресімделетін  тексеру  16.4. Арнайы қорытындымен  ресімделетін тексеру
17. Аудитті жүзеге асыру деңгейіне  байланысты	17.1. Министрліктердің бақылау қызметтерімен жүзеге асырылатын аудит 17.2. Кәсіпорынның арнайы  бақылау қызметтерімен жүзеге  асырылатын аудит 17.3. Кәсіпорын бөлімшелерінің  қызметкерлерімен жүзеге асырылатын  аудит
18. Аудиторлық тексерудің мақсаты  мен көлеміне байланысты	18.1. Ұйымдастырушылық 18.2. Функционалдық 18.3. Арнайы
19. Ішкі аудиторлар жүзеге асыратын  қызмет түрлеріне байланысты	19.1. Аудиторлық тексеру 19.2. Аудитке сәйкес қызмет
20. Құрылымдық деңгейлеріне байланысты  ішкі аудит	20.1. Кәсіпорын қызметін жалпы тексеру 20.2. Кәсіпорын бөлімдерінің  қызметін тексеру 20.3. Жауапкершілік орталықтары  бойынша тексеру
21. Мәліметтерді өңдеу жағдайында  байланысты жүргізілетін аудит	21.1. Есепті 21.2. Мәліметтерді электрондық  өңдеу жағдайындағы аудит
22. Қателерді анықтау кезеңіне байланысты	22.1. Бастапқы аудит 22.2. Кезекті аудит

 

Қазақсан Республикасының «Аудиторлық қызмет туралы» Заңында сыртқы аудиттің төрт негізгі принципі бекітілген: тәуелсіздік, кәсіби біліктілік, объективтілік, құпиялылық. Ішкі аудит үшін принциптерді дұрыс таңдау өте маңызды, себебі әр кәсіпорында өз ережелері бекітілген, сондықтан қандай да бір принциптің тиімділігін әр кәсіпорында әр алуан. Оған көптеген объективтік және субъективтік факторлар, сондай-ақ ұжымдағы қарым-қатынастардың материалдық және моральдық тұтастары әсер етеді.

«Сондықтан Қазақстандағы аудиторлық қызметтің маңызды міндеттерінің бірі аудиттің принциптері мен міндеттерін терең ұғынатын және аудиттің шетелдік тәжірибесін тиімді қолдана білетін аудиторлар даярлау»,-деп жазады өзінің монографиясында Ф.С. Сейдахметов.

Ішкі аудиттің тәуелсіздік принципіне байланысты аудиторлардың өз пікірін білдіруге үшінші тұлғалардың ықпал етпеуін атап өтуге болады.

Аудиторлардың жоғары кәсіби біліктілігі, біріншіден, көп жылдық жұмыс тәжірибесімен (мамандық бойынша 5 жылдан кем емес), экономика, бухгалтерлік есеп, юриспруденция саласындағы жоғары білімнің болуымен; екіншіден, біліктіліктің жоғары деңгейін растайтын бағдарламалар мен емтихандардың тапсырылуы жөніндегі лицензиямен негізделеді.

Экономикалық жағдайы бағалаудағы объективтілік бір жағынан аудиторлардың кәсіби біліктілігіне байланысты болса, екінші жағынан оның тәуелсіздігіне байланысты, себебі аудиттің нәтижелеріне түрлі факторлар әсер етуі мүмкін.

Ішкі аудиттегі құпиялылық принципі – кәсіпорынның коммерциялық құпиясын сақтаудағы ең маңыздысы. Кәсіпорын жағдайының артықшылығы мен кемшіліктері, бухгалтерлік және қаржылық ақпаратты біле отырып, аудитор құпия мәліметтінің жариялануына септігін тигізуі мүмкін. Сондықтан, деп жазады С.А. Стуков, Германияда клиент құпиясын жарияланғаны үшін аудиторларға үлкен мөлшерде айыппұл салу, қамауға алу шаралары қарастырылған. Кейбір елдерде кәсіби принциптерді сақтау жөнінде ант қабылдау рәсімдері жүргізіледі. Біздің пікірімізше, осы шаралар аудитті ұйымдастыруда бүгінгі таңда да өзекті болып табылады.

Қазақстан Республикасының «Аудиторлық қызмет жөнінде» Заңымен бекітілген принциптердің ішіндегі ең әлсіз буыны ішкі аудиторлардың тәуелсіздігі деуге болады. Сыртқы аудиторлар өз қызметінде тәуелсіздікті сақтау үшін алдын ала шаралар қолдана алады. Мысалы, аудиторлық тексеру жөнінде келісімшарт жасау алдында кәсіпорындағы іскерлік, туыстық, әріптестік және т.б. байланыстар жөнінде анықтама жинайды. Егер қандай да бір жағдай аудиторлардың көңілінен шықпаса, келісімшарт жасаудан бас тарта алады.

Ал осы кәсіпорынның штаттық қызметкері болып есептелетін ішкі аудитор басшылардан және қызметтестерінен тәуелсіз бола алмайды, сондықтан осы құрылымды бекіткен кезде, алғашқы кезекте, оның статусын анықтау қажет. Ішкі аудиторды тікелей меншік иесіне ғана есеп беретін ету керек, себебі ақпаратты тұтынушылар арасында аудит нәтижесіне ең терең қызығушылық танытушылар меншік иелері болып табылады.

Ішкі аудитор өзінің барлық нұсқаулары мен ұсыныстарының орындалуын талап ете алмайды, сондықтан олардың енгізілуі дәрежесіне және нәтижесіне жауапты болмайды. Сондай-ақ, ол өзі анықталған ауытқуларды түзетуге қатыспауы тиіс. Ішкі аудит нәтижесіне ең алдымен кәсіпорынның жоғары басшылығы мүдделі болғандықтан, ішкі аудиторлардың бақылау үшін қажеті кез келген ақпаратты алуға мүмкіндігі болуы керек.

Аудиттің келесідей ерекше үлгілері бар: сараптама, технологияның сақталуын тексеру, тауарлы-материалдық қорлардың босатылуы негізділігін тексеру, ресурстардың сақталуын тексеру, бекіттелген стандарттарға сәйкестікті тексеру, шолу жасау, зерттеу, рейдтер ұйымдастыру және т.б. Оларды жүзеге асыру тәсілдерін қарастырайық. Заң талаптарын бұзу мен ауытқуларды объектісімен алғаш танысу кезінде территорияны, қойма бөлмелерін, цехтарды, бөлімдерді, филиалдарды т.б. бақылау барысында анықтауға болады.

Объектімен танысуда алға қойылған мақсатқа байланысты барлау, рейдтер ұйымдастыру жолымен және инспекциялық тексеру арқылы жүзеге асыруға болады. Тексеру аудиторлық қызметінің бір бөлігі болып табылады және пәндік немесе құжаттық болуы мүмкін. Пәндік тексеру кезінде кәсіпорынның бүкіл активтері, олардың физикалық жағдайы, сақталуы қарастырылса, құжаттық тексеру кезінде құжаттар активтер негізінде анықталады, олардың пайдалану тиімділігі, есептен шығарылуы, қайта бағалануы, амортизациясы, капитал жағдайы және т.б. қарастырылады, басқаша айтқанда, құжаттардағы ауытқулар мен заң талаптарының бұзылуы анықталады.

Пәндік және құжаттық тексеру нәтижелерін анықтауда ішкі аудиттің салыстыру, ұқсату сияқты формалары қолданылады. Құжаттық және пәндік тексеру, сондай-ақ ішкі аудит объектінің ерекшеліктеріне байланысты зерттелетін объектінің нақты жағдайын анықтау үшін лабораториялық талдау, сараптама қолданылады. Тексерудің арнайы кәсіби білімі мен тәжірибені талап ететін формаларына есептік тексеру, баланстық тексеру, қайта бағалау нәтижелерін тексеруді жатқызуға болады.

Осылайша, танысу мен тексеру бастапқы ішкі аудит болып табылады: олардың зерттеу пәні – объектімен танысу, заң талаптарын бұзу мен ауытқуларды анықтау және оларды арнайы журналда тіркеу.

Келесі кезеңде кезекті ішкі аудит жүзеге асырылады, мұнда анықталған ауытқулар бойынша жұмыстар жалғастырылады. Оның нәтижесінде жіберілген қателіктердің себептері, кінәлілер, келтірілген зиян мөлшері және т.б. анықталады. Сондай-ақ басқарушы жүйе үшін іс-шаралар, ұсыныстар мен нұсқаулар өңделеді.

Аудиттің жоғарыда аталған формаларын жүзеге асыруда арнайы әдістер – түгендеу, бағалау, баланстық байланыстары және т.б. қолданылады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.2 Ішкі аудиттің кәсіпорынды  басқару жүйесіндегі орны мен  рөлі

 

Осылайша, теория мен тәжірибе негізінде ішкі аудитті шаруашылық жүргізуші субъектіде оның меншік иелерінің мүддесін қорғау үшін ұйымдастырылатын және ішкі құжаттармен белгіленетін бақылау жүйесі ретінде қарастыруға болады. Ішкі аудитті экономикалық субъект буындары қызметінің тиімділігін бақылау тәсілдерінің бірі, бухгалтерлік есеп және ішкі бақылау жүйесінің сенімділігін бағалау құралы,-деп есептеуге болады. Ішкі аудит ұйым қызметінің барлық негізгі функционалдық бағыттарын тексеруді қамтиды. Осы тұрғыдан алғанда оның зерттеу пәні негізінен қаржылық есепті растау қызметін атқаратын сыртқы аудит шеңберінен кең болып табылады.

Нарықтық жағдайда кәсіпорынды басқарудың және оның құрамдас бөлігі – ішкі аудиттің тиімді жүйесін құру қажет. Бұл үшін басқарудың әлемдік теорияларының инегрияциялық әсері жағымды жағдай болып табылады. Шаруашылық жүргізудің жаңа жүйесі ішкі аудиттің жаңа концепциясын ендіруді талап етеді. 2002 жылдан бастап Қазақстан сыртқы аудиттің халықаралық стандарттарына өтті. Осыған байланысты ішкі аудитті дамыту және оны әрбір кәсіпорынның есеп жүргізу саясатына қарастыру өзекті мәселе болып табылады.

Басқару белгілі бір жүйеде жүргізілетін үздіксіз процесс. Ауытқулар мөлшерін төмендету үшін басқарудың ғылыми деңгейін жоғарлату керек. Бұл жағдайда есеп және ішкі аудит қызметі беретін ақпараттық қамсыздандыру елеулі рөл атқарады. Есеп жүргізу мен талдау қызметінен ішкі аудиттің айырмашылығы – оның заңсыз операцияларының, тиімсіз операцияларының, жобалардың шешімдерін қабылдау кезеңінде алдын алу мүмкіндігінде.

Ю.М. Иткин, А.А. Шпит, В.И. Валуев, Н.Т.Белуха т.б. ішкі бақылауды дербес жүйе, өз пәні, әдістері, объекті, субъектілері, зерттеу саласы бар басқару жүйесінің элементі ретінде қарастырады.

Басқарудың дербес функциясы ретінде аудит басқарудың есеп жүргізу, талдау, жоспарлау сияқты функцияларымен әрекеттесіп, олардың тиімділігіне белсенді әсер етеді.

В.И. Валуев басқару қызметінің түрлерін қарастыра отырып, өндірістік маркетингтік және қаржылық қызметтерді кәсіпорын қызмеімен бір қатарға қояды.

Басқару тиімділігін жоғарылату үшін оның барлық функциялары қызметінің тиімділігіне қол жеткізу керек: жоспарлау, ұйымдастыру, есеп жүргізу, талдау және ішкі аудит.

Аудит функциясын бақылау мәселесінерекше атап өту қажет. Біздің пікірімізше, ішкі аудитті басқару функциясы ретінде қарастыру керек. Ішкі аудитті жоспарлау, бағдарлама жасау, тексеру жүргізу, нәтижелерді жинақтау сияқты көптеген элементтер мен компоненттерден (құрауыштардан) тұратын күрделі жүйе.

Өндірістік – шаруашылық, ұйымдастырушылық, маркетингтік т.б. қызметтер кәсіпорынның көптеген бөлімдерінде бір мезгілде жүзеге асырылатындықтан, басқарудың барлық функциялары мен элементтері үйлесім тауып отырады. Ішкі аудит функциясын жүзеге асыру күрделілігі осында, себебі ол барлық процестердің нақты шекарасы мен өзара байланысын анықтауға мүмкіндік бере алмайды. Алайда, басқару жүйесінің бір функциясынан алынған ақпараттың сипаты бойынша оның қай жүйеге жататындығын, сондай-ақ оның аудит кезіндегі жағдайын анықтауға болады.

Ішкі аудит басқарушылық қызмет элементі ретінде бухгалтерлік есеп беретін ақпараттық жүйені қажет етеді. Кейбір авторлардың ішкі аудитті есептің құрамдас бөлігі ретінде қарастыратындығы осыған байланысты болса керек. Мысалы, А.К. Макальская «Бақылау – бұл есепті жүзеге асыру барысында орындалатын есеп жүргізу процесінің құрамдас бөлігі»,-деп жазады. Мұндай көқарас ішкі аудиттің орны мен рөлін тек есеп деңгейіне дейін төмендетеді, біздіңше оны неғұрлым кеңірек қарастыру қажет. Ішкі аудит қызметінің қорытындысы әр түрлі болады: кей жағдайда нәтиже жылдам алынса, келесі бір жағдайда белгілі бір уақыт өткенге дейін, ал кейде қателер өте кеш немесе тіпті анықталмай да қалады. Бұл кәсіпорын жұмысын бағалау көрсеткіштерін төмендетте отырып, қаржылық нәтижеге тура немесе жанама ықпал етеді. Осыған байланысты ішкі аудиттің ақпаратпен қамсыздандыру сапасын жақсарту мақсатында кәсіпорынның біріңғай ақпараттық жүйесін құрған абзал.

Ішкі аудит субъектілерін дұрыс қалыптастыру үшін Б.Г. Валуев басқарудың үш түрін бөліп көрсетеді: перспективті, ағымдық, кезекті.

Ішкі аудит кәсіпорынды және оның бөлімдерін басқару бойынша қабылданған шешімдердің дұрыстығына, заңдылығына, тиімділігіне баға беру тиіс. «Шешім қабылдауға әсер ететін маңызды фактор зерттеу жұмыстары, өңдеу және өндіріс арасындағы байланыс болып табылады»,-деп жазады Пол Фридман, яғни ішкі аудиттің барлық объектілері арасындағы тығыз байланысты атап отыр.

Ішкі аудиттің басқару жүйесіндегі орны «Бухгалтерлік есеп және ішкі бақылау жүйелерін аудит барысында зерттеу және бағалау» стандартында көрсеілген. Осы және басқа да нормативтік құжаттарда әңгіме ішкі бақылау жөнінде болып отыр, ал ғылыми және әдебиеттерде «ішкі аудит» түсінігінің орнына «ішкі бақылау» түсінігін жиі қолданады немес ішкі бақылаудың дербес түрі ретінде қарастырады. Аудиторлық бақылаудың маңыздылығы, оның басқа дәстүрлі бақылау түрлері алдындағы артықшылықтары, сондай-ақ нарықтық жағдайға бейімділігі көптеген зерттеушілердің көңілін аударуда.

Ішкі аудиттің негізгі мақсаты басқарудың барлық деңгейлеріндегі барлық қызмет түрлерінің тиімділігін қамтамасыз ету, сондай-ақ ұйымның және оның иелерінің (акционерлердің) заңды мүліктік мүддесін қорғау болып табылады.

Ішкі аудит кәсіпорынның экономикалық саясатының сақталуына сараптамалық баға береді. Демек, бақылау сипатындағы міндеттерден басқа ішкі аудит экономикалық диагностика, қаржылық стратегия өңдеу, маркетингтік зерттеулер жүргізу, басқармалық кеңес беру т.б. міндеттерді шешеді. Сондай-ақ, ішкі аудит бөлімінің қызметкерлері басқа да ұйымдастыру-басқарушылық, құқықтық, техника-экономикалық, технологиялық және т.б. шаруашылық жүргізуші кәсіпорынның ішкі құжаттарымен анықталатын міндеттері атқарылады. Аталған мәселелерді шешу үшін аудиторлар ревизиялық міндеттердің көлемі мен күрделілігіне сәйкес жоғары білікті, тәжірибесі мол мамандар болуы керек. «Фирма ішіндегі бақылауды бухгалтерлер немесе бас бухгалтер емес, арнайы кәсіби аудиторлық бөлім, басқарма жүзеге асыруы тиіс», -деп жазады Ю.А. Данилевский.

Бақылау тиімділігін жоғарылату мақсатында арнайы бөлімдер құру және оның құрамында юрисердің, экономистердің, технологтардың болуы жөніндегі мәселені 80-жылдарда В.Ф. Журко көтерген.

Ішкі аудиттің маңызды аспекті кәсіпорынның бүкіл қажетті қорлармен қамтамасыз етілуін тексеру болып табылады. Нарықтық жағдайда жабдықтау жұмыстары жабдықтаушылармен тікелей келісімшарт жасау арқылы жүзеге асырылады. Сондықтан, келісімшарттарының сақталу деңгейін, келісім шарттар бұзылған жағдайда қабылданған шараларды, жабдықтаушылардан шағын талап жасау, санкциялар қолдану, тауарлы-материалдық құндылықтарды қабылдау, сақтау және пайдалану тәртібін тексеру қажет.

Бұл бағыттағы келесі қадам «тапсырыстар портфелін» қалыптастыру,яғни тапсырыс көлемі, оның бағасы, мерзімі, шарттары, өнім өндіру жағдайларының бақылауға алынуы болып табылады. Осы параметрлерге бойынша өндірілген өнімнің өткізілуі кепілдігін қамтамасыз ету үшін талдау жұмыстары жүргізіліп, нақты өндіріс көлемімен салыстырылады. Сондай-ақ, аудитор аталған мәселені жабдықтау келісімшарттары бойынша зерттеуді жалғастыруы керек. Барлық ауытқуларды жұмыс құжаттарында көрсетіп, содан соң олардың жинақтап, себептерін талдау қажет.

Кәсіпорынның басқармалық қызметінің тиімділігін бақылау ішкі аудиттің ең маңызды міндеті болып табылады.

Ішкі аудит объектілерін тексеру екі деңгейде жүзеге асырылады: бастапқы және кезекті. Бастапқы аудит деңгейінде жалпы танысу, байқау, шолу және бағалау жұмыстары жүргізіледі. Танысу жұмыстары қорытынды есептерді, кәсіпорын газетінің материалдарын, жиналыс хаттамаларын, жоспарларды, штат құрамының тізімдік санын, табыстылықты, қызмет түрлерін және т.б. зерттеу арқылы жүзеге асырылады.

Бастапқы аудиттің сапалы жүргізілуі басқару объектілерінің қызметіндегі заң талаптарын бұзу, ауытқулар жөнінде ақпарат жинауға мүмкіндік береді. Осы мәліметтерді топтастыру және талдау нәтижесінде аудиторлық қызмет осы фактрлердің алдын алу, жою бойынша тиісті шешімдер қабылдайды.

Осы тұтаста статистиканың жаңа бағыты, «саланы реттеу және жетілдіру үшін аудит статистикасын» қалыптастыру жөнінде Е.М. Гутцайттың пікірін қолдаймыз. «Аудит статистикасы» шеңберінде әрбір объектіні тексеру жиілігіне қатаң бақылау жүзеге асырылуы тиіс. Осы жөнінде Ф.С. Сейдахметованың пікіріне қосыламыз: «Шектен тыс маркетингті басқару тиімділігінің төмендеуін, әсіресе кәсіпорынның орта және төменгі деңгейлеріне ықпал етеді».

Кәсіпорынды басқару жүйесіндегі ішкі аудиттің орнын дұрыс анықтау үшін келесі параграфта кейбір шетелдердегі ішкі аудиттің дамуын қарастырамыз.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.3 Ішкі аудитте қолданылатын әдістер мен тәсілдердің жіктелуі

 

Ақпарат – тексерілетін кәсіпорынның жағдайы және өзгерісі туралы мәліметтердің жиынтығы.

Экономикалық ақпарат деп тексерілген ұйымның өндірістік және қаржы – шаруашылық процесін сиппатайтын мәліметтердің жиынтығын айтады. Ақпаратты іздеу – аудиторлық жұмыстардың негізгі түрі, себебі тек қана оның көмегімен бухгалтерлік есеп берудің сенімділігін дәлелдеуге әрі сәйкес тұжырымдарды жасауға болады.

Аудиторлық қызмет талаптары үшін қолданылатын ақпаратты белгілі бір айрықшылықтары бойынша жіктеуге болады. 

 

1. Аудиторлық қызметті ақпараттық қамтамасыз ету бойынша жіктеу

 

Жіктеу белгісі	Жіктелетін топтың мазмұны
1	2
1. Ақпараттың түріне байланысты  ақпараттық қамтамасыз етудің көзі	1.1. Заңдылық-нормативтік актілер. 1.2. Әдеби көздер. 1.3. Фактографиялық ақпарат (жоспарлы есептік, есеп берулік, статистикалық). 1.4. Нормативті-анықтамалық  ақпарат. 1.5. Аудиттің арнайы ақпараттық  жүйелері.
2. Ақпарат көзіне қойылатын талаптар	2.1. Сенімділігі (ақиқаттылығы). 2.2. Толықтылығы. 2.3. Уақыттылығы.
3. Ақпарат алу әдістері	3.1. Экономикалық субъектінің қызмет  етуінің жалпы экономикалық, аймақтық  және салалық ерекшеліктерін  талдау. 3.2. Тексерілуге жататын  өндірістің ұйымдастырылуымен және технологиясымен танысу. 3.3. Экономикалық субъектінің  өндірістік құрамы, персоналы және меншікті капиталдың құрылымы, бухгалтерлік есепті жүргізудің қолданылатын әдістері, ішкі бақылау жүйесі туралы ақпаратты жинау. 3.4. Кәсіпорынның заңдылық, қаржылық және сатып алушылар туралы ақпарат жинау.
4. Ақпараттық куәлік алу орны	4.1. Тексерілетін кәсіпорында аудиторлармен  тікелей жиналған мәліметтер (ішкі  куәліктер). 4.2. Кәсіпорынның тексерілетін  бөлімшесімен жиналған, аудитормен тиянақты тексерілген және қолданылатын мәліметтері. 4.3. Үшінші жақпен, сарапшылардың  қоса, ұсынылған мәліметтер (сыртқы  куәлік)
5. Зерттелетін құжаттарға тәуелдік  ақпарат көзі	5.1. Кәсіпорынның қызметін регламенттейтін  құжаттар (жарғы, тікелей куәлік, есеп саясаты, фирмалық ішкі ережелер инструкциялар). 5.2. Қызметтің нәтижелерін  бейнелейтін құжаттар (бухгалтерлік  нәтижелерін бейнелейтін статистикалық есеп беру, экономикалық талдаулар). 5.3. Әр түрлі тексерулердің  материалды (соттық, арбитраждық) 5.4. Экономикалық субъектінің қызметін жоспарлау құжаттары (инвестициялық, бағдарламалар, бизнес-жоспарлар, сметалар, жобалар) 5.5. Экономикалық субъектінің  оперативті және ағымдағы қызметінің  құжаттары (директорлар кеңесінің  және акционерлер жиналысының  хаттамалары, келісімшарттар және келісімдері) 5.6. Экономикалық субъектімен  танысу барысында басшылық пен  және персоналмен әңгімелесудің  нәтижелері бойынша алынған жазбаша  ақпарат 5.7. Бастапқы есептік құжаттар, бухгалтерлік есептің регистрлері, мүлікті және міндеттемелерді түгендеу нәтижелері
6. Қолдану бағыты бойынша ақпарат  көзі	6.1. Аудитті оңтайлы жоспарлау және  тиімді жүргізу. 6.2. Аудиторлық тәуекелдікті  анықтау және елеулік деңгейін  анықтау. 6.3. Ішкі бақылау жүйесін, аудиторлық дәлелдемелерді және кәсіпорынның, филиалдық қызметінің үздіксіздігін бағалау. 6.4. Аналитикалық (талдамалық) процедураларды орындау және  аудиторлық дәлелдемелерді жинау  әдістерін және түрлерін таңдау. 6.5. Үшінші жақпен байланысты  операцияларды және үшінші жақты  анықтау. 6.6. Қарама-қайшылықты ақпаратты анықтау.