Солтүстік қазақстан

Мазмұны

1. Кіріспе бөлім

Солтүстік Қазақстан облысының  құрылуы

2. Негізгі бөлім

1.Тарихына қысқаша шолу.

2. Географиялық, экологиялық,  демографиялық жағдайы.

3. Экономикалық ахуалы

     3. Қорытынды бөлім

           Қазіргі кезеңдегі деңгейі

4. Қолданылған әдебиеттер тізімі.

Солтүстік Қазақстан облысы 1936 жылы құрылған.

• Аумағы — 97,99 мың ш. км, республика аумағында үлес салмағы 3,6 пайызды құрайды.
• Халқы:

Тұрғындар саны 2011 жылғы 1 қаңтарға 588,9 мың адамды, немесе республика тұрғындарының жалпы санынан 3,6 пайыз құрайды.

Қала тұрғындарының саны 238,5 мың адамды немесе 40,5 пайызды құрайды, ауылдық — 350,4 мың адамды немесе 59,5 пайызды құрайды.

Ұлттық құрамы бойынша  ол келесі сипаттағы түрде* (2010 ж.01.01. жағдай бойынша облыс бойынша санға қатысты — 643,3 мың адам):

Облыс тұрғындарының орташа тұрғындары 1 ш. км 6,0 адамды құрайды (СҚО Статистика департаментінің жедел мәліметі бойынша).

• Облыс орталығы — Петропавл қ., 1752 жылы қаланған, 2011 жылғы 01.01. 203,3 мың адамды құрайды.
• Әкімшілік-аумақтық бөлу (2011 жылғы 01.01.):

Солтүстік Қазақстан облысы — республиканың солтүстік қақпасы.

Облыста 13 әкімшілік аудан  бар; 5 қала – Петропавл, Булаев, Мамлют, Тайынша, Сергеев; 4 қала типтес кенттер – Смирнов, Талшық, Еңбек, Кішкенекөл.

Облыс аумағы Қазақстанның Қостанай және Ақмола облыстарымен және Ресей Федерациясының Қорған, Түмен, Омбы облыстарымен шекараласады.

Әкімшілік бөлінісі

1. Айыртау ауданы
2. Ақжар ауданы
3. Аққайың ауданы
4. Мағжан Жұмабаев ауданы
5. Есiл ауданы
6. Жамбыл ауданы
7. Қызылжар ауданы
8. Мамлют ауданы
9. Ғабит Мүсiрепов ауданы
10. Тайынша ауданы
11. Тимирязев ауданы
12. Уәлиханов ауданы
13. Шал ақын ауданы
14. Петропавл қ.

Қазақстан аумағында адам 1 млн. жылдан астам уақытта пайда болды, оны табылған көне палеолит дәуiрiнiң еңбек құралдары дәлелдейдi. Ада мустьер дәуiрiнде қазақстандық ұсақ шоқыларының солтүстiгiне дейiн және жоғары палеолитте (35–40 мың жыл бұрын) қазiргi Қазақстанның солтүстiк шекарасына дейiнгi жерлерде қоныстанған. 1940 жылы Петерфельд с. құдық қазған кезде 18 метр тереңдiкте ағаш көмiрi, тастан жасалған құралдар және өңдеудiң iздерi бар мамонт сүйегi табылды. Бұл олжалы заттың қай уақытқа жататынын айқындау қиын, алайда ол палеолит мұз кезеңiне жататыны даусыз.

Солтүстiк Қазақстан облысының  табиғи жағдайы, оның ландшафты, климаты, флорасы мен фаунасы плейстоцен және голоцен дәуiрлерi аралығында адамдардың белсендi қоныстауына қолайлы жағдай жасады. Оған тиiстi гирдо жүйенiң болуымен қатар, негiзi өзендер — Есiл, Тобыл және Ертiс ағындарының меридиандық бағыты ықпалын тигiздi. Атап айтқанда, Есiл меридиандық бағытында Солтүстiк Қазақстанның екi облысын кесiп өтiп, ерекше экологиялық гибрид құрып, дала және орманды даланың әртүрлi орфографиялық аудандарын бiрiктiредi. Көне халық Есiл алқабының қолайлы жағдайларын өмiр сүру үшiн кеңiнен пайдаланды. Оны Есiл маңының тас дәуiрiндегi ескерткiштердiң археологиялық картасы дәлелдейдi. Тас ғасырының тұрғылықты орындары мен шеберханалары көне адамдардың тұрмыс құруына, шаруашылық жүргiзуiне барынша қолайлы шағын аудандарды шоғырландырылады.

… 18 ғасыр басын қазақтың атақты оқымыстысы, Солтүстiк Қазақстанның тумасы Шоқан Уәлиханов қазақ  халқы өмiрiнiң ең сорақы кезi деп, ал 1723 жылды — Ұлы жұт жылы деп атады. Жоңғарлардың Қазақстанға басып кiруi адамдардың, малдардың өлiмiне, қыстаулардың қирауына, халықтың солтүстiк және батыс жақтарға жаппай көшуiне әкелiп соқты. Қиын сыртқы саясат жағдайында қалған қазақ хандығының билеушiлерi бұдан шығу жолы Ресей мемлекетiнiң протекциясын мойындап, қол астарына өту деп бiлдi.

Петропавл қаласы транзиттiк сауда-айырбас  операцияларының арқасында өсiп, дамыды. Әсiресе 19 ғасырдың бiрiншi жартысында оның қызметiнiң арқасында Монғолия, Қытай, Ташкент, Қоқан, Хиуамен арадағы  кедендiк керуен саудасы жақсара  түскен Петропавл кеден айналымы өстi. Шетелде 19 және 20 ғасырларда қалада және қала маңында уақытылы базарлар мен жәрмеңкелер өткiзiлiп тұрды: Петровский — 25 маусымнан және Андреевский — 20 қарашадан, Игнатьевский — 18 желтоқсаннан (ұзақтығы 30 күнге дейiн), Тайыншакөл. Тек қана мал шаруашылығы өнiмдерiн саудалау үшiн қонақтық және айырбастау аулалары жұмыс iстедi.

Өңiрде экономикалық инфрақұрылымның  дамуына 1894 жылы ашылған өңiрдiң тауар  айналымы мүмкiндiктерiн барынша  кеңейткен Петропавл Транссiбiр  темiр жол станциясы ықпалын  тигiздi. Қала жергiлiктi халық үшiн фабрика-зауыт тауарларының стационарлы саудасының орталық нүктесi болды. Мал шаруашылығы өнiмдерiнiң басым бөлiгi (соның құрамында өрiк майы, былғары терi, iшек-қарын, қой майы) Мәскеуге, Петербургке, Ревельге, Қазанға, Либаваға, сондай-ақ алыс шетелдерге: Вена, Париж, Бостон, Берлин, Гамбургқа жiберiлдi. Тауар өнiмдерiнiң бiр бөлiгi (IҚМ былғары терiсi) АҚШ- та, Түркияда сұранысқа ие болды. Әсiресе көтерме сауда мен мал саудасы гүлдендi. «Абылай жолы» трассасы арқылы Бурабай ауданынан Петропавл қасапханасына барлық даладан жыл сайын миллионға жуық iрi және ұсақ мүйiздi қара мал айдалып тұрды.

1894 жылы Петропавл қаласы арқылы  нәтижесiнде қаланы елдiң батысы  мен шығысын байланыстыратын  маңызды транспорттық торапқа  айналдырған Сiбiр темiржол жолағы  салына бастады. Темiржол транспортының дамуы әлеуметтiк үдерiстiң жеделдеуiне де өз қолтаңбасын қалдырды. Қалада революция кезеңiнде кiлттiк рөл атқарған бiрiншi марксистiк үйiрмелер құрыла бастады.

Ресейдегi 1917 жылғы Қазақ төңкерiсi жағдайлары Солтүстiк Қазақстандағы  жағдайға өз әсерiн тигiздi. 1917 жылдың 8 қарашасында Петропавл Кеңесi Петропавлдық Уақытша Үкiметiнiң коалиция комитетiн құра бастады. Уақытша революциялық Комитет құрылды. Оған қаладағы және уездегi бар билiк өтедi. 1918 жылдың көктемiнде өңiр азаматтық қақтығыстың отына оранды. 1918 жылдың күзiнде облыста партизандық қозғалыс дамиды. Солтүстiк Қазақстанды босату жолындағы Қызыл әскердiң тартыстық қимыл қозғалыстары азаматтық соғыс тарихына Петропавл операциясы деген атпен ендi. Ол 1919 жылдың 20 тамызынан 3 қарашасына дейiнгi уақытта М.Н.Тухачевскийдiң басқаруымен болған едi.

Елде орналасқан тоталитарлық жүйе Солтүстiк Қазақстанда да жаппай қуғын сүргiнге алып келдi. 1930 жылдан ұжымдастыру былай айтқанда «көпестiктi жою» басталды. Петропавл өңiрiндегi 5367 шаруашылықтың 1544-i (29%) орташалар мен кедейлердiкi болып шықты. өңiр ауылдарында жергiлiктi тұрғындарды елдi мекендерге көшiру саясаты белсендi жүргiзiлдi. Күшпен жасалған ұжымдастыру, жасанды аштық өңiр тұрғындарының көршi өңiрлерге және қалаларға жаппай көшулерiне алып келдi.

Елдегi индустрия облыстың экономикалық дамуына оң әсер еттi. Iскер алдындағы  бесжылдықтар үшiн өңiрдегi өнеркәсiп  рөлiнiң өсуi сипатты. Тiптi бiрiншi бесжылдықта  өңiрдегi жетекшi кәсiпорын консервi, былғары, қой терiсi және механикалық  зауыттарды реконструкциялауға мүмкiндiк  болды. 1930-32 жылдары Петропавлда  кiрпiш зауыты құрылды. Бiрiншi бесжылдық  жылдарында облыс кәсiпорындарындағы жұмысшылардың жалпы саны 18 есе  өстi. 1921 жылы Петропавл Көкшетау темiржолының құрылысы басталды, 1927 жылы бұл жолақ  Бурабай курорты стансасына дейiн ұзартылды, 1935 жылдың ақпанында Приишимьеде «АН» типтес жеңiл ұшақтың уақытылы пошталық жолаушылық рейстерi ашылды.

Советтiк мемлекеттермен өткiзiлген мәдени революция ұлттық интеллигенция  қатынасындағы қуғын сүргiндермен, оның мұрат-мақсатына және құндылықтарына сәйкес келетiн дәстүрлiк мәдениет маңыздылығының таралуы және большевиктердiң  пролетарлық мәдениетiнiң енгiзiлуiмен  есте қалды. Өңiрде советтiк мәдениеттiң шын мәнiндегi негiзiнiң бекуi басталды. 1929 жылдың 10 қазанына Петропавлдық радиобайланыстың жергiлiктi бағдарламаларының уақытылы транцляциясы басталды. 1920 жылы драма театры өз жұмысын қайта жандандырды. Кинотеатр жұмыс iстедi.

20-30 жылдары облыста атақты ақын, жазушылар М.Жұмабаев, И.П.Шухов,  С.Мұқанов, Ғ.Мүсрепов, С.Марков, В.Иванов, Г.Тверитин, М.Дәулетбаев, Ж.Сыздықов  және т.б. еңбек еттi. 1937 жылы Петропавлдық мұғалiмдер институты ашылды. 30 жылдары облыста техникумдар жұмыс ңстедi: ет- өнеркәсiптiк, темiржол, жерге құрылысы, жоспарлық- экономикалық, ветеринарлық, құрылыстық, кооперативтiк, ауылшаруашылық, ормандық және 4 педагогикалық.

30 жылдары облыс аумағында 30 аурухана құрылды. 1932 жылы Петропавлда физикалық әдiспен емдейтiн Қазақ өңiрлiк институт ашылды. Институт жетекшiлерiнiң бiрi невропатолог, облыстағы халық денсаулық сақтаудың ұйымдастырушысы П.А.Нефедов боды.

30-40 жылдары Сталиндiк қуғын-сүргiн Солтүстiк Қазақстанға да әсерiн тигiздi. Осы уақытта мыңдаған солтүстiк қазақстандықтар қуғынға ұшырады (соның iшiнде М.Жұмабаев, Ж.Тiлеулин, А.Рамазанов, М.Аммосов және басқа да көрнектi тұлғалар).

Ұлы Отан соғысы басында облысқа 20 өнеркәсiптiк кәсiпорын қондырғылары көшiрiлдi. Соғыстың алғашқы күндерi Петропавлда 314 атқыштар дивизиясы құрылды. Солтүстiк Қазақстандықтар соғысқа 120 мың адам шығарып салды, еңбек әскерiне 55 мың, оның 45 мыңнан астамы соғыста қаза тапты. Ұлы Отан соғысы жылдарында 53 солтүстiк қазақстандық Совет Одағының Батыры атағына ие болды, 11 Даңқ орденiнiң толық иегерлерi атанды. Петропавлда әскери өндiрiстiк кешен құрылды, ТЭЦ 1 салынды.

Бұрынғы Одақ билiгi 1954 жылғы тың  және тыңайған жерлердi игеру есебiнен  соғыстан кейiнгi ауыл шаруашылықтарын  қайта қалпына келтiру қиындықтарын жою туралы шешiм қабылдады. Тың игерушiлердiң I отряды Солтүстiк Қазақстан облысына 1954 жылдың 1 наурызында Алматы қаласынан келдi, екiншi эшелон Мәскеуден. Тың игеру жылдары 19 жаңа совхоз ұйымдастырылды.

50-60 жылдары өңiрде машина жасау  және халық тұтынатын тауар  өнiмдерiн өндiруде айтарлықтай  қозғалыстар болды. Әлемдiк өнiмдi шығару 10 есеге өстi: 1955 жылмен салыстырғанда кондитерлiк өнiмдер 90 пайызға, мал майы 64 пайызға, сабын 4 есе, былғары аяқ киiмдер 23 пайызға. 1959 жылы газ шаруашылығының трестi құрылды. Облыс орталығы және ауылдық жерлердегi пәтерлердi газдандыру басталды.

Тұрғын үй құрылысының бiршама  өсуiне қарамастан, Петропавлда әр азаматқа бары 3,2 шаршы метр жер алаңы келдi.

«Тың игеру» шығындарын қайтара бастады. 1957 жылға қарай жаңа совхздар оларды ұйымдастыруға шығындарды жауып, 26 млн.рубль табыс әкелдi. Облыс Қазақстандағы iрi астық өндiрушiлер қатарына қосылды.

70-80 жылдары өнеркәсiптiк өндiрiсте, транспортта, құрылыс салаларында өсу байқалды. Облыста 92 өнеркәсiптiк кәсiпорын есепке алынды, оның iшiнде 14 одақтың және 38 республиканың қарамағында. Машинажасау өнiмi басты болып есептелдi. Оның үлес салмағы облыстағы жалпы өнеркәсiптiк өндiрiс көлемiнiң 46 пайызын құрады. Екiншi орын тамақ өнеркәсiп саласына 34,8 тиесiлi. Басқалары жеңiл өнеркәсiп, энергетика және т.б.салаларға тиесiлi.

Облыс тұрғындары 100 шақты ұлт өкiлдерiнен құралды. Бiрiншi қоныстанушылар: орыс шаруалары, Солтүстiк Қазақстанда қазақтар 18 ғасыр 50 жылдарының екiншi жартысында Горький жолағының жандануынан кейiн пайда болды. Приишимьеге Тобыл губерниясы шаруаларының оңтүстiк өңiрлерiнде орналасқан ұрпақтары көшiрiлдi. Ең бiрiншi көшiп келген ауылдар қатарына Соколовка, Вагулино, Красный Яр жатады.

19 ғасырдың екiншi жартысында реформа  жүргiзiлгеннен кейiн Ресейдiң  орталық аудандарынан, Украинаның  солтүстiк губерниясынан шаруаларды  көшiру үдерiсi жаңа қарқынға  ие болды. әсiресе Қазақстанға  көшудiң кең ауқымы ХХ ғасыр  басындағы столыпин аграрлық  реформа жылдарында байқалды. Хандық билiк орыс, украин және белорусь шаруаларының көшуiн, оларға құрылысқа несие мен жеңiлдiктер беру арқылы қалпына келтiрiп, қолдап отырды. Солтүстiк Қазақстанға татарлардың қоныс аударуы ХIII-ХVI ғасырлардағы жалпы тарихи жағдайлармен байланысты. 17 ғасырда Қазақ даласына ислам дiнiн тарату үшiн ортаазия билеушiлерi татар моллаларын жiбердi. Петропавлдың құрылысы мен жергiлiктi сауданың дамуы Солтүстiк Қазақстанға татарлардың (қазандық, түмендiк, қасымдық) көпестерi мен шаруаларының көшiп келуiне әкелiп соқты. Татарлардың қоныстануы қазiргi Мамлют, Қызылжар, М.Жұмабаев аудандары шекарасында көрiнiс тапты. Көп таралған татар диаспорасы Петропавл қаласынан орын тептi.

Қазiргi немiс ата бабалары Солтүстiк  Қазақстанда 18 ғасырда ақ пайда болды. 1908 жылы Петропавлдан алыс емес жерде Петерфельд деген бiрiншi немiс елдi мекенi құрылды. 1941 жылы КСРО-на гитлерлiк Германияның шабуылынан кейiн Поволожье немiс автономия республикасында тұрған немiстер Қазақстанға, соның iшiнде Солтүстiк Қазақстанға күштеп көшiрiлдi.

Солтүстiк Қазақстан аумағында  поляктар Горький жолағы құрылысының  бiрiншi онжылдығында сiлтемелер есебiнде  пайда болды. Поляктардың қалған көшулерi ұжымдастыру мен жаппай қоныс аударуға байланысты. Дәл сол Батыс Украинадан қоныс аударылғандан поляктардан халық депортациясы үдерiсi басталған едi. 1936 жылы Қазақстанға кәсiби көшiп қонушылардың үлкен партиясы олар Украинаның Житомирский мен Хмельницк облыстарының поляктары, ал 1940 жыл көктемiнде Польшадан поляктар жiберiлдi.

Қазақстандағы депортацияға қазiргi кезде  өңiрдiң көпұлтты халқын құрайтын корейлер, қырым татарлары, гректер, шешендер, ингуштер, балкарлар, басқа да халықтар iлектi.

Географиялық орналасуы

Солтүстiк Қазақстан облысы (СҚО) Қазақстанның ең солтүстiгiнде  орналасқан, ал физико-географиялық қатынаста — Батыс-Сiбiрлiк жазықтың оңтүстiк және жарым-жартылай — Қазақ ұсақ шоқы аумағында (Сары-Арқа). Облыстың ең солтүстiк нүктесiнiң координаты: 55026/ с.е. (бұл Мәскеудiң ендiгiне сәйкес келедi) және 68059/ ш.б., шеткi оңтүстiк нүктенiкi — 52013/ с.е. және 67019/ ш.б., шеткi батыс нүктенiкi — 54000/ с.е. және 65057/ ш.б., шығыстық — 52050/ с.е. және 74002/ ш.б. шеткi нүктелер арасында Екi шеткi нүктенiң арақашықтығы бойлығы бойынша 8005/, ендiгi бойынша — 3013/ құрайды. Шеткi нүктелердiң тiкелей бойынша солтүстiк-оңтүстiк бағытында 375 км тең, батыс-шығыс — 602 км тең. Облыс Ресейдің Калужск, Тульск, Тамбов облыстары сияқты ендікте орналасқан.

Облыс аумағы солтүстiкте РФ Қорған, Түмен және Омбы облыстарымен, оңтүстiкте — ҚР, Ақмола облысымен, батыста — Қостанай және шығыста — Павлодар облыстарымен шектеседi

Табиғи — климаттық жағдайы

Бедер. Облыс аумағының көп бөлігі Батыс-Сібір жазығының оңтүстік шетінде орналасқан, онда үстіңгі қабат-деңгейі 200 метрден аспайды, және ескі арналы неогенді үстіртке жатады, ол Тобыл және Ертіс өзендерінің алқаптары арасындағы үлкен кеңістіктерді алады. Осы аумақтың көларалық үстінен неогенді жастағы тығыз балшықты тұқым қабаттары және көл генезисі орналасқан. Облыстың солтүстік-батыс бөлігінде шұңқырлар жүйесінен тұзды көлдерден бөлінеді: Калибек, Үлкенқарой, Теке, Селетытеңіз. Облыстың жазықтық бөлігі кеңістікті, тыстағы тұнба тұқымдары астында фундамент орналасқан, эпигерцинді жас платформасының Батыс-Сібір тақтасына сәйкес келеді. Облыс бедері шамалап бөлінген, адыр-бұдырлы, жер үсті жалпы солтүстікке және солтүстік-шығысқа төмендейді.

Облыстың оңтүстік-батыс бөлігі Қазақ ұсақ шоқыға (Сары-Арқа) жатады және Көкшетау қыратының солтүстік-батыс бөлігімен ұсынылған. Сары-Арқа-ескі таулы ел, оның қатпарлы құрылымы палеозойда пайда болды. Желдену мен денудация процестері оң белгісімен неотектоникалық қозғалыстармен бірлесе, оның қазіргі заманға сай кескінін құруға әкелді. Көкшетау қыратының аумағы негізінен магматикалық және метаморфологиялық тау жыныстарынан құрылған.

Батыс Сiбiр жазығының  оңтүстiк шекаралық шетi толқынды көне-абразиондық және абразионды-жинақтық жазықтарымен белгiленген, онда тау жыныстары терең кетпеген, топырақ қабатының астынан-ақ табылады. Үстiрттiң жазықтық бетiнде жалғыз тұрған төбелер немесе биiк емес шоқылар көтерiледi (20–30 м дейiн). Одан жоғарырақ шоқылар сирек кездеседi, олардан — Сырымбет тауы, Бүркiт тауы (Жаман-Сопка).

Көкшетау қыраты үшiн эрозионды-тектоникалық және эрозиондық алқап жүйелерi тән, кейде қайта тереңдетiлген, палеогеннiң аллювиальдi шөгiндiлермен толтырылған, көл, неогеннiң көлдi-аллювиальдi қалыңдықтармен, жарым-жартылай заманға сай гидрожүйемен игерiлген.

СҚО аумағы меридиональдi бағытта терең және жақсы дамыған Есiл өзенi алқабымен қиылысқан.

Есiл облыс шегiнде жақсы өңделген алқабы бар, оның енi оңтүстiкте бiрнеше километрден солтүстiк бөлiгiнде 20–22 км дейiн жетедi.

Облыстың сол жақтық бөлiгiнде өте қызықты рельеф дамыған, жалынды атына ие болған. Ол морфологиясымен, яғни сыртқы көрiнiсiмен, геологиялық құрылысымен, пайда болу құпиялығымен ерекшеленедi.

Жал деп ұзын жайпақ қатарларды атайды, 1-2-ден 20–25 км дейiн созылады. СҚО шегiнде барынша көп ұзындығы 15 км құрайды. Жалдардың биiктiгi 3-4-тен 15–18 м дейiн созылады, биiктiгi 500–1500 м. Жалдарға тән ерекшелiктiң бiрi олардың бiрқалыпты бағдары: ұзын бiлiктерi батыс-оңтүстiк -батыстан шығыс-солтүстiк-шығысқа қарай созылған.

Облыс аумағында 3425 қолданыстағы шұңқырлар және жоғалып кеткен көлдер бар. Олардан ең iрiсi (су айдынының алаңы бойынша): Селеты-Тенгиз (777 км²), Теке (265 км²), Шаглытенгиз (240 км²), Кiшi-Қарой (102 км²). Сиверга, Меңгесер, Становое, Үлкен Тараңғұл (Таранколь) және т.б. көлдердiң шұңқырлары 30–50 км және одан астам алаңдары бар. Алайда саны бойынша көлдер мен көлдiк шұңқырлар 1 км² жуық алаңында басым.

Көлдердiң тереңдiгi генезис  пен шұңқырларға байланысты. Ең тереңдiлiгiмен Көкшетау қыратының көлдерi ерекшеленедi: Шалқар — 15 м, Жақсы-Жаңғыстау — 14,5 м, Имантау — 10 м. Бiрақ, 5–3 м кем емес тереңдiгiмен көлдер басым.

Құнарлы қара топырақтарымен облыстың жазықтық рельефi аумақтың жоғарғы жер жыртылу-деңгейiне ықпал еттi.

Климат және агроклиматтық ресурстары. Солтүстік Қазақстанның ең үлкен материк тереңдігіндегі орны оның климатының күрт континентальдылығымен сипатталады, оның тәндік белгілері қатты желдер мен дауылды ұзақ қыс, бірақ ыстық жаз.

Ең суық қаңтар айының көпжылдық  орташа температурасы -18.5 ^оС жуық солтүстігінде, -17.6 ^оС жуық оңтүстігінде, ал ең суық күндері -45 ^оС жетеді. Шілдеде температура орташа +19^оС дейін солтүстігінде және +19.5^оС оңтүстігінде, ал ең ыстық күндері +41 ^оС дейін жетеді. Күн көзінің жарқырауы 2000 бастап 2150 сағатқа дейін жетеді. Радиациалық баланс 25–30 ккал/см2 дейін жылына, қарашадан бастап наурыз айына дейін — қарама-қайшы. Солтүстік Қазақстан үшін күн-райының тұрақсыздығын шақыратын ауа массаларының жиі алмасуы тән, қысқы уақытта континентальді арктикалық ауаның кірігуі температураның күрт төмендеуіне себепті, ал ауыспалы кезеңде көктемгі-күзгі қатқақтар байқалады. Атмосфераның циркуляциясы температураның және жауын-шашынның жылдан жылға күрт өзгеру себебі болып табылады.

Қысқы уақытта күн-райының ашық аспанымен циклонға қарсы типтері және тұрақты теріс температуралары басым. Желдер айқын белгіленген оңтүстік-батыс бағытымен сипатталады, орташа жылдамдығы 5.5 м/с жуық.

Көктем қысқа (20–30 күн), құрғақ және салқын, сәуір айының екінші жартысынан бастап басталады. Температуралардың 5 арқылы көктемгі ауысу орташа көпжылдық даталары 20–22 сәуірге келеді, 10оС арқылы — 8–10 мамырға келеді. Күзде ауысу 10 ^оС арқылы орташа 18–20 қыркүйекке келеді, ал 5 ^оС — 5–7 арқылы қазан айына. Мерзімнің ұзақтылығы орташа тәуліктік ауа температурасымен 10^оС жоғары 130–140 күнге жуық, ал ауаның орташа температура сомасы 10 ^оС жоғары 2000–2200 ^оС құрайды. Соңғы көктемгі қатқақтың орташа датасы 20 мамырға қарай (16 сәуірден бастап 22 маусымға дейін), бірінші күзгі — 20 қыркүйек (19 тамыз–12 қазан). Қатқақтың болуы 25 шілдеде-де байқалды (Булаев, 1997ж.). Аязсыз мерзімнің болу ұзақтығы жылына 100–120 күнге жуық, ал орташа тәуліктік температурасымен 0 ^оС жоғары орташа 190 күнге жуық.

Жазғы уақытта күн-райының солтүстік және солтүстік-батыс желдерімен 4 м/с жуық жылдамдығымен циклональді типтері басым. Күз салқын, бұлыңғыр, кейде жаңбырлы.

Атмосфералық жауын-шашынның орта жылдық саны 290–295 бастап 425–435 мм. Дейін жетеді. Бәрінен аз облыстың оңтүстік-шығыс аудандары алады. Ылғалмен Көкшетау қыраты мен орман алқапты тау кендік аудандар қамтылған. Жылдың жылы жартысында (сәуір-қазан) жылдық норманың 80–85% түседі ең жоғары шілдеде (45–75 мм). Қар беті тұрақты қыс аяғына орташа қуаттылығы 25–30 см жуық, 5 айға жуық жатады, қараша айынан наурыз айына дейін. Жауынның орта жылдық сомалары жылдар бойынша өзгеріп отырады. Мысалы, олар 164 мм (1936 ж.) 619 мм дейін (1905 ж.) және 594 мм (1995 ж.) өзгерді.

Петропавл қаласының гидрометереологиялық станциясы бойынша инструментальді  байқаулар кезеңінде деректерді жалпылау, соңғы жылдары климаттың жылдық жауын-шашын түсу мөлшерімен жылуы байқалады. Жеке жылдары сонымен қатар көктемгі және жазғы жауынсыз кезеңдер болуы мүмкін, әсіресе өсімдік шаруашылығында кері әсер етеді. Жылына жауынсыз кезеңнің көп бөлігі, 20 жылда бір рет қайталанатын, 28 бастап 36 күн арасында. Жылына орта сандық күн атмосфералық кеуіп қалумен сәуір мен қазан айларында облыс аумағында 40–50 күн құрайды, Петропавлда 10 бастап 60 күнге дейін.

Агроклиматтық аудандастыруға сәйкес аймақ үш агроклиматтық облыстарға жатады.

1. Нашар-ылғалды  біркелкі жылы, Көкшетау қыратының типтік орман алқапты ландшафтарымен қамтылған, онда ылғалдылық ГТК маңыздарымен белгіленеді (Г. К. Селяников бойынша гидротермиялық коэффициент), 1,0–1,1 тең. Тұрақты сомалармен кезеңділік температурасы 10 ^оС жоғары 2000–2100 ^оС жетеді.

2. Құрғақ біркелкі  жылы, оған облыстың біраз бөлігі жатады, ол жарылған орман алқаптарымен және алқаптармен қамтылған, ГТК-мен 1.0 бастап 0.8 және тұрақты температура сомаларымен 10 оС жоғары 2100–2200 ^оС жуық.

3. Құрғақ, жылы, оңтүстік өңірдің шығыс және батыс бөліктерін Есіл өзені жазығына дейінгі бөлікті қамтиды, онда ГТК 0.9 бастап 0.7 дейін өзгереді, ал температуралардың сомалары 10 ^оС жоғары — 2200–2400 ^оС жуық.

Демографиялық жағдай, көшi-қон

Облыс халқының саны жыл басымен  салыстырғанда 7,2 мың адамға азайды, немесе 1,1 %, және ағымдағы есептi мәлiметтер бойынша 2008 жылғы 1 қаңтарға 653,8 мың  адамды құрады, солардың iшiнен 230,1 мың  адам (35,2%) қалаларда тұрады және 423,7 мың адам (64,8 %) — селолық жерлерде.

2007 жылы өлгендер саны туғандар  санынан 1039 адамға асты (қаңтар-желтоқсанда  2006 жылы — 914 адамға).

2007 жылғы қаңтар-желтоқсанда 8114 жаңа  туған бала тiркелдi, бұл 2006 жылғы  ұқсас мерзiмнен 194 сәбиге аз.

2007 жылы 9153 өлiм тiркелдi 2006 жылғы 9222 қарағанда (азаю 1,0 %).

Қан айналым мүшелерiнiң аурулары өлiмнiң  ең жиi себебi болып табылады (бәрiнен 45,4 %)

2007 жылғы көшi-қон процесстерiнде  көшi-қон сальдосы керi болып  қалады, және де оның мөлшерi 2006 жылғы қаңтар-желтоқсанмен салыстырғанда  9 есе шамасында ұлғайды. Көшi-қонның  кемуi 2007 жылы 6151 адамды құрады. Бұл  ретте қалалық жерде көшi-қон  өсiмi байқалады: келгендер саны  кеткендер санынан 582 адамға артық.  Ауылдық жерде көшi-қонның керi  сальдосы байқалады, ол 6733 адамды  құрады.

Қоғамдық және дiни бiрлестiктер

Солтүстiк Қазақстан облысының  әдiлет департаментiнде әрекет етедi 10 қоғамдық-саяси партияның филиалдары тiркелген: «Нұр Отан» ХДП, Қазақстан  коммунистiк партиясы, «Ауыл» Қазақстан  социал-демократиялық партиясы, Қазақстан  коммунистiк халық партиясы, «Нағыз «Ақ жол» ҚДП, «Ақ жол» Қазақстан  демократиялық партиясы, Қазақстан  патриоттар партиясы, «Руханият» партиясы, «Әдiлет» Демократиялық партиясы», Жалпыұлттық социал-демократиялық  партиясы. «Алға!» ХП құру жөнiндегi облыстық ұйымдастыру комитетi қызмет жасайды.

Облыста өз ұлттарының салт-дәстүрiн, мәдениетiн, тiлiн дамыту бойынша  жұмыстар жүргiзетiн 18 ұлттық-мәдени орталықтар тiркелiп, жұмыс жасауда. 217 дiни бiрлестiктер мен топтар жұмыс жасайды (барлығы 202 дiни бiрлестiктер тiркелген) миссионерлiк  қызметтi жүзеге асыратын 36 азамат бар.

Сауда

Iшкi сауда

Сауда — облыс экономикалық қызметiнiң iрi салаларының бiрi, оның дамуы — экономиканың табысты қызмет ету шарттарының бiрi.

Облыстағы экономикалық аһуалдың ұдайы  жақсаруы және халықтың табыс деңгейiнiң  артуы бөлшек сауда саласындағы  келесi жағымды өзгерiстерге себепшi болады: дамыған бәсеке ортасы қалыптасқан, жоғары кәсiпкерлiк белсендiлiк айқындалған, нәтижесiнде 2007 жылғы бөлшек тауар  айналымының көлемi 29463,2 млн. теңгенi құрады.

Сыртқы сауда

2007 жылғы кеден статистикалық  мәлiметтерi бойынша облыстың сыртқы  сауда айналымы 2006 жылмен салыстырғанда  49,9 % есеге өсiп, 1676,5 млн. АҚШ долларын құрады, соның iшiнде экспорт — 675,2 млн. АҚШ доллары (өсiм 58,2 %), импорт — 1001,3 млн. АҚШ доллары (өсiм 44,8 %),

Экспорт бойынша негiзгi серiктестерi Украина (барлық экспотр көлемiнiң 14,3 %), Әзiрбайжан (11,4 %), Ресей Федерациясы (10,1 %), Тәжiкiстан (6,2 %), Италия (6,1 %), Тунис (5,0 %) болып табылады. Экспорттық жеткiзiлiмдерде мына тауарлық топтпрдың азық-түлiктерi барынша көп үлестi орынға ие болады: «дәндi-дақылдан жасалған нан» (экспорттың барлық көлемiнен 60,8 % немесе 410,5 млн. АҚШ доллары), «минералды отын және мұнай өнiмi» (19,2 % немесе 129,8 млн. АҚШ доллары), мал және өсiмдiк өнiмдерi» (9,6 % немесе 64,7 млн. АҚШ доллары), «терi шикiзаты» (5,4 % немесе 36,3 млн. АҚШ доллары).

Сыртқы сауда айналымының өсуiне астық, ұн және басқа мал мен өсiмдiк  өнiмдерi ТМД және алыс шетелдерге экспорттың өсуi ықпал еттi.

Импорттық жеткiзулердiң құрылымында  негiзгi үлестi орынға келесi өнiм топтары  ие болды: «минералды отын және мұнай  өнiмi» (импорттың жалпы көлемiнен 38,2 % немесе 382,9 млн. АҚШ доллары), «жабдықтар, құралдар және аппараттар» (18,0 % немесе 180,7 млн. АҚШ доллары), «машиналар, транспорттық құралдар» (16,8 % немесе 168,2 млн. АҚШ доллары).

Туризм

2008 жылғы 1 қаңтарда облыста 21 туристiк ұйым жұмыс iстейдi. Қызметтiң  негiзгi түрлерi — iшкi және шығу туризмi. Iшкi бағыттарда 2007 жылы 10000-нан астам турист пен экскурсантқа қызмет көрсетiлген .

Кәсiпкерлiктi дамыту

2003 жылдан 2007 жылға дейiнгi мерзiмде  облыста шағын кәсiпкерлiктiң тiркелген  де, жұмыс iстейтiн де субъектiлер  санының артуы байқалады.

2004 жылғы 1 қаңтарда 23803 бiрлiкке жеткен  тiркелген субъектiлер саны 2008 ж. 1 қаңтарда 21,0 %-ға өстi және 28774 құрады.

Шағын кәсiпкерлiкте қамтылғандар саны 2003 ж. 54,3 мың адамнан 18,4 %-ға өстi және 2007 ж. аяғында 64,3 мың адамға жеттi.

Қолданылған әдебиеттер

1. www.uebp.sko.kz сайты