Реструкторизация

    Реструктуризациялау  мақсаттары  мен  оларға  жету  критерийлері. Реструктуризациялаудың  басты  мақсаты – кәсіпорынды  дағдарыстан шығару болып  табылады. Бұл  жерде  ең  бастысы  өндірістің  тиімділігіне  жету, активтерді  басқару  сипаттамаларын  өзгеру  және заемдық қаржыландыру  мүмкіндіктерін  қолдану  сияқты бағынысты   мақсаттарға  жету  керек.

    Кәсіпорынның  қызмет  етуі бойынша  тиімділігінің  маңызды  көрсеткіші  ретінде  меншікті  капитал  құнын  жоғарлату  болып табылады. Сондықтан  реструктуризация әдетте  осы бағыт бойынша  жүзеге  асырылады.  Осы  жердегі  кәсіпорынның  құнын  көрсеткішін  реструктуризациялау  критерийі  ретінде алу кездейсоқ  емес. Кәсіпорынның иелерін  түпкілікте өндірістің  типі  мен  технологиясы,  өнімнің  параметрлері,  өткізу  нарықтары  сияқты  проблемалар аз  қызықтырады. Олардың капиталы  салымдарының  тиімділік  критерийі  ретінде  кәсіпорын  иесінің  жеке  әл –  ауқат  деңгейінің  жоғарлауы  мен фирманың  тұрақты  дамуына  себепші  болатын  салымдар құндарының  тұрақты  өсуі  болады. /14/

    Кәсіпорынның  құны бизнесті  бағалау  арқылы  анықталады. Бағалаудың  дәстүрлі үш  тәсілдемелер  ішінде  біздің пікіріміз  бойынша  тек  ақшалай  ағымдардың  дисконтталған  құнын  анықтауәдісі  ғана  компанияның ішкі экономикалық  құнын  толық тұрғыда  бейнелеген.  Бұл  ақша  ағымдарының  кәсіпорынның нарықтық  құны көрсеткіші  мен  жоғары  дәрежеде корреляциялаумен  айрықшаланады. Сондай – ақ  ол  опперациялық,  инвестициялық және  қаржылық қызметтерге  қатысты  барлық шешімдерді  ескеретін  ақшалай  ағымды  көрсеткішін  экономикалық  мәнімен  айрықшаланады.

    Фирманың  құны  көрсетіші – кәсіпорынның тұрақтану  периоды (есептік период)  бойынша  ақша  ағымдарының  ағымдық  келтірілген  құндары  мен есептік  периодтан  аса ақша  ағымдарын  дисконтталған  құндарының қосындысы  ретінде  анықталады.

    Ақшалай  ағымдар қарыздық міндеттемелерді,  меншікті  айналмалы  қаражаттарға  және  капитал  салымдарына  қажеттілік,  мақсатты  бағыттағы  өз  басқаруында  қалған  кәсіпорынның  қаржылық  ресурстарындағы  өзгерістерді  ескерумен таза  пайда  көрсеткіш  негізінде анықталады.

    Ақшалай  ағымдардың дисконтталған  әдістері арқылы  алынған  бизнестің  құны  өте  жиі  теріс  шама  болып  қалады. Бұл  болса,  кәсіпорын  иелерінің ақша  қаражаттарын  басқа  жаққа  кетуін  білдіреді. Бұл  көбінесе меншікті  айналмалы  қаражаттардың  хроникалық  тұрғыда  жетіспеушілігі, елеулі қарыздық  міндеттелер  бойынша   төлемдерді  жүзеге  асыру қажеттілігі. Капитал  жұмсалымдарына   қажеттіліктері  кесірінен  болған  дағдарыстар жайттарға  байланысты  болады.

    Реструктуризациялаудың  тұжырымдамасы. Реструктуризацияның дәстүрлі міндеті – бизнестің құны  көрсеткішін максимализациялау. Оның  тұжырымдамасын әзірлеу келесі әдістемені  көздейді. Бірінші кезеңде кәсіпрорынның құны   жоғарыда  айтылғандай ақшалай ағымдардың  құнын дисконттау  әдісі арқылы  іске  асырылады. Содан соң кәсіпорынның  операциялық (негізгі), инвестициялық  және  қаржылық  қызметтерін реструктуризациялаудың  түрлі варианттары  әзірленеді.

    Опперациялық (өндірістік)  факторлар  шендерінде  шығарылатын  өнімнің  номенклатурасы,  бағақалыптасуы, шығындардың тиімділігі,  өткізу нарықтары, жарнамалық қызмет пен  өнімді  жылжыту  жүйелері, өнімді  сатқаннан кейінгі қызмет  көрсету  жүйесі  (өнім сапасына  кепіл  беру) туралы  талдауды  қажет  етеді./13/

    Инвестициялық  факторларға  қатысты  құнның   қозғалуын  анықтайтындарға  негізгі  және  айналмалы  құралдарға  жұмсалымдарды  басқаруды, меншікті  айналмалы  қаражаттың  деңгейін  оптимизациялауды  жатқызуға  болады.  Осыған орай  тауарлық  материалдар запастардың  деңгейі,  дебиторлық  берешек  жинау, несиелік  берешекті  басқару, қуаттылықтың  көбеюі, капитал  жұмсалымдарын  жоспарлау,  активтерді  сату  талданады.

    Қаржылық  факторларға келетін  болса,  меншікті  капиталдың құны, оның  қарыз  сапасы  мен  ара  қатынасы, капиталдың  құрылымы  жатқызылады. Бұл  қаржылық  қызметті  реструктуризациялау  шеңберінде  іскерлік  тәуекелдің  факторларын басқару,  капиталдың  оптималды  құрылымын  ұстап  отыру  мен үлестік  салым  бойынша  пайда саясаты  талданады. Мәселен,  іскерлік  тәуекелдің  төмендеуі  табыстың  ставкасын  төмендетеді./13/. 

    Әзірленген  шаралар  тексеру ақшалай ағындардың дисконтталған модельдері көмегімен  жүзеге асырылады. Ал варианттарды іріктеу  критерии ретінде кәсіпорын капиталы ның өсуі алынады. Бұл болса, яғни бизнестің құнын жоғарлатуға  бағытталған стратегиялар реструктуризациялаудың одан ары болатын  варианттарын қарастыруға  негіз болады. Реструктуризациялау  стратегиялары оңай варианттардан  күрделілерге қарай қарастырылуы керек. Ондай жағдайда варианттарға артықшылық  беру кезінде келесілер ескерілуі  қажет.

1. минималды (тип) капитал жұмсалымы мен  минималды сыртқы қаржылық көздерден  қаражат тарту;
2. уақыт және кәсіпорынның  потенциалын ескертетін басқа белгілер;

    Алайда  көптеген жағдайларда кәсіпорын  несие берушілердің  талаптарын қанағаттандыру басты мақсат болатын  жәйттарды ескеру керек.  Оған жету көп жағдайларда реструктуризациялаудың  дәстүрлі міндетімен үйлеспейді. Мәселен, капиталдың құнын жоғарлату немесе максимализациялау, әдетте елеулі капитал  жұмсалымдарын  және қосымша сыртқы қаржыландыруға қажеттіліктен туындайтын тәуекелдің  жоғары деңгейімен сипатталады.

      Дағдарыстық жағдайларда кәсіпорындарды реструктуризациялау стратегияларының варианттары (альтернативалары). Кәсіпорынның ауыр дағдарыспериодында реструктуризациялаудың  тұжырымдамаларын  іріктеу мен таңдаудың бизнес құнының нольге  жетуі мен нольге жақын деңгей кезіндегі тәуекелдің минималды деңгейімен шектелуі мүмкін. Мұндағы басты шарт ақша ағындарын дисконттау моделінде ескерілетін қарыздық міндеттемелерді кәсіпорын  үшін ең тиімді орындау графигіне сәйкес несие берушілердің талаптарын толық  қанағаттандыру болып табылады.  Берілген тұжырымдама кәсіпорын иелері үшін тартымды болмайды. Дегенмен біздің  ойымыз бойынша бұл стратегияның реструктуризациялаудың бір моделі немесе варианты болуға құқығы бар.

      Жоғарыдағы  альтернатива ретінде біз несие  берушілердің  мүдделерін қанағаттандыратын  және кәсіпорын иелерінің минималды  талаптарын ескеруге екепіл беретін  реструктуризациялау стратегиясын ұсынамыз. Мұндай тұжырымнама  қарыздық міндеттемелердің бекітілген өтеу графигіне  сәйкес несие берушілердің  талаптарын қанағаттандыратын және тәуекел  мен өтімділік деңгейлері бірдей альтернативті инвестициялардың табыс  ставкасы бойынша ағымдық құнға  келтірілген құрылтайшылардың бастапқы салымдарына шамалы бизнестің құнына  жететін кездегі реструктуризациялау  стратегиясын бейнелейді. Мұндай кезде  қойылған мақсаттарда жету кезіндегі  тәуекел нольдік құн  тұжырымдамасын  жүзеге асырудағы тәуекел деңгеімен  жоғары болады. Алайда осындай тұжырымнама  кәсіпорын иелеріне жұмсалған қаражаттардың  минималды тәуекел деңгейімен инвестициялауды  ескерумен қайтатыны көзделеді.

        Ұсынылған реструктуризациялау  тұжырымнамалары бизнестің құнын  максимализациялауды кздеуді бейнелейтін  стратегиялардың жиынтығында таңдануы  мүмкін.  Нольдік құн,  фирма  иелерінің мүдделерін қорғау  мен бизнестің құнын жоғарлату  стратегиялары несие берушілердің  жиналысы тарапынан дағдарыстық  жағдайдан шығудың альтернативті  тұжырымдамалары ретінде қарастырылуы  керек.  Бұл кезде дағдарыстан  шығу тұжырымнамаларын таңдауда  басты критерийлер ретінде   тәуекел  мен реструктуризациялау  варианттарының қаржылық жүзеге  асыра алушылық  қолдану орынды  болады.

      Кәсіпорынның  дағдарыстық жағдайы  экспресталдау  үшін қолданылатын көрсеткіштер: Стратегиялық көрсеткіштер. Стратегиялық дағдарыс. Нәтижелердің дағдарысы. Өтемпаздық дағдарысы. Банкроттық.

1. Ағымдық өтімділік коэфициенті;
2. Менникті құралдармен қамтамасыз етілу коэфициенті;
3. Автономия коэфициенті;
4. Абсолютті өтімділік коэфициенті;
5. Таза түсім коэфициенті;
6. Зияндардың бар болуы;
7. Жалпы рентабельділік көрсеткіші;
8. Негізгі құралдардың айналмалылығының индикаторы;
9. Өткізу мөлшерінің төмендеуі;
10. Формадағы дағдарыстың жоқтығын алдын – ала констатациялау;

Долгосрочное  невыполнение обязательств покупателей и  клиентов (рост дебиторской  задолженности) приводит к увеличению потерь предприятия и  необходимости его  финансового оздоровления.  

Финансовое  оздоровление предприятия  заключается в  реализации одного из методов реструктуризации дебиторской задолженности  или разработке и  реализации таких  форм работы с покупателями и клиентами, которые  не допустят рост задолженности. 

Существуют  различные методы реструктуризации задолженности. Наиболее приемлемыми  в настоящее время  являются: 

- продажа обязательств  должника банку,  который оплачивает  предприятию 80% стоимости  поставленных товаров  или оказанных  услуг, а остальные  20% за вычетом комиссии  и кредитной ставки  возвращает предприятию  в сроки, оговоренные  договором факторинговой  операции, даже в  случае непогашения  к этому сроку  дебиторской задолженности; 

- обмен дебиторской  задолженности на  акции с целью  участия в другом  бизнесе.

- бартерный обмен  дебиторской задолженности  на сырье и другие  товары;

- разовый или систематический  взаимозачет дебиторской  и кредиторской  задолженности между  предприятием и  клиентами. 

Для осуществления реструктуризации задолженности любым  методом необходимо объективно оценить  рыночную стоимость  дебиторской задолженности  и рыночную стоимость  акций, товаров и  кредиторской задолженности, получаемых взамен.  

Финансовому оздоровлению, кроме  реструктуризации задолженности, способствуют мероприятия  по профилактике ее образования. Существуют различные методы предотвращения образования  дебиторской задолженности:

- скидки с цены  товара или услуги  при условии их  предварительной  оплаты;

- систематический  контроль состояния  оплаты дебиторской  задолженности и  прекращение отношений  с клиентами, задерживающими  оплату счетов  на длительный  срок 

- ограничение объема  отпуска товаров  (услуг) клиентам  в случаях недостаточной  уверенности в  своевременной оплате. 

Эти и другие профилактические мероприятия должны проводиться систематически, чтобы не доводить дело до необходимости  реструктуризации задолженности  и финансового  оздоровления предприятия, т.к. предотвратить заболевание легче и дешевле, чем его лечить. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

                  123                                                            124

Стоимость добычи информации не должна превышать                     Раздел 7. Реструктуризация задолженности

ценности  самой информации. Кроме того, здесь  серьезным

                                                                 7.1. Реструктуризация  дебиторской задолженности

фактором  является время поиска и обработки информации.

Для этого бывает удобно пользоваться аналитическими                Когда говорят  о реструктуризации задолженности, то

базами  данных на компьютерах  и сетями, которые               в большинстве  случаев имеется  в виду ряд мероприятий  по

обеспечат быстрый доступ к  информации и оперативную          взысканию дебиторской  задолженности. В  основном это

обработку.                                                   связано с возможностью предприятия занять активную

      Создать комплексную  систему маркетинга  в               позицию по решению  данных вопросов, в отличие от  работы

одночасье явно не получится, ибо  это не только набор  схем,   с кредиторской задолженностью, когда, несмотря на всю

методов и средств, но и  в определенном смысле идеология,     привлекательность  рассматриваемых  схем, окончательное

философия     успешного     бизнеса,    изменение     всех   решение  в любом случае остается за предприятием-

действующих ныне «правил игры». Создать отдел  или            кредитором.

службу  маркетинга - это  даже не полдела, а  только лишь            7.1.1. Основные направления  реструктуризации

декларация  о намерениях. Руководители четко должны                           дебиторской задолженности

понимать, что сама по себе служба маркетинга ничего не

меняет: меняет ситуацию только новая система  ценностей и           Рассмотрим некоторые  основы работы предприятия  с

отношений в коллективе.                                      дебиторской задолженностью, главной задачей  которой

                                                             является эффективное  правовое взаимодействие  с

                                                             должниками (дебиторами), не исполнившими  или

                                                             ненадлежащим      образом    исполнившими     договорные

                                                             обязательства, с  целью получения  от них, причитающихся

                                                             кредитору денежных  и иных средств  в оптимальные  сроки.

                                                                   Специалисты,         занимающиеся        вопросами

                                                             антикризисного      управления     и    реструктуризации

                                                             предприятий,     практически    однозначно    определяют

                                                             основные направления  реструктуризация  предприятий-

                                                             дебиторов следующими  мерами:

                                                             -   замена лиц  в обязательствах (путем  уступки прав требования

                                                                 и перевода долга);

                                                             -   изменение  сроков задолженности;

                                                             -   изменение  сумм долга (в  том числе связанное  с

                                                                 изменением сроков  задолженности);

                                                             -   изменение  схемы погашения  и способов исполнения

                                                                 обязательств. 
 

                             125                                                           126

       Для выбора стратегии  работы с каждым  из                      Особое внимание  следует уделить  сделкам с

должников необходимо на первом этапе произвести               использованием векселей и других ценных бумаг

инвентаризацию  всей задолженности  с выделением из нее         сомнительного характера.

трех  основных групп:

-   безнадежная;                                                    7.1.2. Внесудебное  погашение просроченной

-   сомнительная;                                                                  задолженности

-   перспективная к  взысканию.

                                                              7.1.2.1. Заключение  договора об отсрочке (рассрочке)  погашения

       К первым двум  группам дебиторов  целесообразно                                  задолженности

применить уступку прав требования, регламентированную

статьями 382-390 Гражданского кодекса  РФ. Названные                  Данный путь наиболее оптимален и желателен,

сделки  позволят сократить  дополнительные расходов,            особенно если просрочившим должником предприятия

связанных с судебными процедурами  и от зачастую неясной       является старый деловой  партнер или стратегически  важный

судебной  перспективы; в достаточно короткие сроки             контрагент. Однако необходимо отметить, что при выборе

позволят  пополнить активы реально ликвидными                  этого пути погашения  задолженности обязательно  требуется

средствами (денежными  и другими оборотными активами).         наличие доброй воли со стороны контрагента. В противном

В случае заключения договоров  об уступке права                случае, такое направление  действий окажется фактически

требования  с участием кредиторов предприятия возможно         тупиковым и потребуется  обращение к иным способам

применение  взаимозачетов и  соответственное  уменьшение         погашения дебиторской  задолженности, но время  будет

суммы кредиторской задолженности  предприятия.                 упущено.

       Для реализации  данной задачи  необходима                       В ходе переговоров  (переписки) представляется

разработка  грамотного макета соглашения об уступке прав       целесообразным обсудить вопрос не только о  допустимой, с

требования  и совместные усилия юридической, финансовой        точки зрения кредитора, отсрочке или рассрочке

служб и службы маркетинга для заключения названных            выполнения обязательств, но и о приемлемых для обеих

соглашений  с рядом организаций.                               сторон нестандартных  способах прекращения  обязательств

       По    остальным    дебиторам,     срок исполнения       (отступное, новация,  зачет и т. п.). Во избежание

обязательств  которых наступил достаточно давно,               последующих споров и неоправданных  убытков в

целесообразно обратиться в суд  с исками, вплоть до ареста и   составляемых в данном случае документах необходимо

реализации  их имущества.                                      подробно регламентировать все правоотношения сторон

       Целесообразно также  выделить из общих  сумм             (особенно учитывая  то, что контрагент  уже раз нарушил

кредиторской  и дебиторской  задолженности задолженность        свои обязательства), а также проанализировать возможные

с истекшим сроком исковой  давности (более трех лет) и         неблагоприятные  последствия указанных  действий.

произвести  ее списание соответственно на прибыль или                 Например, при составлении  соглашения о рассрочке

убытки  предприятия.                                           платежа рекомендуется  включить в него условие  типа:

                                                              «указанные в настоящем  соглашении договоренности

                                                              теряют силу в  случае нарушения  должником срока  и 
 

                           127                                                            128

размера оплаты хотя бы одного указанного в настоящем         или частично зачетом  встречного однородного  требования,

соглашении  платежа». Данное положение  не позволит            срок которого наступил либо не указан или  определен

недобросовестному должнику расценивать  заключенное           моментом востребования. Для зачета достаточно заявления

соглашение  как изменение  условий договора, разрешающее       одной стороны.

совершенно  безнаказанно не выполнять  свои обязательства            Для проведения зачета необходимо одновременное

еще какое-то время. При  этом указанная оговорка поможет      наличие трех условий:

кредитору, при нарушении  со стороны должника новых,          -   во-первых, предъявляемое  к зачету требование должно быть

сроков  оплаты, истребовать  с него, например, неустойку или       встречным, т.е. лицо, выступающее кредитором по данному

проценты  за неправомерное  пользование чужими                     требованию, должно являться должником  по требованию, в

денежными      средствами,    исчисленные     начиная    с       отношении которого производится зачет;

                                                             -   во-вторых, требования  сторон, по которым  производится

первоначально      оговоренной       даты,    приведенной

                                                                 зачет, должны  быть однородными,  т.е. иметь однородный

непосредственно в тексте договора, а не с новой  даты,            предмет (чаще всего  это деньги);

закрепленной  в соглашении о  рассрочке.                       -   в-третьих, оба  требования должны быть такими, по которым

                                                                 срок исполнения  уже наступил либо  не указан или  определен

             7.1.2.2. Прекращение  обязательств                   моментом востребования.

       Как показывает, практика, применительно к                     Новации. Суть  новации заключается  в том, что

процессам реструктуризации задолженности  предприятий и       стороны заключают  соглашение о замене первоначального

организаций наибольшее распространение  получили такие        обязательства, существовавшего  между ними, другим

основания прекращения обязательств, как отступное, зачет  и   обязательством       между      теми      же     липами,

новация.                                                     предусматривающим  иной предмет или  способ исполнения.

       Отступное     -   определенные     имущественные      Иными словами,  новация — это  замена существующего

ценности (деньги, имущество и т.п.), предоставляемые  по      между сторонами  обязательства на другое, новое. Поясним

соглашению  сторон взамен исполнения обязательства.           на примере. Завод  осуществил поставку продукции,

Размер, сроки и порядок  предоставления отступного            торговому предприятию. В силу определенных причин

устанавливаются сторонами. Предметом  отступного могут        предприятие не имеет  возможности расплатиться с заводом

выступать любые, не изъятые  из гражданского оборота          в установленные  договором поставки сроки. В связи  с этим