ұлттық экономиканың нақты секторын дамыту - елдің экономикалық қауіпсіздігінің негізі

2.ұлттық экономиканың нақты секторын дамыту - елдің экономикалық қауіпсіздігінің негізі

2.1 экономиканың өсуі мен дамуы - қауіпсіздігін қамтамасыз ету белгілері ретінде

Экономикалық  өсу көптеген мемлекеттер үшін маңызды  экономикалық мәселе болып табылады және оның ұтымды шешілуіне экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету байланысты.

Кейінгі жылдары экономикалық әдебиеттерде өсу және даму түсініктері ажыратыла  бастады. Бұл тусініктердің объективті түрде ажыратыла бастауына заманауи әлемдік шаруашылықтын эволюциясына, бірінші кезекте дамыған елдердің  немесе олардың экономикасындағы технологиялық  кезендерін принцилиалды өзгеруі: бірінші  кезекті индустрияландырудан еңбек  өнімділігінің 80%-дық өсімін қамтамасыз ететін технотронды өндірістік куштерге өтуі себеп болды.

Экономикалық  өсу - нақты өндіріс көлемінің  тұракты өсуі және қоғамның технологиялық, экономикалык және әлеуметтік жагдайының жақсаруы. Статистикалық тұрғыда  экономикалық өсу жалпы ішкі өнім (жіө) немесе жан басына шаккандағы жалпы ұлттық өнім (жұө) көрсеткіштері  түрінде беріледі. Казакстан республикасы президенті Н.Ә.Назарбаевтың казакстан  халқына арналған жолдауында экономикалық және әлеуметтік саясатты н, коғамды  одан әрі демократияландыру мен  мемлекеттік баскару тиімділігін  арттырудың, мәдениет, білім беру және руханият салаларын дамытудың негізгі  бағыттары баяндалған. Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігінің тұрлаулы сипатын  қамтамасыз ету үшін экономиканың түрақты  дамуына қол жеткізу  емес, оның өсуін басқару - жолдаудағы жапа кезеннін негізгі міндеттерінің бірі ретінде  карастырылады.

Қазіргі таңда ұлттық  шаруашылықтың даму қарқыны экономикалық өсу мен  халықтын әл-ауқатының негізінде  анықталады. Әдетте экономикалық өсу  белгілі бір уақыт аралығындағы нақты өндіріс көлемінің ұлғаюын  білдіреді.

Американдық ғалымдар Л.Брю, Р.Кемпбелл және К. Макконнелл экономикалық өсу теориясын зерттеу  барысында мынадай қорытындыға  келді: «экономикалық өсу ресурстар  шектеулілігінің мәселесін шешуді жеңілдетеді. Өндіріс көлемінің  шектеулі болуынын нәтижесінде туындайтын экономикалық кедергілерді жою барысында, экономикалық өсу қоғамға жана кең  ауқымды бағдарламаларды жүргізуге  және белгіленген экономикалық мақсаттарды  жүзеге асыруға мүмкіндік береді». Экономикалық өсу қарқыны тек  кана мемлекеттің өндірістік потециалының денгейіне ғана емес, сонымен катар  сыртқы экономикалық кыэмепне тәуелді.

Кейбір  экономистер экономикалық өсуді  номиналды және нақты жалпы ұлттық өнімнің өсуіелдің экономикалық ауқатының күшею деп түсінсе, енібіреулері экономикалық өсуді өндірістік күштердің артуы, нақты өнім  көлемінің  артуы немесе жан оасына шаққандағы нақты өнгмнін артуы деп түсінеді.

Экономикалық  өсу үрдісі оның факторларының өзара  әрекеттесуінен тұрады. Экономикалық өсудің 3 факторын бөліп көрсетеді:

- ұсыныс  факторы (адам ресурстарының,  табиғи ресурстардың, негізгі капиталдын  болуы, технология деңгейі);

- сұраныс  факторы (баға деңгейі, тұтыну  шығындары, инвестициялық шығындар, мемлекеттік шығындар, экспорттың  нақты көлемі);

- бөлу  факторлары (өндіріс процесіне ресурстарды  шоғырландырудың рационалдыпығы  және толықтығы, экономикалық  айналысқа түсетін ресурстардың  тиімді пайдаланылуы.

Бұл жерде  шешуші мән ұсыныс факторларына беріледі. Ресейлік әдебиеттерде экономикалық өсу  факторларына:

- жұмыс  күшін;

- өндipicтіk ресурстарды;

- табиғатты;

- технологияны  жатқызады.

Экономикалық  өсу халық шаруашылығының құрылымдық өзгерістеріне алып келеді. Көптеген мемлекеттер үшін дамудың төмендегідей ортақ белгілері тән:

- өндірістің ортақ үлесінде, жұмысбастылық құрылымында ауыл шаруашылығының үлесі төмендейді;

- бірінші кезеңдерде өнеркәсіптің үлес салмағының өсуі жүрсе, содан кейін қызмет көрсету сферасының өсуі байқалады;

- урбанизация  орын алады.

Экономиканы мемлекеттік реттеу түргысынан экономикалық өсу мәселесі келесілерді анықтауды талап етеді:

- өсудің  қайнар көздері болып табылатын  салаларды анықтау;

- инвестициялардың  оңтайлы көлемін анықтау;

- өсудің  қайнар көздері болып табылатын  өндірістік-техникалық

Инновациялар  факторының әсер етуін есептеу;

- экономикалық  өсуді көтермелейтін саяси, әлеуметтік, институционалды құрылым қалыптастыру.

Шетел экономистерінің  ішінде экономикалық өсуді жақтаушылар  да, терістеушілер де бар. Жақтаушылар  келесілерді алға тартады:

- экономикалық  өсу материалдык тәуелсіздік  пен халыктың өмір сүрум деңгейінің көтерілуіне алып келеді;

- экология  мәселелерінің ушығуы экономикалық өсуге байланысты емес;

- экономикалық  өсу табыстарды теңгерудін бірден-бір құратіы.

Ал терістеушілер, керісінше:

- экономикалық  өсу қоршаған ортаның ластануына  әкеледі;

- экономикалық  өсу адамдар арасында аландатушылык  тудырып, ертеңгі күнге деген сенімсіздік тудырады;

- экономикалық  өсу белгілі бір адамзат құндылықтарына қарама-қайшы келеді деген пікірді ұстанады. 

Экономикалық  өсу екі әдіспен аныкталады: - жіө жылдық өсу қарқынымен;

- таза  ұлттық өнімнің (түө) жылдық  өсу қарқынымен.

Өзгермейтін бағаларда есептелген экономикалық өсу нақты экономикалық өсу, ал ағымдағы бағаларда есептелсе номиналды экономикалық өсуді білдіреді.

Экономикалық  өсудің негізгі индикаторлары ретінде  қолданылады:

- өсу  коэффициенті - зерттелу уақытындағы  көресеткlштің базисті

Аралықтын индикаторына қатынасы;

- өсу  қарқыны - 1 оо%-ға көбейтілген өсу коэффициенті;

- өсім коэффициенті - 100% шегерілген өсу қарқыны.

Қазақстан республикасы статистика агенттігі  жіө туралы мәліметтер береді. Жетекші мемлекеттердің экономикалық саясаты мен статистикасы сапалык индикаторларға бағытталған, яғни төмендегілер кірггеттн экономика «дамуына»:

- жұмыс орындарының қозғалысы мен құрылымы;

- жұмысбастылық динамикасы;

- жұмыссыздык динамикасы;

- экономиканың  бәсекеге қабілеттілігі.

Экономиканың  дамуына негізделген саясатты ұстана отырып, жетекші мемлекеттер бәсекеге қабілеттіліктің артуына қол жеткізді.

Қазақстанның тұрақты экономикалық дамуын қамтамасыз ету біршама қиындықтар мен оңтайлы тұстарға толы. Негізінен кеңестік кезеңнің өзінде қалыптасқан елдің экономикалық әпеуеттн орналастыру экономика құрылымының бұзылуы, ішкі экономикалық кеністіктің сақталып отырған ыдырауы салдарынан, оны дербес экономикалық жүйе ретінде дамыту орнықтылығының қазіргі заманның қажетті талаптарына жауап бермеуі.

Қазақстанның әлемдік және өңірлік еңбек бөлінісінде тар мамандануымен. Негізгі әлемдік тауар нарықтарынан алыстығымен тежеліп отыр, бұл тұтастай

Елдің де, және оның жекелеген өңірлерінің  де сыртқы нарықтарға шығуын

Камтамасыз  етепн көлік-коммуникациялық инфрақұрылымның дамымауымен тереңдей түседі.

Экономиканы нарық жағдайында дамыту елдің жекелеген аумақтықшаруашылық жүйелерінің бәсекелік артықшылықтарын да, сол сияқты нарыққа бейімделудің әрқилы мүмкіндіктеріне байланысты оларды н, кемшіліктерін де анықтап берді. Бұл жекелеген өңірлерде өндірістің біршама құлдырауына және тоқтап қалуына, күйзеліске ұшыраған аудандар мен елді мекендердің пайда болуына алып келді. Нәтижесінде өңірлік теңсіздіктер тереңдеді және табиғи көші-қон ағымына қарамастан, ел халкының бір бөлігі казіргі уақытта экономикалық перспективалы емес аумақтарда тұрады.

Бұрын қалыптасқан таратып орналастыру жүйесі өз тиімділігін жоғалтты

Және  қазіргі уақытта қалыптасып жатқан елді кеңістікті экономикалық Ұйымдастыруға сәйкес келмейді.

Елді кеністіктік ұйымдастырудың өңірлік жобалаумен. Аса маңызды табиғи ресурстарды пайдаланудың және инфрақұрылымның салалық схемаларымен өзара байланыстырылған моделі қалыптаспаған.

Аралас әкімшілік-аумақтық бірліктердің (облыстардың, аудандардың, қалалар  мен ауылдардың) мүдделерін, трансөңірлік процестерді үйлестіру күраллары (тетіктері) жоқ.

Республиканың тұракты экономикалық дамуды камтамасыз етудегі тиімді тұстары:

- елдің еуразия күрлығынын орталығында,  екі континенттің - еуропа мен  азияның қиылысьінда қолайлы  географиялық орналасуы. Қазақстан  әлемнің аса ірі елдері - ресей федерациясы мен жылдам өсіп келе жатқан қытайдың арасында, орталық азия мемлекеттерімен, сондай-ақ таяу шыгыс пен онтүстік азия өңірлерімен көршілес орналасуы.

Шекара маңындағы өңірлердің басым  болуы. Казакстаннын ] 4 оолысьіньщ 12-сі шекара маңында. Дамыған және серпінді дамып келе жатқан елдердін тәжірибесі шекара маңындағы өңірлер осы мемлекеттердің өсу аймақтарына айналғанын көрсетті. Шекара маньіндағъі өңірлер экономикалық белсенділік орталықтары болып табылады және бүкіл елдің әлемд1к экономикалық жүйеге ойдағыдай кірігуіне мүмкіндік береді.

- ауқымды жер ресурстары мен  табиғи-климаттык ерекшеліктердің  әралуандылығы алуан түрлі аграрлық  өнім өндіруге мүмкіндік береді. Республиканың аумағы он табиғи-ауыл шаруашылығы аймағын қамтиды, ауыл шаруашылығы алқаптарының үлесі - 82 %.

- ішкі қажеттіліктерді қамтамасыз  етуге де, сол сияқты елдің  өсіп келе жатқан экспорттық мүмкіндіктерін іске асыруға да мүмкіндік беретін әралуан және бай минералдық-шикізат базасы. Уранның, корғасынның, мырьшітың, мыстың, мұнайдың, көмірдің, хромның, темірдің, марганецтің, калайынын, алтыннын, фосфориттердің, бор мен калий тұзының барланған қорлары жағынан қазақстан әлем елдерінің алғашқы ондығына кіреді.

- елдің өндірістік әлеуеті: өнеркәсіп пен аграрлық өндірістін көп салалы құрылымы, тиісті өндірістік қуаттардың болуы. Өнеркәсіптің дамыған базалық салалары - отын-энергетика және тау-кен-металлургия кешендері.

Елдін бүкіл аумағын қамтып жатқан көлік-коммуникациялық инфрақұрылым желісінің болуы. Темір жолдың және автомобиль жолдарының желісі шектес елдерге шыға отырып, оарлық өнірлер арасында тасымалдарды жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Қазақстандық автомобиль жолдары мен темір жол халықаралық көлік дәліздерінің құрамына енгізілген. Ақтау теңіз портын "трасека" және "солтустік-оңтүстік" халықаралық көлік дәліздерінің құрамындағы мультимодальдык көлік торабы ретінде пайдалану мүмкіндігі бар. Елде 21 әуежай (22-нін ішінен) жұмыс істейді, оның ] 4-іне халықаралық рейстерге кызмет көрсетуге рұқсат етілген. Елдің барлық өңірлерін талшықтыоптикалық байланыс желілерімен байланыстыратын ұлттық ақпараттық супермагистралдын құрылысы аяқталып келеді.

Инновациялық-білім беру әлеуеті: кеигннен білім беру-инновация кешендерін қалыптастыру базасы ретінде университеттердің, ірі жогары оку орындарының және мамаидаилырылган ғылыми-зерттеу орталықтарының болуы.

- бірегей рекреациялық ресурстар: табиғи кешендер және олардың құрауыштары, мәдени-тарихи ескерткіштер мен сәулет объектілері.

- демографиялық  оң серпін және еңбек ресурстары резервінің болуы.

Соңғы жылдары  халықтын табиғи өсімінің ұлғаюы. Еңбек ресурстарының резерві ретінде ел ішінде жұмыс күші артық өңірлердің болуы. Демографиялык резерв реттнде көршілес мемлекеттердін шекара манындағы өнгрлергнде қазақ

Диаспорасының болуы.

Республиканың тұрақты экономикалық дамуды қамтамасыз етудегі тиімсіз тұстары:

- негізгі  әлемдік тауар нарықтарынан алшактык. Теңіз (мұхит) қатынас жолдарына  тікелей шығудың болмауы.

- әлемдік және өңірлік еңбек бөлінісінде елдің тар мамандануы мен көптеген өцірлердін біржақты бейіні, құрылымның бұзылуы мен экономиканын сақталып отырған ыдырауы. Экономикада экспорттық шикізатқа бағдарланған оқшауланған секторлары және бәсекеге қабілеті төмен қайта өңдеу өнеркәсібі бар, салалық, сол сияқты аумақтық аспектіде өзара әлсіз байланысқан экономикасы бар екі қарама-қайшы құрылым қалыптасты.

- өнімділікті төмендететін және  аграрлық өндірістің тәуекелділігін ұлғайтатын факторлардың болуы. Егістік сапасынын салыстырмалы төмен болуы. Егістік бонитетінін (құнарлылықтың салыстырмалы денгеигн көрсететін) 50 бірліктен асатын балы 23,2 млн. Гектар егістіктің тек 4,2 млн. Гектарына қатысты. Ауыл шаруашылығы алкаптарынын 30,8 млн. Гектары (14,8 %) су және жел эрозиясына ұшыраған.өнімділігі аз жайылымдардын басым болуы.

Елдің жекелеген өңірлерінде су ресурстарының тапшылығы. Ел өиірлерінің  басым бөлігі құрғақ аймақта орналасқан және сумен қамтамасыз етуде қиындық шегіп отыр. Жерүсті суларының тек 56 %-ы ғана қазақстан аумағында қалыптасады, ал қалғаны сырттан келеді, бұл республиканын кейбір өңірлерінің шекаралас мемлекеттердін су ресурстарына тәуелділігін күшейтеді.

- минералдық-шикізат ресурстарының әркелкі бөлінуі. Әлеуетті бай қорлардың аз игерілген және жұмыс істеп тұрған өндіруші кәсіпорындардан

Шалғайдағы аудандарда шоғырлануы.

- электр энергиясы бір өңірлерде артық болған кезде басқа өнірлерде тапшы болуы. Елдің солтүстік және шығыс өңірлері электр энергиясын шамадан тыс шығарады, ал сонымен бір мезгілде оңтүстік және батыс өнірлерге ол елдің басқа өнірлерінен немесе таяу орналасқан елдерден (қырғызстан, ресей, тәжікстан) импортталады.

- ел экономикасынын осы заманғы  қажеттіліктеріне сай келмейтін  көлік желісі. Көлік инфрақұрылымының  қанағаттанғысыз жай-күйі. Респубпиканың  негтзінен кеңестік уақытта қалыптасқан көлік жүйесі қазіргі жағдайда республиканың халықаралық еңбек бөлінісі жүйесіне толык косылуын тежеп отыр. Елдің темір және автомобиль жолдары өткізу кабілетінін төмендігімен сипатталады. Қаркынды тозу мен бұзылудың салдарынан жалпы                         

Пайдаланудағы автомобиль жолдары  желгсінін шамамен 30 %-ы күрделі жөндеуді талап етеді, 75 %-ы беріктік пен тегістіктің қолданыстағы нормативтеріне сай емес.

Тыныс-тіршілікті қамтамасыз ететін инфрақұрылымньщ тозуының жоғарылығы. Елдің шағын қалалары мен ауылдық аудандарындағы инфракүрыпым желісінің нашар дамуы. Жэо-ның негізгі құралдарының табиғи тозуы 40-60 % көлеміне жетті, бұл иеліктегі электр және жылу қуаттарын шектеуге әкеп соқты. 201 о жылға қарай жэо турбиналарының 50 %-ы өзінің белгіленген куаттарының парктік ресурсын бітіреді. Елді мекендердің энергия желілері мен су құбыры-кәріз желілерінің айтарлықтай тозуы. Ел халқының 1,7 %-ы әкелінетін сумен жабдықталады, 25 %-ы жеткізудің қиындығына байланысты суды алдын ала тазартылмаған ашық көздерлен ішеді.

- су шаруашылығы  инфрақұрылымының қанағаттанғысыз  жай-күйі.Бөгеттсрдін, су тораптарының және өзге құрылыстардың нашар техникалық жай-күйі.

- әлеуметтік инфрақұрылым объектілері желісінің жеткіліксіз даму деңгейі. Ел өңірлері әлеуметпк инфракүрылым объектілері мен әркелкі қамтамасыз етілген. Шалғайдағы ауылдық елді мекендерде әлеуметпк инфрақұрылым объектілеріне қолжетімділік жоқ немесе қиын. Халықтың табиғи және миграциялық өсім қарқыны жоғары ірі қалалар мен өиірлерде әлеуметтік инфрақұрылымның даму қарқыны артта қалған.

 Рекреациялық  инфрақұрылымның  дамымауы.  Рекреациялық инфрақұрылым объектілерінің көпшілігі кеңестік уақытта салынған, өте тозған және халықаралық стандарттарға сай емес.

Елдін бүкіл аумағында экологиялық  ахуалдын нашарлауы. Әуе бассейнінің  ластануы, су ресурстарының таусылуы және ластануы, "тарихи" ластану, өнеркәсіптік және тұрмыстық қалдықтар, жердің шөлейттенуі және тозуы, биологиялық  әралуандылықтың бұзылуы, радиоактивті ластанулар өңірлсрдегі қоршаған ортаның  басты проблемалары болып қалып  отыр.

- елдің әкімшілік-аумақтық қүрылымыиын  осы заманғы талаптарға сай болмауы. Нарықтар мен елді мекендер жүйелерінің шекарасы өнірлердін әкімшілік шекарасына әр кез сәйкес келе бермейді. Бүдан басқа, облыстық ( іі қала) және аудандық (10 қа.па) маңызы бар кейбір қалалар ө3 мәртебесіне сай емес. Мысалы, ақтөбе облысының жем, темір сияқты ауданды к, манызы бар қалаларының халық саны 2,5 мың адамнан, ал қызылорда облысының қазалы, ақмола облысынын степняк сияқты қалаларының халық саны 6 мыңнан аспайды. Бұрын құрамына селолық округтер енгізілген қалалардың шекарасы реттелмеген.

Қазақстанның  тұрақты экономикалық дамудағы мүмкіндіктері  Осы заманғы даму үрдістері елдің  континентішілік жағдайынын «түзелмейтін»  таптаурынды жоққа шығарады.

Қазақстанның және онын одан әрі аумақтық дамуының перспективалары дәстүрлі бәсекелік артықшылықтарды пайдаланумен қатар, елдін әлемдегі ұстанымдануыньщ жана парадигмасын түжырымдай отырып, оның Географиялық жағдайын барынша пайдалану стратегиясын іске асыруға тікелей байланысты болуға тиіс.

Қазақстанның экономикалық жаhандану процесіне қосылуы бастапқы кезеңде  шикізат ресурстарын негізгі  жеткізушілердің бірінің функцияларын

Іске асыра отырып, уақыт өте  келе әлемдік экономикалық кірігу процесппң

Белсенді қалысушысына айналуға мүмкіндік береді.

Казакстан орталық азия өңіріндегі тораптық елге, өңірішілік экономикалық байланыстарды кіріктірушіге, капитал мен инвестициялар тартудың, орталық азия нарығына бағдарланған өңірлік өндірістерді немесе аса ірі әлемдік компаниялардың филиалдарын орналастырудың, халықаралық деңгейдегі кызмет көрсетулердің орталығына айнала алады.

Перспективада казакстан маңызды  байланыстырушы буынның, еуропа, азия - тынық мұхиты және оңтүстік азия экономикалык жүйелерінің өзара іскимылының трапскоитипеітгаллық экономикалык көпірінің функцияларын да орындай алады.

Серпінді дамып келе жатқан ірі калалардын базасында тауар, каржы, технологиялық және мәдени алмасулардың еуразиялық жүйесінде өзіне елдегі экономикалық белсенділікті шогырландыратын аса маңызды тораптарды калыптастыру мүмкіндігі бар.

Трансконтиненталдық және баска халықаралық  магистралдарды одан әрі дамыту ішкі экономикалык кірігуді күшейтуге ықпал ете алады, жаңа

Минералдык-шикізат ресурстарын  игеруді, тасымалданатын жүктерді өңдеу

Жөнінде өндірістер құруды, көлік  жолдарын салуды және оның жұмыс істеуін  қамтамасыз етуді коса алғанда, өңірлер  экономикасының дамуына әсер ете

Алады.

Құрғақтағы маңызды сыртқы шекара және іргелес мемлекеттермен көліккоммуникациялық байланыстың жеткілікті дамуы шекара манындағы өнірпсрдін экономикапарын көршілес мемлекеттерді н сыйымдылығы жоғары өткізу нарықтарына бағдарлайды.

Негізгі халыкаралық транзиттік дәліздерден  шалғай орналасқан шекара маңындағы  өщрлер үшін көршшес елдермен сыртқы экономикалық

Байланысты дамыту олардың негізгі  әлемдік нарықтардан шалғайлығын  өтейтін болады. Елдің шекара манындағы  ірі қалалары мен аумақтарының серпінді дамуы оларға іргелес елдерден (қырғызстан, өзбекстан, ресей федерациясы) ресурстар  мен жұмысқа кабілетті халыктын көші-кон ағынын тартуға ыкпал  етеді, бұл елдің демографиялык  және экономикалык әлеуетіне оң әсерін тигізеді.

Серпінді дамып келе жатқан калалардын айналасынан мегаполистер мен агломерациялар кұру жоғары ұйымдастырылған урбанистік өмір сүру аймағын құруға мүмкіндік  береді.

Төмендегілер елдің орнықты  экономикалық дамуына кедергі болатын  факторларға айналуы мүмкін:

- өңірлік және әлемдік еңбек  бөлінісінде елдің тар, негізінен  шикізаттық мамандануынын, транзигпк  тәуелділігі мен экономикалық  окшаулануының нығаюы, тиісінше - елдің даму каркынынын тұмшалануы мен экономикалық артта қалуы;

- бәсекеге қабілеттіліктің төмендігінің және өнеркәсіптің дәстүрлі салаларындағы өндірістің тоқтап қалуының салдарынан біраз аумақтардың индустрияланбауы;

- біріктіруші көлік-коммуникациялық желінің дамымауына, өнірлік аумактық-шаруашылық жүйелері үшін сыртқы тартылыстың әртүрлі бағыттылығына (көптеген инфракүрылымдык жобалар транзиттік экономиканы қамтамасыз етуге анағұрлым бағдарланған және елдің экономикалық кеңістіктік кірігуінің біртұтастығын қамтамасыз етпейді) байланысты елдің ыдырау ықтималдығы;

- кең ауқымды трансеуразиялық  сауда-экономикалық және көліккоммуникациялық дәліздерді қалыптастыру бойынша өнірдін іргелес мемлекеттері тарапынан болатын, сондай-ақ елде халықаралық кірігудің өнірлік орталық қалаларын қалыптастыру бойынша көршілес мемлекеттердің ірі қалалары тарапынан болатын бәсекелестік;

- елдіц  шекара маңындағы өнірлерінде көршшес мемлекеттердің экономикалары үстемдіпнщ, ауыл түргындrрының қалаға ағылуынын күшеюі және біраз ауылдық аумақтардың депопуляциясы, демографиялық қысымның және елдің шекара маңындағы өшрлергне көршілес мемлекеттерден санкцияланбаған көші-қонының күшеюі;

- экологиялық  ахуалдың нашарлауы, табиғатка антропогенді к әсердің күшеюі салдарынан өмір сүру ортасының тозуы және соның нәтижесінде өмір сүруге және шаруашылық қызметке қолайлы аумақтардың азаюы.

І-диаграммадан байқайтын болсақ, 2008 жылғы қантар-желтоқсанда 2007 жылғы  сәйкес кезеңмен салыстырғанда өнеркәсіп өндірісі көлемінің өсуі республиканың 8 өңірінде байқалды. Ең көп өсімге атырау (17,5%) және жамбыл (11,6%) облыстары қол жеткізді. Мұның өзінде 6 өнір өнеркәсіп өндірісінің республикалық деңгейінен асып түсті. Өнеркәсіп өнімі өндірісінің жоғарғы төмендеуі ақмола (9,0%), қостанай (3,8%) және карағанды (3,7%) облыстарында, сондай-ақ астана мен алматы қалаларында, тиісінше, 15,9% және 11 ,3%-га байқалды.

Шикі мұнай өндіру атырау (20,6%) және маңғыстау (2,0%) облыстарында өсті. Ақтөбе мен қызылорда облысында ол, тиісінше, 2,6% және 3,7%-ға төмендеді.

Газ конденсатын  өндіру маңғыстау облысында 1,6 есе, батыс қазақстан облысында 1 ,9%-ға өсті.

Қостанай  облысында теміркенді шекемтастар  өндірісі 18,9%-ға төмендеді.

Мыс кенін  өндіру шығыс қазақстан (68,1%) және ақтөбе (14,3%) облыстарында өсті, ал қарағанды облысында оның өндірісі 0,8%-ға төмендеді.

Болат қорыту павлодар (24,2%), қостанай (23,1%) облыстарында өсті, ал шығыс қазақстан және қарағанды облыстарында оның өндірісі, тиісінше, 7,3% мен 16,5%-ға төмендеді.

Өңделмеген  мырыш өндіру қарағанды 5,1% және шығыс  қазақстан 1,6%ға облыстарында өсті.

Тазартылған мысты қорыту алматы қаласында 16,40/0 және қарағанды облысында 2,0%-ға төмендеді.

1- диаграмма 2008 жылғы қаңтар-желтоксанда  өнеркәсіп өнімі көлемінің өсуі (төмендеуі) (2007 жылғы кантар-желтоқсанға пайызбен)

Алынған көзі: Қ. Тайжанов. Қазақстан республикасы өңірлерінің 2008 жылғы кантаар желтоқсанындағы әлеуметтік-экономикалық дамуы, \vww.stat.kz

Электр энергиясын өндіру көлемінің  ең жоғарғы өсімі жамбыл (40,5%), солтүстік қазақстан (20,0%), алматы (11,9%) және маңғыстау (11,1 %) облыстарында, сондай-ақ астана каласында 8,2%-ға байқалды, елеулі төмендеуі ақмола (23,2%) облысында тіркелді.

Сары май өндіру көлемінің ең жоғарғы өсімі жамбыл (3,9%) және қостанай (1,2%) облыстарында байкалды. Осы уақытта сары май өндіру көлемінің айтарлықтай кемуі шығыс қазақстан (28,8%) облысында және алматы каласында (24,9%) тіркелді.

Тазартылған күнбағыс майы өндірісінін өсуі шығыс қазақстан (29)%) және ақтөбе (і,2%-ға) облыстарында байқалды. Тазартылған күнбағыс майы өндірісінің төмендеуі оңтүстік қазақстан (49,4%) облысында және алматы ка.пасында (39,9%) белгіленді.

Жеміс және көкөніс шырындарының өндірісі қостанай (13,8%) және оңтүстік қазақстан (13,3%) облыстарында өсті. Оның өндірісінің төмендеуі алматы (71,6%) облысында және алматы қаласында (23,9%-ға) тіркелді.

2009 жылғы 1 қаңтардағы жағдай  бойынша өткен жылғы сәйкес  күнмен салыстырғанда тұтастай  алғанда облыстар шаруашылыкгарының  барлық санаттарында ірі кара мал (2,9%), кой мен ешкі (5,3%), жылқы (5,8%) және түйепер (3,1 %-ға) саны өсті.

2008 жылғы қаңтар-желтоқсанда 2007 жылғы сәйкес кезеңмен салыстырғанда  ет өндіру көлемінің өсуі ақмола облысынан, астана мен алматы калаларынап басқа барлық облыстарда байқалды. Ет өндіру көлемінің ен жоғарғы өсіміне ақтөбе (8,5%), қарағанды (7,6%) және алматы (7,5%-ға) облыстары қол жеткізді. Оның өндірісінің төмендеуі ақмола облысында 0,1%, астана мен алматы қалаларында, тиісінше, 38,2% және 28,5% байқалды.

2007 жылғы қантар-желтоксанмен салыстырғанда  сүт өндірісінін өсуі павлодар облысынан, астана мен алматы қалаларынан басқа республиканың барлық облыстарында байқалды. Сүт өндіру көлемінің ен жоғаргы өсімі манғыстау (7,4%), қарағанды (6,6%) және ақтөбе (5,1%-ға) облыстарында тіркелді. Оның өндірісінің төмендеуі павлодар облысында 1,4%, астана мен алматы қалаларында, тиісінше, 6,2% және 24,3% байқалды.

2008 жылғы қантар-желтоқсанда 2007 жылғы сәйкес кезеңмен салыстырғанда  жұмыртқа өндірісінің өсуі қазақстанның 14 өиірінде байқалды. Өсімнің жоғарғы қарқыны алматы (38,4%), қарағанды (і 2,8%) және ақтөбе (11,1%) облыстарында болды. Оны,' елеулі төмендеуі қызылорда (53,7%) облысында байқалды.

2008  жылғы  қаңтар-желтоқсанда  негізгі  кап и тал ға  салынған инвестициялар (жете бағалау есебімен) 3836, і млрд. Теңгені құрады, бұл 2007 жылғы тиісті кезеңдегіден 4,6%-ға көп. Инвестицияның өсуі солтүстік казакстан мен оңтүстік қазақстан облыстарынан, астана мен алматы капаларынан басқа республиканың барлық өңірлерінде байқалды. Айтарлықтай өсім жамбыл (1,8 есе), қызылорда (44,8%), ақмола (23,7%) және карағанды (2] ,7%) облыстарында тіркелді. Жоғарғы өсім қарқыны ақтөбе, мшнъістау, және алматы облыстарында байқалды. Инвестициялар көлемінің төмендеуі онтүстік қазақстан (4,2%) мен солтүстік қазақстан (0,4%) облыстарында, сондай-ақ астана мен алматы калаларынла, тиісінше, 4,3% және 12,5%-ға тіркелді.

2008 жылғы қаңтар-желтоқсанда тұрғын үйлерді пайдалануға беру көлемі өткен жылғы сәйкес кезеңдегі деңгейден республиканың 13 өңірінде асып түсті. Аса белсенді тұрғын уй құрылысы және солтүстік қазақстан (1,5 есе), ақмола (27,8%), шығыс қазақстан (16,6%) және қостанай (15, і %) облыстарында және астана қаласында (5,2%) жүргізіліп жатыр. Тұрғын үйлерді пайдалануға беру көлемінің төмендеуі оңтүстік қазақстан (25,1%), павлодар (13,4%) және батыс казакстан (4,0%-ға) облыстарында байкалды.

Тұтыну бағаларының индексі 2008 жылғы желтоқсанда 2007 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 109,5% құрады. Азық-түлік тауарларының бағалары 10,8%, азық-түлік емес тауарлар - 5,7% және ақылы қызметтер - 1 l,4%-га өсті. 2008 жылғы желтоқсанда 2007 жылғы желтоксанмен салыстырғанда тұтыну тауарлары мен кызмет көрсетулер багасынын ен жоғарғы өсімі шығыс казакстан (10,5%), л тырау (10,2%), павлодар (9,8%), Қостанай (9,4%) және жамбыл (9,3%) облыстарында, сондай-ақ астана мен Алматы қалаларында (әрқайсысында 1 0,7%-дан) тіркелді.

2008 жылы жаһандык қаржы дағдарысы әлемдік экономиканын осу каркыныныи тежелуіне едәуір әсер етті. Біркатар елдерде экономикалык рецессия байкалып отыр. Әлемдік каржы және тауар рыноктарындағы тұрақсыздық қазақстанның экономикалық өсу қарқынына ыкпал етті. Алдын ала бағалау бойынша 2008 жылы экономикалық өсу 3,1 %-ды, жүмыссыздық деңгейі шамамен 7 %-ды, инфляция жылдың сонында 9,5 %-ды құрады.

2009-2010 жылдары әлемдік рыноктардағы жағдай күрделене түсуі мүмкін және оның салдары отандық экономикаға колайсыз сипатта болады. Әлемдік тауар рыноктарында каэакстаииын негізгі экспорттық үстанымларынв төмен баганын сақталуы мүмкін. Осындай жағдайларда 2009 жылы экономикалық саясат елдегі әлеуметтік-экономикалық жағдайға жаланды к дағдарыстын теріс салдарын жұмсартуға бағытталады.үкімет пен ұлттық банк саясатының басты мақсаты әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету және макроэкономикалық теңгерімді қолдау, сондай-ак экономикалык өсім мен іскерлік белсенділікті ынталандыру болады.