ҚР-дағы салықтық әкімшіліктендіру саласы: проблемалары, даму перспективалары

ҚР-дағы салықтық әкімшіліктендіру саласы: проблемалары, даму перспективалары

Тақырыптың  өзектілігі. Қазақстан Республикасының дербес салық жүйесінің құрылғанына 20 жылдай болды. Осы уақыт ішінде экономикамыз, экономикалық қатынастар құрылымы, меншік құрылымы, мемлекет пен салық төлеушілер арасындағы қарым-қатынастар, тіпті халқымыздың салықтық мәдениеті де айтарлықтай елеулі өзгерістерге ұшырады. Бір жағынан, мемлекет салық саясатының мақсаттарын, міндеттерін және функцияларын тереңінен қарастырды, ал екінші жағынан – көптеген экономикалық қатынастар әлі де болса қазіргі салықтық заңнамамен қамтылмай, бір мәселелер өз шешімін таба алмай келеді. Жаңа салық кодексі де бір жылдан астам өзінің міндетін атқарып келеді.

Дегенмен де, біз қазір  өз дамуымыздың жаңа, өркениетті сатысында келеміз. Біз алдымызға экономикалық жоғары дамыған елдердің экономикалық-қаржылық жүйесінің принциптері мен тәжірибесін қойып отырмыз. Кеңес дәуіріндегі салық жүйесінің элементтерінен толықтай арылып, негізгі салықтық ұғымдар мен категориялардың нақты анықтамасын, барлық салық субъектілері арасындағы қарым-қатынастарды регламенттеуді қазіргі нарық талаптарына сай орната білдік.

Біріншіден, салықтармен  және бюджетке міндетті басқа да төлемдермен  байланысты барлық сұрақ бір құжатқа  біріктіріліп, осы құжатпен реттеледі – бұл салық кодексі.

Екіншіден, салықтық заңнаманың негізгі нормалары нақты анықталған. Бұл қосарланған салық салу мүмкіндігін  барынша жоққа шығаруға себеп  бола алады.

Алайда, кез-келген жүйе өз кемшіліктеріне ие. Сол секілді, Қазақстан Республикасының қазіргі салық жүйесіне тән кемшіліктер де жоқ емес. Бұл ең алдымен, экономикамыздың түрлі салалары мен буындары арасындағы салықтық ауыртпалықты теңестірумен байланысты мәселе болып отыр. Қазіргі кезде салықтардың ең ауыртпалығы сауда мен қызмет көрсету саласындағы кәсіпорындарының мойнына түсіп отыр (мұнда материалдық шығындардың және негізгі құралдарды пайдаланудың үлесі төмен). Осындай жағдай әлеуметтік салаларда да көрініс табады – үлкен көлемдегі коммуналдық шығындар, ғимараттар, жер учаскелері, персонал саны, олардың еңбекақысы дегендей. Сонымен қатар жекелеген салалардың өркендеуін де қамтамасыз ету мәселесі кесе-көлденең тұр – ауыл шаруашылығы, шағын бизнес, әлеуметтік сала.

Салықтан жалтарудың негізгі мәселелері және оларды шешу жолдары

Жоғарыда келтірілген талдау жұмыстары  және басқа да зерттеу жұмыстары  көрсеткендей, салықтық өзгерістер мен  ауыртпалықтар кәсіпорындардың  қызметінде өзінің айтарлықтай ізін қалдыратыны белгілі. Зерттеу нәтижелері кәсіпорындар тарапынан болатын салықтық заң бұзушылықтар негізінен мынадай формада кезедесетінін көрсетеді:

• салық органдарында есепке тұрмау;
• салықтық есепті ұсынудан жалтару;
• ақша қаражаттарын кіріске алмау;
• бухгалтерлік есептің ақпараттарын бұрмалау немесе оның мүлдем жоқтығы.

Осы орайда, салықтан жалтару мәселесін  қолға алу және салықтық бақылауды  тиімді ұйымдастыру, сөз жоқ, бюджетке қосымша қаражаттардың түсуін қамтамасыз етеді. Салықтық тексерулерді жүргізу  қазіргі кезде бірқатар ерекшеліктерге ие.

Ең алдымен, мынадай заңдылықты айта кету керек: егер де заңды тұлғаларды салықтық тексеру толығымен шаруашылық субъектісінің қабырғасының ішінде жүргізілетін болса, жеке кәсіпкерлерді тексеру негізінен әрдайым салық органының территорисында жүзеге асырылады. Бұл, ең алдымен, жеке кәсіпкерлердің өзіндік өндірістік алаңдарының, немесе ғимараттарының болмауымен, көптеген жеке кәсіпкерлердің тексеруге жатататын құжаттарының көлемі заңды тұлғалармен салыстырғанда анағұрлым аз болуымен түсіндіріледі, сол себепті олардың тексеруге қажетті барлық құжаттарды салық органына ұсыну қабілеті жоғары болады.

Салықтық тексерулерді барынша  сәтті жүргізу үшін рейдтік тексерулер маңызды роль атқарады. Бұл тексеру  түріне соңғы жылдары ерекше көңіл бөлінуде. /11/

Қордай ауданы бойынша Салық комитетінің мәліметтері бойынша рейдтік тексерулермен салыстырғанда басқа салықтық тексеру жұмыстарының аз нәтиже бергенін байқаймыз, бұл өз кезегінде жекелеген салық төлеушілердің табыстарының барлық түрлері бойынша мониторинг шараларын жүзгізуге мүмкіндік бермеді, нәтижесінде бүкіл аудан бойынша жекелеген салықтық жеңілдіктерді қолданушылардың ерекшеліктерін ескере бермейді.

Салық төлеушілер үшін кәсіпкерлік  қызметті жүргізу жөнінде дәлелдерді көрсету бойынша білім беру, заң  қызметтері, аудиторлық, консультациялық және бухгалтерлік қызметтер, жөндеу-құрылыс және тұрмыстық қызмет көрсету секілді салаларында айтарлықтай қиындықтар тудырады. Ал аталған қызметте үй шеңберінде көрсетілетін болса, онда кәсіпкерлік қызметті дәлелдеу тіпті де мүмкін болмай шығады. Мұнда тіпті рейдтік тексерулердің өзі де көмекетесе алмайды.

Көлік саласында қызмет көрсетумен айналысатын кәсіпкерлердің қызметін тексеру тіпті қиын, өйткені олардың  жұмысы тек аудан бойынша ғана емес, бүкіл аймақ бойынша, республика бойынша жүрзілуі де ғажап емес.

Тікелей кәсіпорындармен және жеке тұлғалармен жұмыс істейтін салық  инспекторларыныың пікірінше салықтық бақылаудың формалары мен әдістерін  жақсарту жөнінде әлі де болса  көптеген жұмыстарды жүргізу қажет. Сонымен қатар сыртқа шығу арқылы жүргізілетін салықтық тексерулердің мәселелері мен ерекшеліктерін де қарастыра кетелік.

Дәстүрлі салық салу жүйесі бойынша  негізінен өндірістік қызметпен  айналысатын кәсіпорындар жұмыс  жасайды. Табыс салығынан басқа  олар қосылған құн салығын төлейді  және табыстар мен шығындардың толық есебін жүргізуі, аталған салықтарды есептеуді және төлеуді жүзеге асырулары қажет.

Сонымен қатар, заңды тұлғалармен  салыстырғанда жеке кәсіпкерлер  қызметінің еңбекті ұйымдастыру, табыстар мен шығындарды есепке елу және басқа  да осы секілді аспектілері өзгеше болып келеді. Бұл жұмыстар заңды тұлғалардағы принциптерге сәйкес жүргізіледі. Алайда жеке кәсіпкерлердің бухгалтерлік есебі жалғыз ғана бұйрықтың негізінде жүргізіледі және бухгалтерлік есепті жүргізу ережелерін бұзғаны үшін салықтық жауапкершілік қарастырылмайды.

Өндірістік қызметтегі қосылған құн  салығы бойынша салықтық тексерулер барысында дәлел көзі бола алатын базаны қалыптастыру айтарлықтай қиындықтар тудырады. Мұндағы басты мәселе мынадай: кәсіпорындар өздерінің табыстарын төмендетуге, ал шығындарды барынша толық көрсетуге тырысады.

Салықтық тексерулер үшін салық  төлеушілерді ұтымды (рационалды) таңдауды қамтамасыз ету негізгі мәселе болып  табылады, өйткені бұл мәселе шешілмейінше кәсіпорындарды сапалы түрде салықтық бақылау мүмкін емес. Таңдаудың жоғары тиімді жүйесін қолдану ғана салық органдарының күш-жігерін салықтық заң бұзушылықтар болуы нақты мүмкін салық төлеушілерді тексеруге жұмсауға мүмкіндік береді. /34/

Кәсіпорындарды салықтық тексеруден өткізу үшін таңдау барысында критерий ретінде салық төлеушілердің мынадай категориялары алынады:

• өзінің салықтық есебінде (мысалға, декларацияда) өте үлкен шығындарды және айналымды көрсететін, яғни салық салынатын табысы өте төмен, кәсіпорындар;
• алдыңғы салықтық тексерулер кезінде салықтық заң бұзушылықтар анықталған және қаржылық санкциялар қолдану жүзеге асырылған салық төлеушілер;
• салықтық есеп беруден қашқақтайтын немесе нольдік салықтық есеп беруші салық төлеушілер;
• бюджеттен өтелетін қосылған құн салығының өте үлкен сомасын ұсынатын салық төлеушілер;
• бірқатар есепті кезеңдерде қаржылық-шаруашылық қызметінен шығын көрген кәсіпорындар;
• тексеру жұмыстарының нәтижесінде құқық қорғау органдары және басқа да салық органдары тарапынан үстінен арыздық ақпараттар түскен салық төлеушілер.

Жасырылған табыс көздерінің бар  екенін анықтау мақсатында салық  салушылар осындай қызметпен  айналысатын кәсіпорындардың қаржылық-шаруашылық қызметтің нәтижелерін салыстырмалы талдауды жүзеге асырады.

2010 жылдың басында Мемлекеттік  табыстар Министрлігінің өкілдері бас қосқан кездесуде кәсіпорындарға салық салу мәселесіне, сондай-ақ Салық кодексіндегі жаңа өзгерістер туралы мәселелерге арналған сұрақтар талқыланды.

Салық салудың қарапайым жүйесін  кәсіпорындар Қазақстан Республикасының  Салық кодексімен қарастырылған салық салудың жалпы (дәстүрлі) жүйесімен қатар қолдана алады. Салық салудың қарапайым жүйесіне көшуді кәсіпорындар (шағын және орта бизнес өкілдері) ерікті түрде шешеді. [20]

Жеке кәсіпкерлермен салық салудың  қарапайым жүйесін қолдану жеке тұлғалардың табысына салынатын салықты төлеуді (кәсіпкерлік қызметтен алынған табысқа қатысты), қосылған құн салығын, мүлік салығын (кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру мақсатында қолданылатын мүлікке қатысты), сонымен қатар олардың жеке тұлғалардың пайдасына төлейтін сыйақыларын төлеуді салық кезеңіндегі шаруашылық қызметінің нәтижелері бойынша есептелетін біртұтас салықты төлеумен ауыстыруды қарастырады.

Салық салудың қарапайым жүйесін  қолданушы жеке кәсіпкерлер басқа  салықтарды салық салудың жалпы (ортақ) режиміне сәйкес төлейтін болады.

Салық салудың қарапайым жүйесін  мынадай тұлғалар қолдана алмайды:

• акциздік тауарларды өндірумен, сонымен қатар пайдалы қазбаларды өңдеумен және сатумен айналысатын (жалпыға таралған пайдалы қазбалардан басқа) жеке кәсіпкерлер;
• жекелеген қызмет түрлері үшін біртұтас табыс салығын төлеу режиміне өткен жеке кәсіпкерлер.

Салық салудың қарапайым режиміне көшуге құлық білдірген жаңадан  тіркелген жеке кәсіпкерлер салық  салудың қарапайым жүйесіне көшу туралы өтінішті салық органдарына есепке тұру туралы өтінішімен қоса бірге беруге құқылы. Салық салудың қарапайым жүйесін қолданушы салық төлеушілер салық кезеңінің соңына дейін салық салудың жалпы түріне көшуге құқығы жоқ (егер де заңнамамен басқа да жағдайлар қарастырылмаған болса). /36/

Салық салудың қарапайым жүйесінен  салық салудың жалпы режиміне көшкен салық төлеуші салық салудың  қарапайым жүйесіне қайта көшуге құқылы, алайда мұндай рұқсат оған қарапайым  режимді қолдануға құқық алғаннан кейін екі жыл өткен соң  ғана беріледі.

Үкімет санатындағы тұлғалар былай  деп есептейді: «Салықтық ауыртпалықтың  төмендеуі міндетті түрде шағын  кәсіпорындардың көбеюіне алып келеді, мысалға, облыстарда, оның экономикадағы  үлесінің өсуіне, нәтижесінде, жаңа жұмыс  орындарының пайда болуына алып келеді». Кәсіпкерлердің өздерінің табыстарының шынайы мөлшерін жасыруды тоқтатыны да аса маңызды, өйткені оларға салықтарды мемлекет қазынасына аудара отырып, әділетті және ашық жұмыс жасаған тиімді болып табылады.

Сонымен қатар, Үкімет алдағы жылдары жылдық табысы 50 млн. теңгеден аспайтын және жұмысшыларының штаттық саны 20 адамнан аспайтын кәсіпорындар да салық салудың қарапайым жүйесін қолдана алады жоспарлауда.

Еліміздің Президенті «таңдау құқығы шағын және орта бизнсе кәсіпкерлігінің  субъектілерінің өздеріне берілетінін» атап кетті.

Бұл салықтар, естеріңізге түсіре кетелік, қазіргі кезде шағын  бизнес төлейтін бірқатар салықтардың  орнына енгізіледі: табыс салығы, жеке тұлғалардың табыс салығы, қосылған құн салығы, мүлік салығы. Әлеуметтік салықты төлеуден шағын бизнес субъектісі тағы да босатылған.

Аталғандармен қоса, шағын кәсіпорындарға 100%-дық салықтық жеңілдік беріледі.

Егер кәсіпорын алынған жеңілдіктерді  пайдалана отырып белсенді түрде  дамыса және шағын кәсіпорын критерийлеріне жауап беруден қалса, онда ол салық салудың қарапайым жүйесіне көшуіне тура келеді.

Жеңілктерді қарастыратын схема бойынша  кәсіпорындарға салық салу жұмысының  перспективасын аймақтық жергілікті органдар бұзуы мүмкін. Егер олар аталған  схема бюджетке қаражаттардың түсуін қамтамасыз етуін емес, бизнесмендердің салықтан құтылуына септігін тигізеді деп шешсе (бұл туралы біраз экономистер сөз қозғап жүр), онда шағын бизнеске салық салу бұрынғы қалпында қала бермек. [9]

Экономиканы дамытудағы салықтық-әкімшілік реттеуді жетілдіру жолдары

Экономиканы дамытудағы салық салуды жетілдіру шеңберінде бүкіл әлемде салық салудың қарапайым схемасы  қоладнылады. Жоғарыда айтып кеткеніміздей, жеке кәсіпкерлермен салық салудың  қарапайым жүйесін қолдану жеке тұлғалардың табысына салынатын салықты төлеуді (кәсіпкерлік қызметтен алынған табысқа қатысты), қосылған құн салығын, мүлік салығын (кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру мақсатында қолданылатын мүлікке қатысты), сонымен қатар олардың жеке тұлғалардың пайдасына төлейтін сыйақыларын төлеуді салық кезеңіндегі шаруашылық қызметінің нәтижелері бойынша есептелетін біртұтас салықты төлеумен ауыстыруды қарастырады.

Сонымен қатар, кәсіпорындар салық салынатын табыстан несиелер бойынша пайыздарды, арендалық төлемдерді, іссапарлық шығындарды, жарнамалық шығындарды да шегеріп тастай алады.

Қазіргі кездегі шешуші мәселелердің бірі – осы саладағы табыстарды және мүліктерді заңдастыру (легализациялау) болып табылады.

Әкімшілік шараларының тағы да бір  басты мәселесі сол баяғы күйінде  қала бермек: салықтық ауыртпалықтың қолайлы деңгейін қалыптастыру арқылы, кәсіпкерлік сектордағы даму тенденцияларын сақтап қалу. Сол себепті, қазірдің өзінде Алматы қаласында кәсіпкерлерге қаржы ресурстарына қол жеткізуді жеңілдету жөнінде көмек беретін 44 несиелік одақтар бар.

Кәсіпкерліктің дамуына  көмектер 1999 жылы құрылған шағын кәсіпкерлікті  қолдау қоры арқылы да жүргізілуде. Былтырғы 2009 жылы аталмыш қор 60 млн. теңгеден астам қаражаттар шоғырландырды, бұл да өз кезегінде банктік несиелерді алу үшін кепілдік болғаны белгілі.

Сонымен қатар, Қазақстанда  кәсіпорындарды салықтық тіркеуді «бір терезеден» жүзеге асыру және әкімшілік  кедергілерді жою мәселесі де маңызды  болып отыр.

Шағын кәсіпорындар үшін салық салудың қарапайым схемасын қолдану тек материалдық шығындардың төмен үлесі болған жағдайда ғана тиімді деп саналады.

Салық салу кезінде кәсіпорында  бір ғана салық салу және салықтық бақылау объектісі болады – бұл  өнімді өткізуден түскен табыс. Жиынтық  табысқа салық салу кезінде де салық салу объектісі біреу ғана, алайда бұл жерде тек өнімді өткізуден түскен табысты ғана емес, сонымен қатар өнімнің өзіндік құнын да бақылау қажет, ал бұл ең күрделі, қиын процедуралардың бірі екені белгілі. Осылайша, шағын кәсіпорындар үшін салық салудың қарапайым жүйесіне көшу олардың материалдық ресурстарға жұмсалған шығындары төмен болған жағдайда ғана тиімді болмақ. Мұндай кәсіпорындардың қатарына қызмет түрі өндіріспен емес, қызмет көрсетумен және жұмыстар атқарумен байланысты кәсіпорындар жатады.

Шағын кәсіпорындарға салынатын  салықтар жүйесі өз капиталын экономикалық артта қалған аймақтарына, маңызды  аймақтық бағдарламаларды жүзеге асырушы, сонымен қатар, өз қызметін өзекті салаларда  жүргізуші кәсіпорындарға салықтық жеңілдіктер беруді қарастыруы қажет.

Көптеген жағдайларда  салық төлеушілер өздерінің салық  төлеп отырған негізгі қызметімен қоса, қосымша қызмет түрлерін де жүзеге асырады. Бұл жағдайда қызмет түрлері  бойынша салықтарды жалпыға бірдей тәртіппен төлеген дұрыс, сондай-ақ шаруашылық қызметтің нәтижелерінің бухгалтерлік есебін де бөлек жүргізген дұрыс. Шағын кәсіпорындар үшін бұл айтарлықтай қиын.

Кәсіпкерлікті қолдаудың  қаржылық-несиелік механизмі экономиканың қандай-да бір буындарына қажет емес салықтық жеңілдіктерді беру арқылы бәсекелестікті бәсеңдетіп алмауы тиіс. Шағын кәсіпорындарға беретін салықтық жеңілдіктер олардың аймақтардағы жұмыс орнын арттыру, инфрақұрылымға салымдарды төмендету, экологиялық ауыртпалықты төмендету және жергілікті ресурстарды толық қолдану арқылы келетін экономиямен мақұлданады.

Осыған байланысты жеке кәсіпкерлерге салынатын салық  дамыған елдерде мынадай формаларда болатынын айтып кетуге болады: жеке тұлғаларға салынатын табыс салығы, әлеуметтік сақтандыру қорларына салымдар, мүлікке салық салуға негізделген салықтар. Бұл, әрине, Батыс елдерінің кәсіпорындарына салынатын салықтардың бәрі емес, бұл кәсіпкеркерлікпен айналысатын жеке тұлғаларға салылқ салуда шешуші роль атқаратын салықтар болып табылады.

Салықтық реттеу саласында  салықтық мөлшерлемелерді орнату ерекше маңызға ие. Аталған процестің теориялық мағынасы салықтың екі функциясы – фискалдық және реттеу функциялары – арасындағы оңтайлы тепе-теңдікті анықтауға келіп тіреледі. Дәл осы функцияның өзара қатынасы практика үшін аса маңызды.

Ұтымды (рационалды) салық  жүйесін құру оның негізделген ішкі құрылымына, бірінші кезекте салықтық мөлшерлемелердің деңгейіне, тәуелді  болады. Салықтық мөлшерлемелердің градациясы салықтық реттеудің маңызды бөлігі болып табылады.

Жүзеге асыру жолдарына қарай салықтық реттеу екі, бір-бірімен тығыз байланысты салаға бөлінеді: салықтық жеңілдіктер және салықтық санкциялар.

Салықтық жеңілдіктер  – бұл салықтардың реттеуші (ынталандырушы) функциясын нақты жүзеге асыру формасы  болып табылады. Жалпы салықтық түсімдердің сомаларының өзгеруімен, салық салудың бір формасын басқамен ауыстырумен, салықтық мөлшерлемелердің дифференциациясымен, олардың қолдану саласының өзгеруімен және трансферттермен салықтық жеңілдіктер мемлекеттік салықтық реттеудің негізгі әдістерінің бірі болып табылады.

Қазақстан Республикасының  Салық кодексінде салықтық жеңілдіктердің қандай да бір классификацисы жоқ, салықтық шегерімдер туралы сөз қозғалмаған, ал салықтық несиелер оның ең қарапайым  формасына, яғни салықтың мерзімін ұзартуға ғана келіп тіреледі. Өздеріңіз айтыңыздаршы, барлық мүмкін болатын салықтық жеңілдіктердің тізімі және оларды қолданатын нақты субъектілер мен қолдану салалары салықтық заңнамада айтылмағанда, қайда айтылмақшы. Салықтық заңнамадағы кез-келген анықталмағандық салықтық субъективизмге және волонторизмге қолайлы жағдайлар жасайды. Заңның мұндай әлсіз жерлерін салық органдары, бір жағынан, салық төлеушілер, екінші жағынан, өз пайдаларына шешуге тырысады.

Шын мәнінде, салықтық жеңілдіктер  салықтық міндеттемелерді төмендетуге бағытталған салықтық реттеу шаралары болып табылады. Бұл салықтан заңсыз жалтару арқылы салықтық міндеттемелерді азайтуға альтернатива ретінде қолданылуы тиіс. Бұған қоса, салықтық жеңілдіктерді оның кең мағынасы және тар мағынасы жағынан қарастыру қажет. Кең мағынасы тұрғысынан салықтық жеңілдіктер барлық жеңілдіктерді қамтиды: салықтық амнистия, бұрын төленген салықтарды қайтару, салықтық каникулдар, салықтық мөлшерлемелерді төмендету; инвестициялық премиялар, салықтық шегерімдер мен салықтық несиелер. Тар мағынада бүкіл салықтық жеңілдіктер тізімінен салықтық шегерімдерді немесе несиелерді, және басқа да элементтерді бөліп алады немесе тізімнен алып тастайды. /30/

Кәсіпорындарды салықтық реттеудің клесі міндеті –  тиімді салық жүйесін жасау және қолдау, яғни тиісті салықтық бақылау жүйесін жасау. Осыдан, түптеп келгенде, тек салық жүйесінің тиімділігі емес, бүкіл экономикалық және қоғамдық игілік жағдайлар тәуелді болады.

Салықтық бақылауды  салық механизмінің функционалды элементі, яғни кәсіпорындарды салықтық реттеудің құралы ретінде қарастыру қажет. Салықтық бақылаудың нақты қызмет етуіне негіз болатындардың қатарына мыналар жатады:

• құқықтық база – салық төлеушілердің құқықтық статусын анықтайды;
• ұйымдастырушылық қамтамасыз ету – салық төлеуші кәсіпорындарды және кәсіпкерлерді бақылаудың формалары мен әдістерін, олардың салық органдарымен қарым қатынастарын қарастырады;
• материалдық-техникалық қамтамасыз ету – оның мақсаты салық төлеушілер тарапынан да, салық органдары тарапынан да өздерінің міндеттерін барынша тиімді және уақтылы орындауды қамтамасыз ету.

Айта кету керек, салық  органдары мен кәсіпорындар бір-бірімен  ажырамас бірлікте болады. Сол себепті  олардың арасындағы қарым-қатынастарды толық қамти алатын салықтық бақылау  қажет. [16]

Мемлекет тарапынан  экономикалық процестерді реттеу кез  келген қоғамдық жүйенің, соның ішінде қаржыны басқарудың ажырағысыз элементі болып табылады.

Экономиканы мемлекеттік  қаржылық реттеу – бұл макроэкономикалық  тепе-теңдіке және экономиканың жұмыс  істеуінің әрбір нақтылы кезеңінде оның үдемелі дамуына әсер ету үшін, сондай-ақ  қаржы ресурстарын шебер пайдаланудың күнделікті процесін қамтамасыз ету үшін шаруашылық жүргізуші субъектіге мемлекеттің қаржылық ықпал жасауының нысандары мен әдістерін мақсатты және нақты қолдану процесі.

ҚОРЫТЫНДЫ 

Қорыта келе, салықтан жалтару әдетте салық объектісін жасыру, салық базасын төмендету  секілді басқа да жолдармен салық  органдарына табыстардың немесе мүліктің бір бөлігі туралы мәлімет  беруден бас тартуға келіп тіреледі. Қазақстан билік органдары тарапынан жіберілген кемшілік пе әлде қателік пе, алайда олар мұндай жағдайларды айтарлықтай қылмыс деп танымай, жәй ғана әкімшілік заң бұзушылық ретінде қарастырады. Салық төлеуден жасырыну әрекеттерімен салық органдары айналысады, олар, әдетте, сот процесінде қарастырылмайды. Мұндай әкімшілік заң бұзушылықтар үшін жәй айыппұлдармен немесе салықтарды өндіріп алумен ғана жазалайды.

Қазақстан Республикасының  салықтық қарым-қатынастарды жаңғыртудың  басты бағыттарын болжамдайды:

- Қазақстан Республикасының  Парламент Мәжілісіне салықтық  және кедендік заңдардың жаңғырту  мақсатында маманды ассоциация  және қоғам ұйымдарының өкілдері, заңгерлер, аудиторлардан тұратын  тәуелсіз байқауларды тартуда  комиссия құруды ұсынады;

- қаржы тапшылығына байланысты отандық және шетел инвесторлары мен  өндірушілерін  қолдауға бағытталған  салық  және кеден  ісі  жөнінде жұмыстарды жүргізу жүйесін құрастыруды ұсыну;

- Қазақстан Республикасының  Үкіметіне салық және кеден  заң актілерін жаңғырту жүмыстарын жүргізген кезде максималды түрде кәсіпкерлердің, тәуелсіз аудиторлардың, қоғамдық бірлестіктер мен құрылымдардың жұмыс тәжірибиесін үсыну.

Егер осы айтылған ұсыныстар іске асырылса, онда Қазақстан  Республикасының салықтық қарым-қатынастары  жақсы дамиды.

Казіргі кезде Қазақстанда  өндірістің дамуына ғана емес сонымен  бірге кез-келген бизнестің дамуына  жақсы жағдайлар құрылған. Бүгінгі  таңда шағын және ірі бизнеспен  айналысатын кәсіпкерлер келесідей  негізгі проблемалармен қақтығысады: салықтар, заңдылықтардың тұрақсыздылығы, мемлекеттік органдардың қайшы келуі, сот жүйесінің дамымауы, несие берудің аздығы, қылмыс. Біздің ойымызша шағын және ірі кәсіпорындарға, жеке кәсіпорындарға салық жеңілдіктерін енгізу қажет. Экономиканың тұрақтылығының жоқ болуы, өндірістің төмендеу жағдайларында белгілі бір қызмет түрлеріне салық каникулын, салықтық несие, салықтық жеңілдіктерін беру арқылы ынталандыру қажет. Біздің салық жүйеміз отандық өндірушілерді ынталандыру қажет. Өйткені, әлемдік тәжірибиеде көрсеткендей экономиканың өсуі шағын және ірі бизнестің дамуына байланысты болады.

Қазіргі кезде Қазақстан  Республикасы егемендігін алып, басқа  да тәуелсіз мемлекеттер қатарына қосылып, терезесін теңестіру, жаңадан аяғына тік тұрып қадам басу,   нарықтық экономикаға өту барысында біршама қиыншылықтардан өтуге тура келіп отыр.  Бұл қиыншылықтар түрлі салалардан әрі түрлі деңгейде көрініс табуда.

Жалпы алғаңда, біздің ойымызша, салық  жүйесін жетілдірудің негізгі бағыттарын қарастыра келе, келесідей ұсыныстар жасауға болады:

• салық жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету;
• салық жүйесін максималды жеңілдету, заңдардан және біркелкі емес түсіндірмесі бар нормалардың нұсқауларынан шығарып тастау;
• салықтық күштемені салық ставкаларын төмендету жолымен жеңілдету, салық алудың орынды деңгейін қамтамасыз ету;
• тікелей және тікелей емес салықтардың оптималды үйлесімі.Нарықтық экономикасы дамыған елдерде соңғы жылдары тікелей салыққа көңіл аударылады, ал тікелей емес салықтарға сүйену салықтық әкімшіліктердің тікелей салықтарды жинаудың нәтижелі салықтық бақылауын ұйымдастыра алмайтынын көрсетеді;
• аймақтық және жергілікті салықтардың жоғары шектерін орнату;
• салықты есептеу мен төлеу тәртібіне қалайда тиісті зандардың салық заңнамасымен сәйкестігін іске асыру;
• шаруалық   субъектілердің   олардың   өндірістік   қызметімен   байланысты   нақты ұсталымдарына салық салуды максималды есепке алу;
• жеке тұлғаларға жеке табыстың салық салуды жетілдіру, инфляциялық процесті ескеріп, салық салудың иілгіш шкаласын іңдеу;
• салықты   төлеудегі   еріктілік   принципін   дамыту,   оның   ажырамас   бөлігі   салық заңнамасының өзгерістері жайлы салық төлеушіні уақытында хабардар ету, салықты есептеу мен төлөуде кеңестік қызмет көрсету.

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. ҚР салық кодексі, Алматы,2010
2. Ермекбаева Б.Ж. Лесбеков Г.А. Основы налогообложения. Алматы. 2008
3. Аймаков Б. Налоговая система в условиях рыночных отношений, Финансы Казахстана,  2008
4. Налоговый кодекс «О налогах и других обязательных платежах в бюджет»
5. Сейдахметова Ф.С. Налоги в Казахстане. Алматы. 2008. – 160 с.
6. Мельник Д.Ю. «Налоговый менеджмент» – Москва: Финансы и статистика 2009 г.349стр.
7. Вареха Ю.М. "Влияние российской налоговой системы на коэффициент чистой рентабельности продаж и некоторые, важные для экономики следствия"// Менеджмент в России и за рубежом, №4 2007 г.
8. Юткина Т.Ф. "Налоги и налогообложение" - Москва 2008 г.
9. Русакова И.Г., Кашин В.А. "Налоги и налогообложение" - Москва" Финансы, ЮНИТИ" 2008 г.
10. Сержантов К.А. "Как уменьшить налоги законными способами" - Алматы 2008г.
11. Положение о Налоговом комитете по Кордайскому району Жамбылской области от 01.03. 2010 г.
12. Адамов В. Программа Алматинской Ассоциации предпринимателей 2000.// Налоговые вести, 03.03.2009 г.
13. Бекбасаров А.У. Налогообложение индивидуальных предпринимателей.  //  Малый и средний бизнес, 17.05.2008.
14. Алипов А. Воздействие налогообложения на развитие малого и среднего бизнеса //Азия: Экономика и жизнь,  2009. - №13
15. Ермекбаева Б.Ж. К вопросу совершенствования налоговой системы РК//Вестник КазГАУ,  2007. - №8
16. Асанов Ж. Малому бизнесу мешают многочисленные контролеры.// Налоговые вести, 08.05.2009 г.
17. Уровень жизни населения в Казахстане.- Алматы: ҚР Статистика агенттігі, 2010ж.
18. Қазақстанның қысқаша статистикалық жылнамалығы.-Алматы: Қазақстан Республикасы статистика агенттігі, 2010.
19. ҚР Үкіметінің 2008-2010 жылдарға арналған орта мерзімді фискалдық саясаты. 12.07.2009 ж. қабылданған № 660 ҚР Үкіметінің қаулысы.
20. А.Исаева «Мемлекеттің дамуына әсер ету тұрғысындағы Қазақстанның қазіргі кездегі салық жүйесінің ерекшеліктері» // Қаржы-Қаражат, 2010, №6, 22-25 стр.
21. Савченко В.Я. О методике определения налоговой нагрузки.// Финансы, 2010.- №7. - С. 26-31.
22. А.Бильдебаева. «Налоговые ставки – важный элемент фискальной политики» // Экономика негіздері №2, 2009 – 20-24 б.
23. Информационный бюллетень Министерства финансов Республики Казахстан. -2010г.