Сталыпiнская аграрная рэформа ў Беларусi: прычыны, умовы, вынiкi
МІНІСТЭРСТВА АДУКАЦЫІ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ
УА «БЕЛАРУСКІ
ДЗЯРЖАЎНЫ ЭКАНАМІЧНЫ УНІВЕРСІТЭТ»
Кафедра
эканамічнай гісторыі
РЕФЕРАТ
па дысцыпліне: Гісторыя Беларусі
на
тэму: «Сталыпiнская
аграрная рэформа ў
Беларусi: прычыны, умовы,
вынiкi»
Выканала:
Студэнтка
ФМк, 1-ы курс,
ДМП-1
Праверыла:
Кандыдат гiстарычных навук,
Прафесар
Мінск 2011
ЗМЕСТ
Уводзіны
- Прычыны i
пачатак рэформы……………………………………......5
- Сутнасць
рэформы……………………………………………….…...
8 - Правядзенне рэформы………………………………………………..10
Заключэнне
Літаратура
УВОДЗІНЫ
Пачатак XX ст. увайшоў у эканамічную гісторыю як гады больш настойлівага ўкаранення капіталізму ў сельскую гаспадарку як Расійскай імперыі ў цэлым, так і Беларусі ў прыватнасці. Цэлью нашай працы з’яўляецца разгледзець асаблівасці правядзення аграрнай рэформы П.Сталыпіна на тэрыторыі нашай краіны. Задачы працы: разгледзець пачатак рэформы i выявiць яе прычыны, раскрыць яе сутнасць i ўмовы, прааналізаваць яе правядзенне, абгрунтаваць вынікі. Гэтая рэформа прынесла розныя вынікі для нашай Бацькаўшчыны. Разгледзець і асэнсаваць гэтыя вынікі – асноўныя задачы гэтай працы. Актуальнасць тэмы заключана ва ўспрыманні становішча Беларусі пасля рэвалюцыі 1905-1907 гадоў са стараны сучаснага светапогляду і ў ацэнцы тых поспехаў і недахопаў, якія былі зроблены пад час рэформы, а таксама разгляд уплыву Сталыпінскай рэформы на далейшае эканамічнае развіццё нашай краіны.
Асноўная частка гэтага рэферата пабудавана на кнігах І.Д. Кавальчанкі і П.А. Лойкі, у іх добра адлюстраваны падзеі рэформы. Выкарыстоўваючы працу М.В. Румянцава мы змаглi зрабіць асноўныя вынікі рэформы, а пры дапамозе кнігі В.І. Галубовіча мы бачым шматлікія лічбы, якія дапамагаюць скласці агульнае уражанне аб рэформе.
У пачатку XX ст. на Беларусі, як і ў другіх рэгіёнах Расійскай імперыі, адбываліся значныя змены ў эканамічным і сацыяльным развіцці. У беларускіх губернях назіралася скарачэнне рамесніцкай вытворчасці, рост фабрычна-заводскай прамысловасці. Прыярытэтнымі галінамі вытворчасці з'яўляліся харчовая, дрэваапрацоўчая. 3 1909 г. эканоміка набывае тэндэнцыю стабільнага росту. Ствараюцца новыя прамысловыя прадпрыемствы, пашыраюцца аб'екты вытворчасці. Прамысловы ўздым працягваўся да першай сусветнай вайны. Аднак прамысловасць Беларусі захавала сваю спецыфіку: пераважнасць рамесна-саматужнай прамысловасці і невялікіх прадпрыемстваў з размяшчэннем іх у сельскай мясцовасці ў непасрэднай блізкасці да вытворчасці сыравіны і рабочай сілы.
У перадваенны перыяд сельская гаспадарка Беларусі арыентавалася на вытворчасць мяса-малочнай прадукцыі. 3 ростам жывёлагадоўлі ішло будаўніцтва масларобчых, сыраварных заводаў. Важным кірункам з'яўлялася вырошчванне бульбы, якая ішла на перапрацоўку на мясцовыя бровары. 3 1907 па 1913 г. колькасць вінакурных заводаў вырасла з 430 да 630.
3
сярэдзіны 90-х гг. у Расіі пачалося
хуткае развіццё вытворчасці
ўсіх сельскагаспадарчых
Пры гэтым трэба адзначыць, што ў заходнееўрапейскіх краінах да пачатку XX ст. ужо канчаткова вызначыўся свой, капіталістычны шлях развіцця аграрных адносін. Для Расійскай імперыі так званае "аграрнае пытанне" заставалася сапраўдным галаўным болем. У ходзе першай ра-сійскай рэвалюцыі Мікалай II пачаў імпульсіўна шукаць выйсце са складанай сітуацыі. 3 лістапада 1905 г. цар выдаў маніфест аб адмене выкупных плацяжоў з сялян з 1 студзеня 1906 г. — напалову, а з 1 студзеня 1907 г. — поўнасцю. 3 гэтага часу надзельная зямля пры падворным землеўладанні перадавалася ва ўласнасць дома гаспадару. Адразу ж у Расіі стварылася 2,8 млн новых прыватных уласнікаў зямлі. Да 1906 г. іх усяго налічвалася 0,8 млн чалавек.
1.Прычыны и пачатак рэформы
Эканамічнае становішча рускага сялянства пасля сялянскай рэформы 1861 года заставалася цяжкім. Земляробчае насельніцтва 50 губерняў Еўрапейскай Расіі, якое складала ў 1860-х гадах каля 50 мільёнаў чалавек, узрасло ў 1900 годзе да 86 мільёнаў, з прычыны чаго зямельныя надзелы сялян, якія складалі ў 60-х гадах у сярэднім 4,8 дзесяцін на душу мужчынскага насельніцтва, скараціліся да канца стагоддзя да сярэдняга памеру 2,8 дзесяцін. Пры гэтым прадукцыйнасць працы сялян у Расійскай імперыі была вельмі нізкай [1,с.124].
Прычынай нізкай прадукцыйнасці сялянскай працы была сістэма сельскай гаспадаркі. Перш за ўсё, гэта былі састарэлыя трохполле і цераспалосіца, пры якіх трэць ворнай зямлі “шпацыравала” пад парай, а селянін апрацоўваў вузкія палоскі зямлі, якія знаходзіліся на адлегласці адзін ад аднаго. Акрамя таго, зямля не належала селяніну на правах уласнасці. Ёю распараджалася абшчына («свет»), якая размяркоўвала яе па «душах», па «работнікам» або якім-небудзь іншым спосабам (з 138 млн дзесяцін надзельных зямель каля 115000000 з'яўляліся абшчыны). Толькі ў заходніх абласцях сялянскія землі знаходзіліся ў валоданні сваіх гаспадароў. Пры гэтым ўраджайнасць у гэтых губернях была вышэй, не было выпадкаў голаду пры неўраджаю. Наспявала крызісная сітуацыя. Ўзнікала ўсё больш і больш сялянскіх выступленняў.
Рэвалюцыя 1905-1907 гг. таксама паказала безгрунтоўнасць палітыкі, якая праводзілася ў адносінах да сялянства пасля адмены прыгоннага права. У прыватнасці, надзеі на суполку як на гарант спакою вёскі сябе не апраўдалі. Наадварот, пазбаўленыя ў сілу абшчыннага характару землеўладання "паняцці аб уласнасці" сяляне апынуліся вельмі ўспрымальнымi да рэвалюцыйнай прапаганды. Супольныя традыцыі выхоўвалі ў сялян звычку да калектыўных дзеянняў, ўносілі ў іх рух элементы арганізаванасці. Таму кіруючыя колы пачалі арыентавацца на разбурэнне абшчыны і на насаджэнне ў вёсцы ўласніка, здольнага стаць апорай парадку (у сілу сваёй крэўнай зацікаўленасці ў ім) ва ўмовах павольнага, але няўхільнага сыходу ў мінулае старых патрыярхальных адносін і спадарожнічалі ім наіўнага манархізму, з дапамогай якога ўлада раней ўтрымлівала ў падпарадкаванні сялянскія масы. З ліквідацыяй суполкі з яе непазбежнымі спадарожнікамі – цераспалосiцай, прымусовым севазваротам і т.п. - звязваліся надзеі на паляпшэнне апрацоўкі зямлі, што павінна было зменшыць патрэбнасць сялян у дадатковых угоддзях, забяспечыць павелічэнне сельскагаспадарчай вытворчасці і тым самым закласці асновы для ўстойлівага эканамічнага развіцця, росту дзяржаўных даходаў.
Рашаючым у выбары шляхоў перабудовы расійскага аграрнага сектара стала прызначэнне ў красавіку 1906 г. міністрам унутраных спраў, а праз два з паловай месяцы і старшынёй Савета міністраў Пятра Аркадзьевіча Сталыпіна (1862 — 1911) — былога губернатара Гродзенскай і Саратаўскай губерняў.
Для прадухілення хваляванняў ураду павінна было неадкладна прыняць меры, каб урэгуляваць сялянскія масы, наладзіць вытворчасць, аднавіць сельскую гаспадарку. Патрабавалася рэформа, якая магла б ўладзіць усе незадаволенасці, патрэбен быў чалавек, які б узяў на сябе адказнасць за правядзенне такой рэформы. Ім стаў Сталыпін. Ён прапанаваў свой выхад з якая стварылася сітуацыі. Адразу на яго плечы лягло нялёгкае бярэмя барацьбы з рэвалюцыяй, пошукаў новай сацыяльнай апоры для самадзяржаўнай сістэмы, а таксама рэфармавання сельскай гаспадаркі. Пры гэтым Сталыпін улічваў тое, што ў дзяржаўных структурах пашыраліся колы, якія былі зацікаўлены ў ліквідацыі рэшткаў прыгонніцкай сістэмы і далейшай капіталізацыі сельскай гаспадаркі.
Будучы буйным землеўладальнікам, Сталыпін прапанаваў рэформу, якая зыходзіла з інтарэсаў памешчыкаў. Галоўны феадальны перажытак таго часу – дваранска-памешчыцкае землеўладанне - рэформай не закранаўся. Магчымасць ператварэння Расійскай імперыі ў вялікую дзяржаву Сталыпін звязваў са стварэннем апоры самадзяржаўя сярод сялянства. Ва ўмовах расслаення вёскі на беднякоў, сераднякоў і заможных сялян (яны складалі адпаведна 60, 30 і 10%) Сталыпін бачыў такую апору ў павелічэнні пласта заможных сялян (сельскай буржуазіі).
Найбольш яркім праяўленнем асабістых поглядаў П. А. Сталыпіна з'яўляецца яго гаворка, вымаўленая ў Дзяржаўнай Думе 10 мая 1907 года. Пачаўшы з пераканаўчых доказаў поўнай бесперспектыўнасці прымусовага адчужэння памешчыцкіх земляў, Сталыпін перайшоў затым да выкладу сутнасці сваёй праграмы:
«…Цель у правительства вполне определённа: правительство желает поднять крестьянское землевладение, оно желает видеть крестьянина богатым, достаточным, так как где достаток, там, конечно, и просвещение, там и настоящая свобода. Но для этого необходимо дать возможность способному, трудолюбивому крестьянину … освободиться от тех тисков, от тех теперешних условий жизни, в которых он в настоящее время находится. Надо дать ему возможность укрепить за собой плоды трудов своих и представить их в неотъемлемую собственность. Пусть собственность эта будет общая там, где община еще не отжила, пусть она будет подворная там, где община уже не жизненна, но пусть она будет крепкая, пусть будет наследственная. Такому собственнику-хозяину правительство обязано помочь советом, помочь … деньгами.»
«…По нашим понятиям, не земля должна владеть человеком, а человек должен владеть землей. Пока к земле не будет приложен труд самого высокого качества, труд свободный, а не принудительный, земля наша не будет в состоянии выдержать соревнование с землей наших соседей …» [5].
Згодна з артыкулам 87 "Асноўных законаў Расійскай імперыі", якім дазвалялася Савету міністраў у перыяд паміж першай і другой Думамі звяртацца непасрэдна да цара з прапановай аб выдачы заканадаўчых актаў і толькі потым уносіць іх на зацвярджэнне ў Дзярждуму і Дзяржсавет, Сталыпін дабіўся падпісання Мікалаем II свайго знамянальнага ўказа 9 лістапада 1906 г. менавіта ў час паміж першай і другой Думамі. Дакумент меў досыць сціплую назву "Аб дапаўненні некаторых пастаноў дзеючага закона, які тычыцца сялянскага землеўладання і землекарыстання".
Указам быў абвешчаны шырокі комплекс мер па разбурэнні калектыўнага землеўладання сельскага грамадства і стварэнні класа сялян - паўнапраўных уласнікаў зямлі. Ва ўказе было пазначана, што «кожны гаспадар, які валодае зямлёй на абшчынным праве, можа ва ўсякі час патрабаваць ўмацавання за сабой у асабістую ўласнасць належнай яму часткі з азначанай зямлі».
Гэты
акт пасля зацвярджэння Дзярждумай
і Дзяржсаветам і падпісання царом
стаў іменавацца законам толькі 14 чэрвеня
1910 г., амаль праз тры с паловай гады.
2.Сутнасць рэформы
Сутнасцю сталыпінскай аграрнай рэформы было разбурэнне сялянскай абшчыны і ўкараненне прыватнай зямельнай уласнасці, што было абумоўлена неабходнасцю паскарэння развіцця капіталізму на вёсцы і канчатковай ліквідацыі рэшткаў прыгонніцтва ў аграрнай сферы. У сталыпінскай праграме капіталізацыі вёскі вызначаюць асноўныя напрамкі:
- Павышэнне якасці правоў уласнасці сялян на зямлю, якое складалася, перш за ўсё, у замене калектыўнай і абмежаванай уласнасці на зямлю сельскіх таварыстваў паўнавартаснай прыватнай уласнасцю асобных сялян-гаспадароў. Мерапрыемствы ў гэтым напрамку насілі адміністрацыйна-прававой характар;
- Выкараненне састарэлых саслоўных грамадзянска-прававых абмежаванняў, не дапускаўшым эфектыўнай гаспадарчай дзейнасці сялян;
- Павышэнне эфектыўнасці сялянскага сельскай гаспадаркі; ўрадавыя мерапрыемствы складаліся ў заахвочванні вылучэння сялянам-уласнікам участкаў «да аднаго месца» (вотруб'е, хутары), што патрабавала правядзення дзяржавай вялікага аб'ёму складаных і дарагіх землеўпарадкавальных работ па развёрстванню цераспалосных супольных зямель;
- Заахвочванне куплі прыватнаўласніцкіх (перш за ўсё, памешчыцкіх) зямель сялянамі праз Сялянскі пазямельны банк. Ўводзілася льготнае крэдытаванне. Сталыпін лічыў, што такім чынам уся дзяржава бярэ на сябе абавязацельствы па паляпшэнню жыцця сялян, а не перакладае іх на плечы нешматлікага класа памешчыкаў;
- Заахвочванне нарошчвання абаротных сродкаў сялянскіх гаспадарак праз крэдытаванне ва ўсіх формах (банкаўскае крэдытаванне пад заклад зямлі, пазыкі членам кааператываў і таварыстваў);
- Пашырэнне прамога субсідавання мерапрыемстваў так званай «агранамічнай дапамогі» (агранамічнае кансультаванне, асветныя мерапрыемствы, утрыманне вопытных і узорных гаспадарак, гандаль сучасным абсталяваннем і ўгнаеннямі);
- Падтрымка кааператываў і таварыстваў сялян.
- Добраахвотнае перасяленне сялян на свабодныя землі Сібіры, Паўночнага Каўказа і Сярэдняй Азіі, дзе было шмат неапрацаваных зямель. Для гэтага выдзяляліся беззваротныя грашовыя пазыкі, падаваліся адмысловыя цягнікі, падрыхтоўвалiсь пункты прыёму перасяленцаў, сяляне забяспечваліся зямельнымі ўчасткамі.
Такiм чынам, можна вызначыць, што Сталыпiн хацеў забяспечыць паскораныя тэмпы развіцця капіталізму ў сельскай гаспадарцы, “разбіць адзіны агульнасялянскi фронт” супраць памешчыкаў, “раскалоць” вёску і паскорыць стварэнне з ліку заможнага сялянства пласта сельскай буржуазіі як апоры самадзяржаўя.
3.Правядзенне рэформы
Правядзенне рэформы было даручана "Асобаму Камітэту па землеўпарадкавальных справах", у падпарадкаванні якога былі губернскія і павятовыя землеўпарадкавальныя камісіі. Менавіта яны ажыццяўлялі выкананне ўказа на месцах. Усе фінансавыя аперацыі, звязаныя з купляй і продажам зямлі, праводзіў Сялянскі пазямельны банк. Для правядзення рэформы былі таксама прыцягнуты земствы (выбарныя органы мясцовага самакіравання), створаныя ў сакавіку 1911 г. у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях. У заходніх губернях (Гродзенскай, Віленскай, Ковенскай) выбарныя земства не ўводзілiся з-за значнай перавагі сярод выбаршчыкаў католікаў, якіх адносілі да палякаў.
Беларускія губерні адносіліся да рэгіёна, дзе з самага пачатку работы па землеўпарадкаванні развярнуліся фарсіраванымі тэмпамі. Гэтаму спрыяла тое, што ў 1905 г. на Беларусі з 27 млн дзесяцін агульнай зямельнай плошчы 60 % прыпадала на долю прыватнага землеўладання і 34 % — на долю сялянскіх надзельных зямель. Пры гэтым па ўдзельнай вазе памешчыцкага непрацоўнага землеўладання Беларусь займала другое месца ў Еўрапейскай Расіі пасля прыбалтыйскіх губерняў. Многія памешчыкі валодалі тысячамі і нават дзесяткамі тысяч дзесяцін зямлі. Сутнасць эвалюцыі ў гаспадарчых адносінах выяўлялася ў тым, што на працягу ўсяго перыяду расло сялянскае землеўладанне за кошт скарачэння дваранскага.
Адпаведна ўказу 9 лістапада 1906 г. кожны селянін, які меў у сваім карыстанні абшчынную надзельную зямлю, не ўлічваючы арандаванай, мог патрабаваць замацавання яе ў прыватную ўласнасць[1,c.130]. У выпадку выхаду з абшчыны за селянінам заставалася права карыстацца выганамі, сенакосамі, ляснымі і другімі ўгоддзямі, якія раней знаходзілі-ся ў агульным валоданні. Выхад з абшчыны праводзіўся рашэннем агульнага сходу сялян у месячны тэрмін з дня падачы заявы. Па законе ад 14 чэрвеня 1910 г. выхад з абшчыны стаў абавязковым.
У Беларусі хуткае разбурэнне абшчыны праводзілася ў Магілёўскай і Віцебскай губернях, дзе яна, як вядома, была асабліва распаўсюджана. У выніку да 1915 г. у Магілёўскай губерні з абшчыны выйшла 56,8 % усіх абшчыннікаў, у Віцебскай — 28,9 %[4,с.173]. Гэта былі адны з самых высокіх паказчыкаў па Расіі. У Гродзенскай і Мінскай губернях абшчыны ў 1905 г. практычна ўжо не было, у Віленскай губерні ў абшчыне знаходзілася 0,4 % усіх сялянскіх двароў.
Даказваючы правільнасць сваёй палітыкі, Сталыпін сцвярджаў, што мэта ўрада — "бачыць селяніна багатым". На стварэнне моцнай прыватнай зямельнай уласнасці было таксама накіравана насаджэнне хутарскіх і адрубных сельскіх гаспадарак. Менавіта на руінах сельскай абшчыны іх было лягчэй стварыць. Указ ад 9 лістапада 1906 г. сцвярджаў, што "кожны домагаспадар, за якім замацаваны ўчасткі надзельнай зямлі... мае права ў любы час патрабаваць, каб грамадства выдзеліла яму адпаведны ўчастак у адным месцы...". Пры гэтым прыватныя гаспадаркі меркаваліся ў форме хутароў, калі на дзялянку зямлі пераносілася сядзіба гаспадара, альбо водруба, калі гаспадар працягваў пакуль пражываць у вёсцы. Прадугледжвалася правесці землеўпарадкавальныя работы па арганізацыі хутароў і адрубаў на надзельных землях і землях, набытых праз банкі, а таксама выкарыстоўваць казённы зямельны фонд.
У
цэлым рассяленне на хутары ішло марудна.
Галоўнымі прычынамі гэтага былі
малазямелле і
Важнае значэнне ў справе стымулявання рэформы надавалася стварэнню паказальных хутароў. Так, у 1909 г. у Гродзенскай губерні на гэтыя мэты было асігнавана 20 тыс. руб. Сярэдні памер такой гаспадаркі складаў каля 11 дзесяцін, пры хутары высаджваўся сад з 20 — 30 дрэў. "Культурным хутарам" у невялікіх колькасцях бясплатна раздавалася насенне траў. Для хутаран выдавалася ссуда на поўны кошт пакупной зямлі, адрубшчыкам трэба было ад-разу ўносіць 5 % наяўнымі, а суполкам — 20 % наяўнымі.
Ідэя хутарызацыі шырока прапагандавалася праз газеты і часопісы. На службу хутарызацыі была пастаўлена арганізацыя экскурсій у раёны заможнага хутарскога рассялення. Да канца 1914 г.у Мінскай губерні было наладжана 65 паказальных хутароў на плошчы 732,5 дзесяціны, а таксама 1604 паказальных участкі на плошчы 217,5 дзесяціны[2,c.55].
Трэці напрамак сталыпінскай рэформы звязаны з так званай "расійскай агратэхналагічнай рэвалюцыяй". У гэтае паняцце ўключаецца цэлы комплекс мерапрыемстваў, прынятых урадавымі, земскімі і кааператыўнымі ўстано-вамі па перабудове ўсяго сельскагаспадарчага жыцця краіны. Капіталізацыя вёскі патрабавала арганізацыі гаспадарання на аснове шырокага выкарыстання наёмнай працы, навукова-агранамічных дасягненняў, новай тэхнікі. Згодна са сталыпінскай рэформай у Беларусі напярэдадні першай сусветнай вайны пачала аказвацца дапамога га-оўным чынам заможным гаспадарам-хутаранам, якая прадугледжвала наладжванне сельскагаспадарчых складоў, пракатных зернеачышчальных і ветэрынарных пунктаў, племянных рассаднікаў жывёлы і інш.; арганізацыю сель-скагаспадарчых, спажывецкіх, малочных кааператыўных таварыстваў і суполак; стварэнне доследна-паказальных гаспадарак, садоў, агародаў, пчольнікаў; наём на службу аграномаў і іншых спецыялістаў сельскай гаспадаркі, размеркаванне грашовых дапамог і ссуд на агранамічныя і тэхнічныя мэты; прапаганду агранамічных ведаў, арганізацыю курсаў і лекцый для сялян па мнагапольных севазваротах, прымяненні машын, угнаенняў, лепшых сартоў насення, жалезных плугоў і г.д.[3,с.67]
Безумоўна, станоўчымі былі мерапрыемствы мясцовых улад па наладжванні на вёсцы, пераважна на хутарах, вогнеўстойлівага будаўніцтва, якое распаўсюджвалася і ў га-радах. Сталі адкрывацца чарапічныя, цагельныя, бетонныя і іншыя майстэрні, з'явіліся школы, якіярыхтавалі май-строў-спецыялістаў па гэтай справе.
На
службу сталыпінскаму
Урад Сталыпіна выдаў шэраг законаў аб перасяленні сялян на свабодныя землі імперыі. Само ж перасяленне было арганізавана слаба. На ўсіх перасяленчых пунктах павінна было выдавацца на адну сям'ю пуцявых 4 руб. 79 кап., кароткатэрміновых ссуд — 2 руб. 61 кап., беззваротнай дапамогі — 2 руб. 93 кап. Аднак гэтыя сродкі атрымлівалі толькі ад 1 да 10 % перасяленцаў. Улічваючы тое, што сярэдняя выручка на радзіме ад прададзенай зямлі ддя Мінскай губерні складала 194 руб., для Магілёўскай — 245, для Віленскай — 227, для Віцебскай — 262 руб., а для ўладкавання на новым месцы патрэбна было мець не менш 450 руб., то большасць сялян-перасяленцаў апынулася ў цяжкім становішчы.[4, c.175]
За 1904 — 1914 гг. з пяці бедарускіх губерняў выехала 356 378 чалавек. Гэта былі ў асноўным малазямельныя і сярэднія слаі сялянства. Найбольшую колькасць перасяленцаў дала Магілёўская вобласць, а найменшую Віленс-кая. У сярэднім на адну перасяленчую сям'ю з Беларусі ў Сібіры прыходзілася 6 дзесяцін зямлі. Зразумела, што на іх магла быць толькі бядняцкая гаспадарка. Гэта была адна з важнейшых прычын таго, што на Беларусь вярнуліся 36 544 чалавекі (10,9 % ўсіх выехаўшых).[4, c.175]. Палітыка перасялення паскорыла працэс сацыяльнага расслаення сялян.
Пры гэтым трэба ўлічваць і тое, што як вёскі, так і гарады і мястэчкі Беларусі былі перанаселены, таму людзі перасяляліся таксама ў гарады Расіі і выязджалі за мяжу. За 1903 — 1913 гг. адсюль эмігрыравала пераважна ў ЗША, Аргенціну, Бразілію і Канаду звыш 1,5 млн чалавек. Але потым 600 тыс. з іх, прыдбаўшы грошай на абзавядзенне гаспадаркі, вярнуліся на радзіму. Неабходна адзначыць, што ў 1912 г. толькі ў Германіі працавала 100 тыс. выхадцаў з беларускіх губерняў, а ў 1917 г. беларусаў пражывала, напрыклад, у Петраградзе, Маскве і Адэсе больш, чым у гарадах Беларусі.
Выключную ролю ў правядзенні сталыпінскай аграрнай рэформы адыграў Сялянскі пазямельны банк, заснаваны ў 1882 г. Хутка былі адкрыты яго аддзяленні ва ўсіх губернскіх гарадах Беларусі. Менавіта праз гэты банк праводзіліся грашовыя аперацыі, звязаныя з купляй і продажам зямлі, атрыманнем ссуд, крэдытаў і г.д. Выхаваўчае значэнне банка грунтавалася на тым, што селянін, зрабіўшыся ўласнікам купленай зямлі, стане паважаць не толькі сваю ўласнасць, але і чужую, і будзе ўсяляк абараняць яе. Банк выдаваў ссуды сялянам пад залог надзельнай зямлі, а таксама зямлі, купленай без дапамогі банка. Купленая зямля за нявыплату ў тэрмін працэнтаў ці за непагашэнне доўгу прадавалася крэдыторам. Так, толькі ў 1908 г. на Беларусі было адабрана ў непапраўных заёмшчыкаў звыш 13 тыс. дзесяцін зямлі. Для куплі зямлі ў адзіночку даваўся крэдыт да 500 руб., а пры закупцы абшчынай адкрываўся крэдыт да 150 руб. на кожнага [6,с.401].
Галоўнымі прадаўцамі зямлі былі памешчыкі. Да пачатку XX ст. памешчыкі заходніх губерняў залажылі праз Дваранскі банк (1885 г.), які цесна супрацоўнічаў з Сялянскім, 52 % прыватнаўласніцкай зямлі і атрымалі за гэта 83 млн руб. Плошча памешчыцкай зямлі, якая прапанавалася банку, расла. Калі на 1 студзеня 1905 г. фонд Сялянскага банка складаўся з 36 маёнткаў і 36 799 дзесяцін зямлі, то на 1 студзеня 1914 г. у распараджэнні банка было ўжо 315 маёнткаў і 211 302 дзесяцін зямлі. Гэта сведчыла аб тым, што даходнасць памешчыцкіх маёнткаў падала, а цэны на зямлю раслі. У 1906 — 1915 гг. толькі Сялянскі банк заплаціў памешчыкам за купленую ў іх зямлю 28 млн руб. Сярод прадаўцоў зямлі былі таксама купцы, мяшчане, малазямельныя сяляне-абрубшчыкі, якія атрымлівалі большую плату за ўгоддзі ў адным месцы. Галоўнымі пакупнікамі зямлі былі ў першую чаргу заможныя сяляне, а таксама разбагацеўшыя сельскія пісары, ураднікі, ганд-ляры і інш. Пры гэтым рабіліся пэўныя захады па пашырэнні рускага землеўладання. Паказчыкам такой палітыкі з'явілася стварэнне "Особого фонда для ўстройства русских поселенцев в Северо-Западном крае", які арганізаваўся перш за ўсё за кошт казённых зямель. Нагадаем, што Дзяржаўны банк не даваў крэдытаў землеўладальнікам каталіцкага веравызнання. За 10 гадоў у пяці губернях Сялянскім банкам было прададзена з выдзяленнем ссуд і за наяўны разлік звыш 250 тыс. дзесяцін зямлі на суму 20,5 млн руб. У прыватную ўласнасць было перададзена каля 91 % зямлі, таварыствам — 6,67, а сялянскім абшчынам усяго 2,36 %, з іх пад хутары і адрубы — каля 229 тыс., ці 98,3 %. Апрача продажу зямлі Сялянскі банк практыкаваў так званы продаж банкаўскай зямлі. Продаж здзяйсняўся ў форме грашовай арэнды зямлі сялянамі, продажу ў растэрміноўку, продажу з атрыманнем задатку і г.д. Плошча запраданай зямлі была даволі значнай. Так, у 1907 — 1909 гг. у беларускіх губернях было запрадана 38 736 дзесяцін. Пры гэтым цэны на зямлю банк завышаў[2,с.69].
Рэформы Сталыпіна, насуперак распаўсюджанаму меркаванню, пачалі прыносіць свае галоўныя плады як раз пасля 1911 - дзякуючы заканадаўчым актам 1911г., рэформа набывае другое дыханне. Аб'ём землеўпарадкавальных работ па разверстванню зямель, колькасць зямлі, якая замацоўваецца ва ўласнасць сялян, колькасць зямлі, якая прадаецца сялянам праз Сялянскі банк, аб'ём крэдытаў сялянам стабільна раслі аж да пачатку Першай сусветнай вайны.
Сталыпінская рэформа прадугледжвала таксама адмену цялесных пакаранняў сялян, свабоду выбару імі месца пастаяннага пражывання і іншыя правы. Між тым некаторая частка сялянства выступала супраць хутарызацыі. Дарэчы, колькасць падпалаў маёмасці хутаран у 1913 г. у параўнанні з 1907 г. павялічылася ў 2 разы.
Але шэраг знешніх абставінаў (смерць Сталыпіна, пачатак вайны) перапынілі Сталыпінская рэформе. Сам Сталыпін лічыў, што для поспеху яго пачынанняў запатрабуецца 15-20 гадоў. Але і за перыяд 1906 -1913 гадоў было зроблена нямала.
У цэлым Сталыпінская аграрная рэформа не была завершана і не дазволіла ўсіх існуючых супярэчнасцяў аб велізарны расійскіх зямельных рэсурсах, але яна стала адпраўной кропкай для далейшых пераўтварэнняў у гэтай галіне.
Заключэнне
Такім чынам, сталыпінская рэформа насіла ярка акрэслены буржуазны характар. Яна закранала асноўныя бакі эканамічнага ўкладу сельскай гаспадаркі Расійскай імперыі: надзяляла сялян уласнай зямлёй, давала ім маг-чымасць абзавесціся ўласнай гаспадаркай на новых землях, спрыяла некатораму паляпшэнню арганізацыі сельскагаспадарчай вытворчасці.
Правядзенне рэформы на тэрыторыі Беларусі за адносна кароткі час змагло выявіць пэўныя станоўчыя зрухі ў аграрнай сферы. Доля памешчыцкага землеўладання скарацілася да 47 % агульнай зямельнай плошчы. Некаторыя памешчыкі пераходзілі на капіталістычныя формы гаспадарання — сталі ўкараняць мнагаполле, прымяняць жалезныя плугі, сельскагаспадарчыя машыны, мінеральныя ўгнаенні, наёмную рабочую сілу. У іх гаспадарках павысілася ўдзельная вага і рыначнае значэнне такіх галін, як малочная і мясная жывёлагадоўля, свінаводства, садаводства і інш. Адметную ролю ў гандлёвым земляробстве адыграла льнаводства.
Сталыпінская аграрная рэформа садзейнічала агульнаму росту сялянскай гаспадаркі. Напярэдадні рэвалюцыі яна апрацоўвала 90,7 % усёй сялянскай пасяўной плошчы, давала каля 90 % усяго збору збожжа і бульбы. Пасяўныя плошчы пад тэхнічнымі культурамі і бульбай у сялянскіх гаспадарках перавышалі памешчыцкія гаспадаркі адпаведна ў 5,7 і 12 разоў. Ім належала 94,4 % коней і буйной рагатай жывёлы.
- Сталыпинская реформа
- Сталь
- Сталь 45
- Сталь и чугун
- Стальная сплошная сварочная проволока
- Стальные конструкции
- Стальные конструкции
- Стали сплавы с особыми свойствами
- Сталінградська битва
- Сталінградська битва
- Сталін і Україна: зведення рахунків
- Сталінський терор в Україні в 30-ті роки ХХ століття
- Сталінські методи індустріалізації та їх здійснення в Україні
- Сталінські Репресії
