Негізгі бөлім. 4
ЖОСПАР
Кіріспе
- Негізгі бөлім
- Оқушылар ұжымы туралы түсінік және оның мәні мен міндеттері
1.2 Оқушылар ұжымын ұйымдастыру және тәрбиелеу жолдары
1.3Н.К.Крупская, А.С.Макаренко, В.А.Сухомлинский оқушылар ұжымы туралы тағлымдары
1.4 Ұжымды ұйымдастыру жолдары
- А.С. Макаренко идеясын И.П.Ивановтың "коммунар әдісі" дамытты
- Қорытынды
- Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Замана жетiстiктерi негiзiнде жас ұрпаққа сапалы бiлiм берудi мақсат еткен көпшiлiк қауым, ата-бабаларымыз сан ғасырлар бойы сақтап-жинақтап келген халық педагогикасының асыл мұралары негiзiнде саналы тәрбие берудi әрқашан жадынан тыс қалдырған емес. Соңғы жылдары өткiзiлiп жатқан ғылыми-практикалық конференциялар мен ҚР Президентінің Жарлығы, ҚР Заңдары, ҚР Үкіметі Қаулылары, ҚР Білім және ғылыми министрлігі құжаттары мен зерттеушi ғалымдардың еңбектерiнде этнопедагогика мұраларының назарға iлiнуi – аталмыш проблеманың көкейкестiлiгiн айқындап отыр. Болашақта гүлденген Қазақстанның одан ары қарыштап өркендеуiнiң негiзгi тұтқасы болатын демократиялық қоғамды құратын парасатты һәм бiлiмдi тұлғаларды дайындауда мектептегі оқушылар ұйымы арқылы ұлттық тәлiм-тәрбие жұмыстарын ұйымдастырудың маңызы зор екенi даусыз. Озық жетiстiктерге негiзделген бiлiм нәрiмен қатар, ұлттық тәрбие құндылықтарын бойына сiңiрген ұрпақтар ғана ұлт тағдырын тереңiнен таразылап, болашағын барынша болжайтын тұлға ретiнде танылатыны анық.
Кеңес одағы ыдырап, Қазақстан Республикасы өз алдына егеменді ел болғалы көптеген өзгерістер болды, ол өзгерістер халыққа білім беру саласында да орын алды.
Кеңес мектебіндегі бұрынғы балалар ұйымы: октябрята, пионер, комсомол ұйымдары бұл күнде жұмыстарын толық тоқтатты.
Егемендікпен байланысты жасалған қазақ орат мектептерінің тұжырымдамасына мектепте қазақ тілі мен әдебиетін, мәдениетін, өнерін, музыкасын, Қазақстан тарихын, салт-санасын, дәстүрлерін жан-жақты оқыту және оқушыларға ғылыми негізде терең білім беру көзделген.
Оқушылар қазақ халқының шежіресімен, тарихы мен ел билеген, ел қорғаған азаматтардың өнегелі өмірімен танысу ісін мектептен бастауы күн тәртібіне қойылды. Осы мақсатпен 1992 жылдан бастап мектептердің жанынан «Атамекен» отауы құрылып жұмыс істеді.
2002 жылдан бастап
ұлтына , дініне, әлеуметтік жағдайына
қарамастан өз еркімен біріктір
Оқушылар ұжымы туралы түсінік және оның мәні мен міндеттері
Нақты топтардың жоғарғы дәрежеде ұйымдасқан түрі ұжым деп аталады. Адамдардың ерекше ұйымшылдығының арқасында олардың мүдделерінің бір-бірімен ұштасып, «Бір жеңнен қол, бір жағадан бас» шығаратындай халге жетуі топтың психологиялық ахуалының орнауы, онда ырың-жырыңның орын алмауы, дамудың биік деңгейіне көтерілу- ұжымның басты белгісі. Педагогика теориясында жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде ғалымдар жалпы ұжым ұғымына бірнеше анықтама береді. Мысалы, Г.И. Шукина «Ұжым дегеніміз – бірыңғай қоғамдық бағалы мақсаты бар, мақсатты,орындау барысында барлығының өзара байланысты, жаауапты міндеттер тапсырмалары, өздерінің ұжымдық органы, басқа ұйымдармен тығыз байланысы бар балалардың біріккен тобы»- деп түсіндіреді. Ал, Т.А. Ильина : «Ұжым – арнайы ақсатқа бағыталған, іс-әрекет негізінде ұйымдасқан адамдар бірлестігінің формасы өз заманының дарынды педагог-әдіскері» екенін көтереді. Ю. К. Бабанский: «Қоғамдық мәні бар, ортақ мақсаттар негізінде жалпы маңызды бағыттарға байланысты қарым-қатынас жасайтын адамдардың әлеуметтік бірлестігі - ұжым»деген ұғымды қамтиды. Сонымен, жоғарыдағы педагогтардың ұңымына берген анықтамалары А.С Макаренконың жеке адамның ұжымында қалыптастыру жүйесі туралы ғылыми теориясына, зерттеген проблемасына негізделгенін көреміз.
Ұжым дегеніміз қоғамның бір бөлігі болып табылатын адамдар тобы (балалар немесе үлкендер) . Ол қоғам мақсатына бағытталған, іс-әрекетте жалпы мақсат көздейтін адмадар тобы.
А.С. Макаренконың дәлелдеуі бойынша ұжым адамдардың жәй ғана жиынтығы емес немесе кездейсоқ топтаса салуы емес, ол жалпы мақсатқа жетуі, алға міндет етіп қойған қоғамға пайда тигізуге тырысушылар тобы деп аталуы мүмкін.
Адамға ұжым ықпалының тәрбиелік мәні бұл жөніндегі мәселе тәрбие процесіндегі дара қатынас орнату мәселесімен өте тығыз байланысты. Ұжым туралы мәселеде жеке адаммен ұжым арасындағы қарым-қатынас ортақ міселе болып есептеледі.
Балаларды ұжымда біріктірудің негізгі көзі-ортақ мақсаттың болуы және оны іске асыруға бағытталған біріккен іс-әрекеттің болуы. Ұжым сипаты болуы үшін бірімен бірі байланысты іс-әрекет барысында адамдар арасында әрекеттерінде көрінеді. Ұжымның жеке адамға тигізетін тәрбиелік ықпалын қарастырғанда психикалық процестерін заңдылықтары негізге алынады.
Ұжымдық іс-әрекетте әр бір оқушының іс-әрекеті басқалармен тығыз байланыста болады. Мұндай жағдайда ұжымдық сезім туады. Бұл қарым-қатынас басқаның ісіне енжарлық туғызбай керісінше бір-біріне көмектесуі өз жолдасының ісіне қуану немесе ренжу, мақтану немесе намыстану сияқты әр-түрлі қатынастар жүйесін туғызады, адамның көңіл-күй жағдайының тәрбиелік мәні арта түседі.
Ұжым мүшелерінің ортақ көзқарасы , ортақ мүддесінің болуына мақсаттың ортақ болуы көмектеседі. Бірақ мақсат өсіп дамып отыруымен бірге , қоғамдық бағалы құнды мақсат болуы ұжымдағы балалардың үнемі дамуына ықпал жасай алады.
Кез келген кенет пайда болған мақсат оқушылардың жеке басын тәрбиелеуге ықпал жасай алмайды.мысалы, бір топ жас өспірімдер кенет танысып. Екі топ болып доп ойнап жарысады делік. Ойын барысында қызу қобалжу ,қарсы топты жеңу үшін бір бірімен көмектесіп, бірлесіп ынтымақ сезімін білдіреді. Ойын біткеннен соң ол сезімде бітеді. Немесе тәртіп бұзушылардың тобын алсақ, бұларда «темірдей қатаң тәртіп» бар екенін білеміз. Бірақ бұлардың мүддесі қоғам тәртібіне, ұжым мүддесіне жат қарсы бағыттағы мақсатта.Сондықтан кейбір ортақ мақсаттары ұжым болудың шарты бола алмайды.
Тек қана қоғамдық бағалы мақсат, оны орындауға деген барлық мүшелердің ықпалы болуы, басқа ұжымдармен ортақ пікір, ортақ табысқа жету қажеттілігі, басқаға да, өзіне де қатаң талап қоюы нағыз ұжым дамуының шарттары болып есептеледі. А.С.Макаренко атап көрсеткен ұжымды сипаттайтын міндеттер бүгінгі таңда да өз мәнін жойған жоқ. Ол міндеттер мына төмендегілер:
- Ұжым алдында айқын түрде мақса
т болуы қажет; - Барлық ұжым мүшелерінің және әрқайсысының өзіндік пікірі болуы қажет;
- Ұжым мүшелерінің өз арасындағы міндеттерді белгілеуі керек;
- Әрқайсысының белгіленген міндеттерді белгілеуі қажет;
- Қатаң түрде орнатылған тәртіптің болуы оны ұжым мүшелерінің ерікті түрде орындауы;
- Ұжымдағы жеке адамдардың өз мүшелері үшін ұжым алдындағы жауапкершілігі, өзара көмек, бақылау, жолдастық сезім, қайырымдылық, қарым-қатынас болуы.
Ұжымның
бұл сипаттамалары , белгілері,
ұжымның даму,өсу, қалыптасу
Қоғамда ұжым жеке адамдарға қатысты мына міндеттерді атқарады:
- Пайдалы қоғамдық іс-әрекетті жасауға итермелейді;
- Қоғамның саяси қоғамдық өміріне тартады, оны басқару ісіне қатыстырады.
- Тәрбиені жүзеге асырады. Кейбір жеке адамдарды қайтадан тәрбиелейді.
Ұжымның тәрбиелеуші міндеттерін аша отырып, А.С. Макаренко балалар ұжымының қоғамға пайдалы іс-әрекеттерін біріктіріп отырудың маңызын атап көрсетті. А.С. Макаренко ұжымы қозғалмастан бір орында тұра алмайды, ол үнемі дамып отырады және ұжымның әрбір мүшесінің қалыптасуына күшті ықпал жасайды.
Ұжымның ең басты көрсеткіш – өзара адамгершілік қарым-қатынастың орнауы, әр адамның бір-бірінің ерекшелігін білу, мақсатқа бағытталған іс-әрекеттің ең тиімді жолдарын табуға ықпал жасаумен бірге, істің нәтижелі болуына, әр адамның ұжымда өзара әрекеттесуі жеке адамның кең дамуына негіз болады. Егер ұжым мен жеке сенімсіздік туғызу, орынсыз тексеру, бақылау жасау, күдіктену негізінде жүргізісе, ол сөз жоқ ұжымның ыдырай бастағанының белгісі болады.
Жеке адам мен ұжымның қарым-қатынасы тәрбие процесінде оларға дара, жеке қатынас жасауды талап етеді.
Бұл салада мұғалімнің басты міндеті – әрбір баланың ұжымындағы позициясы қалай болатындағын берік есте сақтау керек.
Оқушылар ұжымының мәні мен міндеттері туралы ұлы педагогтардың идеялары оқу-тәрбие процесінде жүзеге асырылады. Еліміздің экономикалық , әлеуеттік дамуын жетілдіру, қоғамның барлық саласын қайта құру, демократиялық жариялық принцптерін дамыту кезінде ұжымның тәрбиелік ролі жоғарылап отыр.
1.2 Оқушылар ұжымын ұйымдастыру және тәрбиелеу жолдары
Оқушылар ұжымында , яғни сыныпта қоғамдық пікірді орнықтарудың маңызы ерекше. Оқушылар арасындағы қоғамдық пікір өздеріне деген шынайы ортақ көзқараста, оқу әрекеті мен қоғамдық жұмыстарының сапасын бағалауда, әділ сын мен орын алғанда жекелеген оқушының жағымсыз қылықтарын сынып талқысына салып отыырған жағдайда ғана қалыптасады.
Қоғамдық дұрыс пікір орныққан сыныптарда жолдастарының оқу тәртібіндегі кемшіліктерін оқушылардың өздері-ақ талқыға салып отырады.
Демек, ұжымдық талқылау, бағалау, жариялық, әрекеттік-қоғамдық пікірдің негізгі ерекшелігі. Қоғамдық пікірдің ұйымдастырушылық, ынталандырушылық мәнін де жоққа шығаруға болмайды.
Ұжым өмірін қызықты етіп ұйымдастыруда жақсы дәстүрдің тәрбиелік мәні ерекше. Дәстүр оқушылар ұжымынң өмірін, белсенділігін нығайтады және дамытады.
Дәстүр – бұл жақсы әдет-ғұрып, ұжым өмірінде орныққан істің жағымды тәжірибесі. Мектеп өмірінде қалыптасқан жақсы дәстүрлер бар. Олар жалпы мектеп көлемінде немесе белгілі бір сынып ішінде қалыптасқан.
Оқушылар ұжымын қалыптастыруда оның жекелеген мүшелерінің өзін-өзі тәрбиелеудің маңызы. Өзін-өзі тәрбиелеу – баланың белгілі бір нақты мақсат көздеген саналы әрекетінің нәтижесі.
Өзін-өзі тәрбиелеу жұмастары барысында оқушылардың театрға, киноға , мұражай және көрмелерге барып тұруларымен оның нәтижесін ұжым болып талқыға салуды дәстүрге айналдырудың да маңызы ерекше.
Табиғатқа және өндіріс орындарына жорықтар жасап еңбек ету.
Еңбек және соғыс ардагерлерімен өнер қайраткерлерімен қызықты кездесулер мен кештер ұйымдастырудың да тигізер пайдасы зор. Атақты аамдардың үлгі өнегесінде тәрбиелеу – оқушылардың сана сезімін адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың басты құралы.
1.3 Н.К.Крупская, А.С.Макаренко,
В.А.Сухомлинский ұжым туралы.
Ұжым және жеке
адам мәселесі қазіргі заманның ең
өзекті мәселелерінің бірі болғандықтан, педагогика
ғылымының да басты мәселесі болып отыр.
Адамды ұжымда тәрбиелеу идеялары қоғамның
даму заңдарына жауап береді.
Ұжым теориясына Н.К.Крупская, А.В.Луначарский,
А.С.Макаренко, С.Т.Щацкий, В.А.Сухомлинский,
т.б. ұлы педагогтар өз үлесін қосты.
Н.К.Крупская, А.С.Макаренко балаларды
ұжымда тәрбиелеу теориясы мен тәжірибесінің
негізін жасай отырып, жасөспірімдерді
жастайынан бірлесіп ынтымақта өмір сүруге,
еңбек етуге үйрету керек деп ой түйеді.
Н.К.Крупская 1926 жылы "Көркемдікке тәрбиелеудің
міндеттері туралы" атты еңбегінде:
"Қазіргі тәрбие ісінің көлемді міндеттерінің
бірі - балаларды ұжым болып жұмыс істеуге
және ұжым болып өмір сүруге үйрету",
-деп атап көрсетті.
Ұжымда тәрбиелеу принципін кеңірек және
сенімді түрде іске асыру ұлы педагог
А.С.Макаренконың еңбектері мен тәжірибелерінде
орын алған. Ол бұл принциптің методологиялық
мөнін түсініп, тәжірибеде балаға ұжымның
әсер ету күшін дәлелдеді. А.С.Макаренко
ұжымның нақтылы әдісін зерттеді және
ол әдістерді қолданудық шарттарын анықтады,
ұжымның даму заңдылықтарын және құрылысының
ерекшеліктерін ашты.
А.С.Макаренконың дәлелдеуінше ұжым адамдардық
жай ғана жиынтығы немесе кездейсоқ топтаса
салуы емес, ол жалпы мақсатқа жетуді алға
міндет етіп қойған, қоғамға пайда тигізуге
тырысушылар тобы.
Балаларда ұжымда біріктірудің негізгі
көзі - ортаң мақсаттың және оны іске асыруға
бағытталған біріккен іс-әрекеттің болуы.
Ұжымдық іс-әрекетте әрбір оқушының іс-әрекеті
басқалармен тығыз байланыста болады.
Мұндай жағдайда ұжымшылдық сезімі туады.
Бұл қарым-қатынас басқаның ісіне енжарлық
туғызбай, керісінше бір-біріне көмектесуі,
өз жолдасының ісіне қуану, ренжу, мақтану,
намыстану сияқты әр түрлі қатынастар
жүйесін туғызады. Адамның кеңіл-күйінің
тәрбиелік мәні арта түседі.
А.С.Макаренконың ойынша нағыз шын ұжым,
мейлі ересектер, мейлі балалар ұжымдары
болсын қоғамның бір мүшесі болып есептеледі.
Осыған байланысты қоғамның бастапқы
бір ұясы болып саналатын оқушылар ұжымы
басқа ұжымдармен байланыста болуы тиіс,
оның алдында қоғам мен ел алдындағыдай
міндеттер тұрады.
В.А.Сухомлинский балалар ұжымын дамыту
теориясына айтарлықтай үлес қосты. Оның
терең ойлары бірсыпыра ғылыми еңбектерінде
"Коллективтің құдіретті күші", т.б.
баяндалды.
В.А.Сухомлинскийдің пікірі бойынша әрбір
бала тәрбиесі ұжымдағы негізгі тәрбие
құралы болады. Балалар мен тәрбиешілер
арасындағы рухани қарым-қатынас ұжымдық
қатынастың даму процесі, В.А.Сухомлинскийдің
қарым-қатынас жайындағы идеясы жаңашыл
мұғалімдердің идеяларымен ұштасып жатыр.
Қорыта айтқанда, ұжым - тәрбиенің маңызды
құралы.
Оқушылар
ұжымы үш кезеңнен өтеді. Ұжымның даму
кезеңдерін А.С.Макаренко балалар ұжымы
дамуының мақсатына, іс-әрекетінің мазмұнына,
тәртібіне, балалардың ара-қатынасы тәуелділігіне
байланысты ажыратты.
Бірінші кезеңде оқушылар ұжымы жеткіліксіз
ұйымдастырылған топ. Сондықтан мұғалім
сынып өмірін ұйымдастыратын жұмысты
талап қоюдан бастайды. Талап баланың
іс-әрекетінің барысында орындалуға тиісті
нақты міндеттер. Талап қою балаларды
мінез-құлық нормасына үйрету, әлеуметтік
тәжірибеге тарту. Бұл кезеңде балалар
ұжымы сирек кездесетін құбылыс. Мұндай
жағдай бастауыш сыныптарда және әр мектептен
біріктірілген оқушылардың жоғары сыныптарында
болуы мүмкін.
Бұл кезеңде мұғалім ұжым іс-әрекетінде
белсенді, ынталы, оқушыларға сүйену керек.
Ұжым өміріндегі мұндай тәсіл сыныпта
белсенді жұмыс істейтін оқушылар тобын
көбейтуге және балалар мен мұғалімдердің
жұмысты бірлесіп істеуіне әсер етуі мүмкін.
Бірінші кезең аяқталу үшін мына мәселелерді
еске алған жөн:
• Ұжымды нығайтуға бағытталған мақсаттарды
анықтау;
• Ұжым іс-әрекетінің дамуы.
• Жеке адам арасындағы қарым-қатынас,
іскерлік және гуманистік қатынастардың
пайда болуы.
• Барлық ұжым мүшелері қолдайтын белсенділер
тобының бөлінуі.
Бұл кезеңде
мұғалімнің негізгі қызметі - оқушылардың
ұжымдық іс-әрекетін ұйымдастыру, оларды
өр түрлі іс-әрекеттеріне қатыстыру,
ұжымды балаға педагогикалық ықпал
жасайтын құралға айналдыру.
А.С.Макаренко ұжымды нығайту үшін тәрбие
жұмысын барлық ұжымды тәрбиелеуден бастау қажет
дейді.
Екінші кезеңде ұжым өзін-өзі басқаруға,
сынып жетекшісінің ұйымдастырушылық
қызметі тұрақты ұжым органдарына көшеді.
Бұл кезеңде белсенді топпен жұмыс істеудің
маңызы зор. Мысалы: жұмысты бірігіп жоспарлау,
әр түрлі оқу, қоғамдық еңбек тапсырмаларын
орындау, әрбір ұжым мүшелеріне көмектесу,
іс-әрекеттерін бақылау, т.б.
Мұғалімнің қызметі - коммуникативті,
балалармен байланыс жасау, ұжымның өмірі
үшін оқушылардың ынтасын қуаттау, жалпы
міндеттерді орындауда барлық оқушылардың
күш-қуатын нығайту.
Ұжымның бұл даму кезеңінде қатар ықпал
жасау принципі қолданылып, тұлғаға талап
қою ұжым арқылы жүзеге асырылады.
Үшінші кезең - белсенді топтың және ұжым
іс-әрекетінің дамуымен сипатталады, қоғамдық
өмірдегі деректерді, құбылыстарды бағалауда
қоғамдық пікір пайдаланылады.
Бұл саты ұжымның өрлеу кезеңі. Ұжым өмірінде,
оқушылар арасында жалпы істі бірлесіп
орындаудық арқасында ұжым-дық, гуманистік
қатынастар дамып, ұжымда тілектестік,
бір-біріне ілтипатты болу, жолдастарының
қуанышына, мұқтаждығына үн қатуға дайын
тұру, мінез-құлық нормасын сақтау, нормаға
бағыну сияқты қасиеттер пайда болады.
Ұжым қоғамдық пікірмен сипатталады. Қоғамдық
пікір -бұл ұжым мүшелерінің талаптарды,
пікірлерді бағалаудағы бірлігі. Бұл бірлікті
ұжым одан әрі дамытып, кейбір ұғымдар
және құбылыстар жайындағы пікірлерді
мақұлдайды немесе теріске шығарады. Демек,
ұжымдықталқылау, бағалау жариялылық,
әрекеттілігі - қоғамдық пікірдің негізгі
ерекшелігі.
Оқушылар ұжымын нығайту мен қалыптастыруда
аса маңызды мәселелердің бірі - ұжым алдындағы
мақсатты - перспективаны тандау. Осыған
орай А.С.Макаренконың теориялық мұрасына
сүйеніп, оның жақын, орта және қашық атты
перспективаларын еске түсірген жөн.
Жақын перспектива - бұл күнделікті өмірдегі
әр түрлі іс-әрекетке жеке тұлғаны ынталандыру,
қызықтыру. А.С.Макаренко: "Егер балалар
алдында қуанышты, қызыңты, істер бол-маса,
онда олар өмір сүре алмайды. Адам өмірін
шын ынталандыру - ертеңгі қуанышты сезіну".
Жақын перспектива: жарыс, саяхат, жексенбілік
серуен, цирк, мұражай және көрмеге бару,
үйірмелердегі қызықты жұмыстар.
Орта перспектива: балалар лагеріне бару,
жылсайын өткізілетін ән, сурет сайыстарына
қатысу, әдебиет, эстетикалық және этикалық
тақырыптарға пікірталас өткізу. Қашың
перспектива -ұжымның немесе жеке адамның
ұзақ мерзімге созылатын бір істі орындауға
талаптануы. Қашық перспектива: келешек
мамандықты таңдау, білім алу, мектеп бітіргеннен
кейін халық шаруашылығында жұмыс істеуге
тілек білдіру немесе кәсіптік оқу орындарына
түсу.
Қоғам адамдары кашьщ перспектива арқылы
мүмкіндігінше ұжымға, Отанға пайда келтіруі
тиіс. Бұл перспектива жақын және орта
перспективалармен мызғымас байланыста
іске асырылады.
Әрбір мұғалімнің міндеті - перспективаларды
оқу және тәрбие барысында тиімді пайдалану,
перспективаны баланың, сыныптың, мектептің
пайдасы үшін таңдап ала білу, оқушылардың
жас ерекшеліктерін және жалпы дайындық
дәрежесін еске алу.
Ұжым өмірінде дәстүрдің тәрбиелік маңызы
зор. Дәстүр -бұл тарихи қалыптасқан, бір
буыннан екінші буынға беріліп отыратын
қоғамдық өмірдегі, ұжымдағы адамдардық
қатынастарын көрсететін нормалар мен
принциптер. А. С.Макаренконың сөзімен
айтқанда, дәстүр ұжымды бекітіп, нығайтып,
оны толық, тұрақты, ықпалды және тартымды
етеді. Ұжым өміріндегі дәстүрдің түрлері:
мектеп мерекесі, сайыстар, олимпиадалар,
соңғы қоңырау, аға ұрпақтың мұрасын ұқыптылықпен
күтуге үйрену, ұжым абыройы үшін күресу.
ІІ Бөлім 2.1 Ұжымды ұйымдастыру жолдары
Қандай болмасын ұжымды ұйымдастыру негізі оның мүшелерінің қоғамдық ортақ мақсатқа бағытталған ісі болады. Ұжым құруды мақсат ете отырып балар ісін ұйымдастыруда ең алдымен педагогикалық міндеттерді шешу керек: іс-әрекетті таңдау және сол істің мақсаты мен мазмұнына балаарды қызықтыру істің әр түрлі саласында қалыптасады. Мысалы, еңбек ету де , ойын ойнауында , сабақ кезінде , мәдени көпшілік және спорт жұмыстарының барысында т.б.
Кез-келген
оқушылар ұжымын тәрбиелеуді ұйымдастыруды
тәрбиеші ең алдымен талап қоюдан
басталады. А.С. Макаренко талап қоюды,
ең алғашқы кездесуді жалпы
Белсенділермен жүргізілетін жұмыстар жүйесі – ұжымды ұйымдастырудың басты шарттарының бірі
Белсенділер тобын іріктеп алып жұымс жүргізу мұғалім мектеп талабын іске асырудың негізгі мақсаты, іс-әрекеті ұжымның өміріне пайдаланудың басты жолы болып есептелінеді. А.С.Макаренко ұжымды тәрбиелеуде сол ұжымнан шыққан ең алдыңғы топ- мықты белсендінің роліне үлкен мін берген . Белсендіні ол педагогтардың ең жақын тірегі ретінде қараған.
«Белсенділер
дегеніміз балалар мекемесіндег
Белсенділер мен жұмыс жүргізудің педагогикалық міндеттері:
- Сенімді белсенділер іріктеу;
- Оқушылар алдында мұғалімнің сенімді, беделді оқушылары – белсенділер бар екенін сезіндіру;
- Белсенді оқушылардың беделін, сенімін арттыру үшін орындай алатын сынып жұмыстарын тапсыру, өздері шешім қабылдауына мүмкүндік туғызу ;
- Белсенділер өскен сайын оқушыларды көбірек олардың айналасына топтастыра бастау, олардың оқушылар мен өзара әрекеттесу шеңберін кеңейту;
- Оқушылар ұжымының барлығына тапсырмалар беру, тұрақты қоғамдық міндеттер жүйесін белгілеу;
- Белсенділердің қоғамдық жұмысқа деген жауапкершілігін қажетсіну сезімінің басқа оқушыларға да ықпалы болуына сүйеніп, әр оқушының талап тілегіне сай жұмыстарды шебер үйлестіріп отыру;
- Белсенділердің үнемі ұжым алдында есеп беруін іске асыру , ал ұжым мүшелерінің тапсырмаларының орындалуын белсенділер тобының тексеруіне , бақылауына сеніп беру.
Осылай ұжымда белсенділер тобы құрылуы арқылы ұжымдық қатынастар тәжірибесі қалыптасып, ұжымның біртіндеп ұйымдасуына , дамуына көмектеседі.
А.С.
Макаренко идеясын И.П.
Коммунар
әдісінің мәні - ұжым өмірін айқын,
бейнелі ұйымдастыру. Онда
Ұжымдық шығармашылық іс мына кезеңдер
бойынша жүзеге асырылады:
1-кезенде ұжымның атқаратын жұмыстары
әңгімеден басталып, шешуге тиісті мәселелер
ұсынылып, талқыланып, міндеттер белгіленіп,
сұрақтар қойылады. іс жобасы жасалады.
2-кезеңде ұжымдық іс жоспарланып, жалпы
жиналыста талқыланады. Әр ұжым мүшесі
өз пікірін айтып, мәселеге байланысты
сұрақтар қойып, ұсыныстарын кіргізеді.
3-кезеңде ұжымдық шығармашылық іс анықталады
және дәлелденеді. Іс жобасы әр бөлімде
талқыланып, жұмыс басталады.
4-кезеқде ұжымдық шығармашылық іс өткізіліп,
дайындық қорытындысы шығарылады. Мұны
барлық ұжым мүшелерімен бірігіп, жетекшілері,
тәрбиешілері ұйымдастырады. Бұл іске
қатысушылар үшін ең бастысы — сергектік,
өзі үшін, қабілетінше, жолдастарына және
адамдарға қуаныш әкелуге сенімділік.
5-кезенде ұжымдық шығармашылық іс аяқталып,
қорытындысы шығарылады. Ұжым: "Қандай
жұмыстар жақсы атқарылды? Себебі неде?"
"Не істелмеді? Неліктен?" "Келешекке
нені ұсынамыз?"- деген сұрақтарға жауап
алады.
6-кезенде ұжымдық іске қорытынды жасалғаннан
кейінгі жиында айтылған ұсыныстарды
жүзеге асыру, келешектегі іс-әрекеттерінің
мақсатын, мазмұнын және бағыттарын белгілеу.
Ұжымда балалардың іс-әрекеті мен қарым-қатынасы
процесінде жеке адам аралық қатынас жүйесі,
өзара жауапкершілік және тәуелділік
қатынасы, гуманистік қатынас балалардың
дамуы мен қалыптасуына әсер етеді.
Даму кезендерінде
оқушылардың іс-әрекеті мен
Ұжым тәрбиелік
ықпал жасау үшін оның дамуы, ілгері
жылжуы керек. Бұл жерде қозғалыстың себебін,
дамудық мүмкіндігінің сырын ашып алған
жөн. Мұндай психологиялық күш -болашақ
үміт дүниесі. Адамның болашаққа ұмтылуы,
өмірге үміт артуы, адам мен ұжым дамуының
маңызды сәттерінің бірі.
Болашақ
үміт дүниесінде адам қажеттілігінің
мәдени және материалдық жиыны, оның даму
деңгейі, бүкіл моральдық бейнесі айқындалады.
Белгіленген болашаң үміт дүниесі жүйелерін
жүзеге асыруда сынып жетекшісінің ұйымдастыру
жұмысы қажет. Міндеттері: оның болашақ
үміт дүниесін тауып қоя білуі, оны жүзеге
асыруды ұйымдастыру іскерлігі, балаларды
еліктіру, ңиялын ояту, өз ынтасына оқушыларды
сендіруі, болашаң үміт дүниесін айңын,
бейнелі, әсем суреттей білуі, балалармен
бірге олардың өмірін қуанышты және қызықты
еткісі келетініне сендіруі, орынды талап
қою, балалардың мүмкіндігіне сай жұмыстар
беру, оның ұжымға және жеке тұлғаға қажеттілігін
дәлелдеуі.
Бірыңғай педагогикалық талаппен қатар,
балалардың тәрбие ұжымының жетекші буынға
айналуы оқушылардың өзін-өзі басқару
ісіне қатынасуына байланысты. Ұжым өкілдері
бүкіл мектептің өзін-өзі басқару органдарының
құрамына енеді. Осылайша өз ұжымының
өмірін басқа бастауыш ұжымдардық өмірмен
байланыстырады. Бұл байланысты жүзеге
асырудың тағы бір жолы - ұжымның өз шамасына
сай мектептің ішіндегі еңбек жарыстарына
қатысуы. Бұл іс мектеп көлемінде есепке
алынады және бағаланады. Өзіне-өзі қызмет
істеуге оқушылар шамасына сай қатынасады.
Мұны ұйымдастыру барысында балалардың
жас ерекшелігін ескеріп, еңбектің көлемі
шамадан тыс болмауын қадағалау керек.
Оқушылар іс-әрекеттері туралы біраз пікірлер
айтылды.
Іс-әрекеті - бұл қарым-қатынас, ұжымның
өздігінен жұмыс істеуі және даму процесінің
көзі, нақты мақсатқа жету. Іс-әрекеттің
барысында қарым-қатынас дамиды.
Қарым-қатынас - бұл адамға адам қажеттіліктерін
қанағаттандыру. Педагогикалық ұжымның
міндеті - жеке адамның басқа адамдармен
қарым-қатынасын оны қуанышты көңіл-күйге
бөлейтіндей етіп орнату. Ұжым өмірінде
гуманистік қатынас ерекше орын алады.
Негізгі белгілері:
• сергектік, ширақтық, белсенділік, қайырымдылық,
ұжым мүшелерінің достық бірлігі, бір-біріне
ілтипатты болу, өзара жәрдем беру.
• балалар арасында баңталастық, өз қамын
көздеушілік, тұйықтык, бөлектенушіліктің
болмауы.
• басқа ұжымдарға жолдастық көмек беруге
дайын тұру.
Гуманистік қатынас - ұжымдағы балалардың
арасындағы байланыстарды дамытудық құралы.
Ұжымда балалардың іс-әрекеті және қарым-қатынасы
процесіндеі жеке адам аралық қатынас
жүйесі, өзара жауапкершілік және тәуелділік
қатынасы, гуманистік қатынас балалардың
дамуы мен қалыптасуына әсер етеді.
Ұжымның даму кезеңдері, олардың бір-бірімен сабақтастығы
Ұжымның дамуы және құрылуы ұзақ әрі күрделі процесс. Ұжымның дамуы, оның кезеңдері №2 кестеде көрсетілген.
Ұжымның даму кезеңі үш кезеңнен бөлініп қарастырылады
- Кезең- тәрбиеленушілерге тәрбиешінің педагогикалық талап қою кезеңі.
Ұжым дамуының бірінші кезеңінде педагогикалық талаптарды оқушылар арқылы тікелей мұғалім немесе тәрбиешінің өзі қояды.Бұл оқушылар ұжымы жеткіліксіз ұйымдастырылған топ . Бұл кезеңде ұжым іс-әрекетінде белсенді ынталы оқушыларға сүйену керек.
Мұғалімнің ұжымды ұйымдастырудағы бүкіл жұмысының табысты болуы көп жағдайда оның сынаппен алғашқы кездесуіне, педагогикалық талап қою кезеңі.
Ұжым дамуының
бірінші кезеңінде
II кезең –
өзін-өзі басқара алатын , яғни
сынып жетекшінің
Ұжым дамуының екінші кезеңінде педагогикалық талапты педагогпен бірге ұйымдасқан, ұжым мүддесін түсінген белсенділер тобы қояды. Ұжым дамуының екінші кезеңі - жоғарыда айтылғандай мұғалімнің талаптарын саналы түсініп, ол талаптарды ұжым мүшелеріне жеткізуіне әрекет жасайды. Оның нәтижесінде белсенділер тобы өздерінің ұжым мүшелерінен мінез-құлықты іс-қимылды талап ететін дәрежеге жетеді. Ұжымның дамуының бұл кезеңінің басты ерекшелігі оқушылардың біртіндеп өзін-өзі басқаруға көше бастауымен олардың ұжымдық іс-әрекеттерінің күрделене түсуін сипаттайды. Оқушыларға мұғаліммен қатар оқушылар белсенділері тарапынан өз пікірлерін және белсенділігін көрсетіп, тәрбиелік ықпал етіп отырады.
III кезең – өрлеу кезеңі.
Ұжым дамуының үшінші кезеңінде ұжымның ең жоғарғы дамыған кезеңінде , педагогикалық талапты бүкіл ұжым болып қоятын дәрежеге жетеді. Балалар ұжымы дамуының үшінші кезеңі қоғамдық пікірдің болуы мен сипатталады. Бұл кезеңде ұжымда орныққан шығармашылық қарым-қатынасты, іс-әрекетті бүкіл сынып қолдап отырады. Ортақ ұжым істер сыныпты қызықтырады, ұжымның кез-келген мүшесінің әрекеті жөнінде сыныптың дұрыс пікірі болады. Осындай кезеңге жеткен ұжым педагогикалық көзқарас тұрғысынан қарағанда толық мағынасындағы ұжым болып табылады.
Барлық кезеңде де оқушылардың өзіндік дербестігін дамыту, педагогикалық бақылау талап қою қатар жүру керек. Қоғамдық пікір, қоғамдық баға, сенім, сый құрмет, сын, жарыс, талдау, өз-өздеріне есеп беру жұмыстары барлық кезеңде шешуші орын алады. Оқушылардың өзара бір-бірімен қарым-қатынас жасауының ұжымдық дәстүрі – сенім, түсіну, сену, жауапкершілік, ынтымақ, талап қою, қамқорлық, ар-намыс, борыш, сыйлау, жауап беру сияқты жеке бастарының қарым-қатынас қасиеттері қалыптасып, мұғалім мен оқушы арасындағы қатынас ұжым мүддесіне сай құрыла бастайды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Нақты топтардың жоғарғы дәрежеде ұйымдасқан түрі ұжым деп аталады.
Ұжым дегеніміз қоғамның бір бөлігі болып табылатын адамдар тобы (балалар немесе үлкендер) . Ол қоғам мақсатына бағытталған, іс-әрекетте жалпы мақсат көздейтін адмадар тобы.
А.С. Макаренконың дәлелдеуі бойынша ұжым адамдардың жәй ғана жиынтығы емес немесе кездейсоқ топтаса салуы емес, ол жалпы мақсатқа жетуі, алға міндет етіп қойған қоғамға пайда тигізуге тырысушылар тобы деп аталуы мүмкін.
Оқушылар ұжымында , яғни сыныпта қоғамдық пікірді орнықтарудың маңызы ерекше. Оқушылар арасындағы қоғамдық пікір өздеріне деген шынайы ортақ көзқараста, оқу әрекеті мен қоғамдық жұмыстарының сапасын бағалауда, әділ сын мен орын алғанда жекелеген оқушының жағымсыз қылықтарын сынып талқысына салып отыырған жағдайда ғана қалыптасады.
Қоғамдық дұрыс пікір орныққан сыныптарда жолдастарының оқу тәртібіндегі кемшіліктерін оқушылардың өздері-ақ талқыға салып отырады.
Демек, ұжымдық талқылау, бағалау, жариялық, әрекеттік-қоғамдық пікірдің негізгі ерекшелігі. Қоғамдық пікірдің ұйымдастырушылық, ынталандырушылық мәнін де жоққа шығаруға болмайды.
Қандай болмасын ұжымды ұйымдастыру негізі оның мүшелерінің қоғамдық ортақ мақсатқа бағытталған ісі болады. Ұжым құруды мақсат ете отырып балар ісін ұйымдастыруда ең алдымен педагогикалық міндеттерді шешу керек: іс-әрекетті таңдау және сол істің мақсаты мен мазмұнына балаарды қызықтыру істің әр түрлі саласында қалыптасады. Мысалы, еңбек ету де , ойын ойнауында , сабақ кезінде , мәдени көпшілік және спорт жұмыстарының барысында т.б.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
- Савин Н.В. «Педагогика», Алматы, «мектеп», 1975ж.
- Ильина Т.А «Педагогика» Алматы, «мектеп»,1977ж
- Айтамбетова Б.Р., Бейсенбаева А.А «Коллективті қалыптастыру және оқушының жек басына оның ықпалы» Алматы, 1991ж
