Техногендік әсерлердің қоршаған ортаға әсері мен кауптілігі

Мазмұны

1. Кіріспе
2. Техногендік әсерлердің қоршаған ортаға әсері мен кауптілігі
3. Техногендік сипаттағы төтенше жағдайдың пайда болу әсері
4. Семей полигоны – ядролық сынақ аймағының экологиялық зардаптары
5. Радиакциялық қауіпті обьектілердегі апаттар
6. Табиғи сипаттағы төтенше жағдайлар
7. ҚОРЫТЫНДЫ

Кіріспе

Қазақстан экологтары біздің жерімізде қазір 21млн тонна өнеркәсіп  қалдығы жиналып қалғанын айтып, дабыл қағуда. Соның 30 млн-ы –  радиоактивті қалдықтар.

2004 жылы 9-10 қаңтарда болған  Ресей Президенті Владимир Путин  Қазақстанға сапары кезінде “Байқоңыр”  ғарыш айлағын жалға алу мерзімін 50 жылға ұзарту және оны екі  жақтың бірлесіп пайдалануы жөнінде  ортақ келісімге қол жеткізді.

Әлемде ең “ғарышқұмар” ел саналатын Ресей өзінің ғарыш  аппараттары-ның 70 %-ін “Байқоңырдан”  ұшырады. Бұрынғыдай емес, қазір ғарыш  кешенінде жоспарланған бағдарламалар  мен жобаларға Қазақстан мамандарын көбірек қатыстыруға мүмкіндік  қарастырылып жатыр. Екі ел президентінің  кездесуі барысында қол жеткізілген  тағы бір нәрсе – «Байқоңырдың»  экологиялық қауіпсіздігін арттыруды  қамтамасыз ету болса, бұл бағыттағы  бастамаларды әзірге көре алмай отырғанымыз  рас. Келісімде экологиялық тұрғыдан қауіпті отындармен (мәселен, гептил) жұмыс істейтін ғарыштық-зымырандық кешенді пайдалануды біртіндеп  қысқарту қарастырылғанмен, түбегейлі  шешімін таппаған сыңайлы.

Тақырыптың өзектілігі: “Байқоңыр” төңірегіндегі экологиялық жағдайдың  қаншалықты күрделі екеніне зер  салайық: мәселен осыншама жыл бойына ғарыш айлағын гептилмен жұмыс  істейтін 2000-нан аса зымыран тасығыштар ұшырылыпты. Әл-Фараби атындағы Қазақ  Ұлттық Университетінің ғалымдары  Қарағанды облысы, Ұлытау ауданының  ауласында, жер қыртысында, өсімдіктерде, суында гептильдің түрлі көлемдегі  дозалары барын анықтапты. Кей өңірлердің 1 шаршы метрінде гептильдің мөлшері 2500 млг-ға дейін жететін көрінеді. Ал, оның адам денсаулығына аса қауіпті  емес деп саналатын ең жоғарғы  дозасы – 1 шаршы метрге 0,1 млг болуы  керек!

КСРО заманында Қазақстан  аумағында атом бомбалары сынақтан өтті. Ол үшін арнайы 18 млн га жер  бөлініп, Семей ядролық полигоны ашылды. Бастапқысынды адамдарға, жануарлар  мен табиғатқа тікелей зардабын тигізген ашық сынақтар жасалды. Сосын  оларды жер астына жасай бастады. Атом бомбаларының жарылыстары сұмдық ауыр болды. Семей маңындағы радиациялық  әсер аймағында тұратын 500 мыңдай адам осы сынақтан азап шекті.

1949 жылдан 1963 жылға дейін  жер бетінде жасалған сынақтардың  зардабы әсіресе мол болғаны  рас. Бұл аймақтағы аурулардың  есеп-қисабы 1990 жылға дейін мұқият  жасырылып келді. Облыста онкологиялық, жүрек-қан тамыр, жүйке және  психикалық аурулар саны күрт  өсті. Азап шегіп, өлім құшқан  адамдар қаншама. Отбасыларында  кемтар балалар көбейді. Бұның  өзі қазақ ұлтының келешегіне  төнген зор қауіп болатын 1980 жылдардың аяғына қарай халықтың  төзімі таусылып, шегіне жеткен  еді.

Басқа ядролық державалармен  салыстырғанда, Қазақстан аумағында  қиратқыш әлеуеті жағынан орасан зор ядролық арсенал болды.

Қазақстандағы қарудың жиынтық  ядролық қуаты бұрынғы Кеңес  Одағының барлық ықтимал дұшпандарының  аса маңызды стратегиялық объектілерінің барлығының тамтығын да қалдырмауға  жетіп артылатын. Бұл қаруды қолдану  миллиондаған халқы бар мыңнан астам  қаланы, ол былай тұрсын, тұтас бір  мемлекеттерді, тіпті континенттерді жермен жексен етуге мүмкіндік беретін.

Қазақстан стратегиялық қару-жарақ  пен оны жеткізу құралдары  орналастырылған жай ғана орын болған жоқ. Біздің елде жайласқан сұмдық әскери-техникалық әлеует қуаты жағынан тұтас бір  индустрия, өзіндік бір «мемлекет  ішіндегі мемлекет» еді.

КСРО-ның ыдырауы нәтижесінде  Қазақстан толық әскери ядролық  циклды: ядролық қаруды сынау, жаңғырту және өндіру циклын жүзеге асыру мүмкіндігін  алды.

Курстық жұмыстың мақсаты: Атмосфералық ауаны ластайтын фактор-лардың жиынтығын  және олардың организмнің жалпы  жағдайына әсерін зерттеу – денсаулықты  және еңбек жағдайын жақсартуға бағытталған  жүйелер шараларын жасау, техногендік  апаттардың қоршаған ортаға әсері мен  қауіптілігін, атмосфералық ауаның ластануын  экологиялық бағалау.

Қойылған мақсатқа жету үшін келесідей міндеттерді шешу қажеттілігі  қарастырылады:

- әдебиеттерге шолу жасай  отырып, қоршаған ортаны қорғаудың  өзекті сұрақтарын қарастыру;

-дені сау халық деңгейін  қалыптастыруда қоршаған орта  факторларының ролін анықтау;

- зерттеу әдістері арқылы  ауаның құрамын және ауаның  шаңдануын анықтау;

- техногендік апаттардың  қоршаған ортаға әсері мен  қауіптілігі, яғни «Байқоңыр»  космодромы — Ракета тасушылардың  қоршаған ортаға тигізетін әсері  мен қауіптілігі және Семей  полигоны – ядролық сынақ аймағының  экологиялық зардаптарын талдау  осы жұмыстың міндеттері болып  саналады

 
Мұндай әрекеттер үгілу процесін дамытуда, бір жардайда белсенді агенттің ролін атқарса, екінші бір жағдайда табиғи агенттерге (температуралық және ылғалдық мөлшеріне, ауаның және судың  құрамына, организмдерге) және геологиялық  ортаға (геологиялық және гидрогеологиялық жағдайға, бедерге және т. б.) қосымша  әсер етеді.

Адамдардың техногендік  әрекеттерінің тікелей әсері  нәтижесінде антропогендік үгілу  қыртысы түзіледі. Әр түрлі жолдармен  кен өндіру барысында (ашық әдіс және жабық әдістерді пайдаланып) тау  жыныстары жан-жақты өзгере бастайды (босаңсу, дезинтеграция және-құрамы жағынан). Әсіресе олар карьерлердің штольнялар мен тоннельдердіқ бойында  және т. б. жер астында кен өндіру мақсатында жоспарланған жұмыстарды атқару барысында үгіліске ұшырайды.

Сол секілді, ауыл шаруашылық жұмыстарын атқару барысында да үгілу  әрекеттері байқалады. Өйткені, жыртылран  жер температура-лық өзгерістерге бейім болып, оттегініқ, атмосфералық ылғалдың, және микроорганизмдердін, бұзушылық  әрекеттеріне тікелей ұшырайды. Ал судың, көмірқышқылының және температуралық қосымша әсері техногендік әрекеттерге  байланысты бір жағдайда күшейіп  жатса, екінші бір жағдайда оттегінің  және күн радиациясы-ның әсері  әлсірей бастайды. Қазіргі кезде, бүкіл құрлықтың жартысынан көбі дерлік техногендік үгілу әрекеттеріне ұшырайды. Бұл әрекеттердің даму қарқыны  тау-кен жұмыстарының терендігі-мен  анықталады.

Су эрозиясы соңғы кездері  ең көп таралрай геологиялық процесс  больш есептеледі. Адамдардьвд геологиялық  әрекеті — бедер өзгерістері, өсімдіктер, су режимі, микроклимат  және т. б. жағдайлар эрозиялық әрекеттерді  күшейтіп, сонымен қатар мұндай әрекеттердің дамуына қолайлы жағдайлар туғызады.

Жазықтық эрозияның дамуы  егін шаруашылығымен тығыз байланысты, ал сызықтық эрозия (жыралар түзілу, ирригациялық және өзендік эрозия, жол эрозиясы) ауылшаруашылық жұмыстарымен қатар, қалалардың. дамуы, тау-кен өнеркәсібі және т. б. өндіріс орындарының жұмыстарымен байланысты.

Жыралар жылына бірнеше метрге дейін өсіп отырады ал кейбір жағдайда жылына 100 м-ге дейін жетеді. Соңғы кездері сулан-дырылған жерлердін, аумағы дүние-жүзі бойынша барлык, елдерде жылдан-жылға өсіп келеді. Суды дұрыс пайдаланбау, орынсыз көп жұмсау және т. б. кемшіліктерге байланысты топырақ қабаты көп шайылып ирригациялық эрозияға ұшырайды. Оның мөлшері жыл сайын әрбір гектардан 100 т-ға дейін жетеді. Сонымен қатар техногендік әрекеттер жел эрозиясының дамуына да әкеліп соғады. Соның нәтижесінде дефляциялық өзгерістер байқалады.

Теңіздік абразия табиғи жардайда (адамдардың қатысуымен) кедінен таралған. Мұндай әрекеттердің нәтижесінде теңіз жағалаулары бұзылысқа ұшырап, жылына 4—6 м жылдамдықпен опырылып кұлап жатады. Оның масштабы теңіз жағалауының 40—60%-ін қамтиды Әсіресе, мұндай жағдай курортты жерлерде жиі кездеседі.

Пайдалы қазындыларды жер  астында өндіру (сілтілендіру ар-қылы) жер астында салынған құрылыс, жер асты суларын орынсыз көп пайдалану, жер бетіндегі өсімдік жамылғысын жойып жіберу және т. б. әрекеттер карстты үңгірлердің түзілуіне әкеліп соғады. Техногендік әрекеттер нәтижесінде құралған карсттық үңгірлер карбонатты, гипс-ангидриттік жыныстардың, әсіресе тұздардың арасында жиі кездеседі.

Техногендік әрекеттермен байланысты опырылып құлау немесе сусып жылжу, орын ауыстыру тәрізді геоди-намикалық процестер жиі кездеседі. Олар кен өндіру ісі мен құрылыс жұмыстарын дұрыс жүргізбеуге байланысты

Техногендік әсерлердің коршаған ортаға әсері мен кауптілігі

• Президенті Владимир Путин Қазақстанға сапары кезінде Байқоңыр ғарыш айлағын жалға алу мерзімін 50 жылға ұзарту және оны екі жақтың бірлесіп пайдалануы жөнінде ортақ келісімге қол жеткізді Әлемде ең ғарышқұмар ел саналатын Ресей өзінің ғарыш аппараттары ның 70 ін Байқоңырдан ұшырады Бұрынғыдай емес қазір ғарыш кешенінде жоспарланған бағдарламалар мен жобаларға Қазақстан мамандарын көбірек қатыстыруға мүмкіндік қарастырылып жатыр Екі ел президентінің кездесуі барысында қол жеткізілген тағы бір нәрсе Байқоңырдың экологиялық қауіпсіздігін арттыруды қамтамасыз ету болса бұл бағыттағы бастамаларды әзірге көре алмай отырғанымыз рас Келісімде экологиялық тұрғыдан қауіпті отындармен мәселен гептил жұмыс істейтін ғарыштық зымырандық кешенді пайдалануды біртіндеп қысқарту қарастырылғанмен түбегейлі шешімін таппаған сыңайлы Тақырыптың өзектілігі Байқоңыр төңірегіндегі экологиялық жағдайдың қаншалықты күрделі екеніне зер салайық мәселен осыншама жыл бойына ғарыш айлағын гептилмен жұмыс істейтін 2000 нан аса зымыран тасығыштар ұшырылыпты Әл Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетінің ғалымдары Қарағанды облысы Ұлытау ауданының ауласында жер қыртысында өсімдіктерде суында гептильдің түрлі көлемдегі дозалары барын анықтапты Кей өңірлердің 1 шаршы метрінде гептильдің мөлшері 2500 млг ға дейін жететін көрінеді Ал оның адам денсаулығына аса қауіпті емес деп саналатын ең жоғарғы дозасы 1 шаршы метрге 0 1 млг болуы керек КСРО заманында Қазақстан аумағында атом бомбалары сынақтан өтті Ол үшін арнайы 18 млн га жер бөлініп Семей ядролық полигоны ашылды Бастапқысынды адамдарға жануарлар мен табиғатқа тікелей зардабын тигізген ашық сынақтар жасалды Сосын оларды жер астына жасай бастады Атом бомбаларының жарылыстары сұмдық ауыр болды Семей маңындағы радиациялық әсер аймағында тұратын 500 мыңдай адам осы сынақтан азап шекті 1949 жылдан 1963 жылға дейін жер бетінде жасалған сынақтардың зардабы әсіресе мол болғаны рас Бұл аймақтағы аурулардың есеп қисабы 1990 жылға дейін мұқият жасырылып келді Облыста онкологиялық жүрек қан тамыр жүйке және психикалық аурулар саны күрт өсті Азап шегіп өлім құшқан адамдар қаншама Отбасыларында кемтар балалар көбейді Бұның өзі қазақ ұлтының келешегіне төнген зор қауіп болатын 1980 жылдардың аяғына қарай халықтың төзімі

Қоршаған ортаның экологиялық  жағдайы мен ауру деңгейі

Адамның   денсаулығының   төмендеи,   ауруға   шалдығуын   ағзаның  ортаға   толық   бейімделе   алмауымен, қолайсыз   әсерлерге   берген   теріс   жауабы   ретінде   қарастыру  керек. Дүниежүзілік  денсаулық  сақтау   ұйымының     (ВОЗ) анықтамасы бойынша, денсаулық дегеніміз  — бұл тек  аурудың болмауы  емес, ол толық физикалық, психологиялық    және әлеуметтік қолайлылық.

Ғалымдардың есептеулері  бойынша адамдардың денсаулық жағдайы 50—52%-ы — өмір сүру салтына, 20-25%-ы  — тұқым қуалау факторларына, 18—20%-ы  — қоршаған орта жағдайларына, ал 7—12% ғана денсаулық сақтау саласының  деңгейіне байланысты болады. Антропогенді факторлар бұрын болмаған, жаңа техногенді ауруларды туғызады.

Адамның денсаулығына зиянды әсер ететін факторлардың ішінде әр түрлі  ластаушы заттар бірінші орын алады. Адамның іс-әрекеті нәтижесінде  биосфераға, оған тән емес 4 млн.-нан  астам заттар шығарылады. Сонымен  қатар, жыл сайын қоршаған ортаға мыңдаган жаңа заттар шығарылады. Олардың көпшілігі ксеиобиотиктер (грек тілінен аударғанда хеnos —бөтен) адам мен басқа да тірі ағзалар үшін бөтен заттар.

Аурулардың көбеюі сонымен  қатар табиғи ортаның әр түрлі  трансформацияларымен, оның толық бұзылуы, өнеркәсіптік кешендерге, бір типті  тұрғын жерлерге және т.б., яғни «үшінші  табиғатқа» айналуына байланысты. Денсаулыққа  әлеуметтік және экономикалық жағдайлардың әсері артып отыр. Табиғи және физико-химиялық тұрғыдан алғанда таза орта болса  да, қолайсыз әлеуметтік-экономикалық жағдай ауру мен өлімнің артуына  әкелетінін өмір көрсетіп отыр. Әлеуметтік-экономикалық жағдайдың нашарлауы адамның  психологиялық күйі мен стресстік  құбылыстар арқылы әсер етеді..Ауру мен  өлімнің қоршаған орта жағдайларына тәуелділігі жекелеген мемлекеттер  мен аймақтар мысалынан көрінеді.Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері  бойынша жыл сайын дүние жүзінде  шамамен 500 мың адам пестицидтермен уланады және оның 5 мыңы өліммен  аяқталады. Мұндай құбылыстар әдетте «үшінші  әлем» елдерінде жиі кездеседі. АҚІІІ-пен салыстырғанда бұл елдерде  улану 13  есе  артық. Американ ғалымдарының мәліметтері бойынша барлық қатерлі  ісік ауруларының 90%-ы қоршаған ортаның  қолайсыз әсеріне байланысты. ФРГ-де соңғы 10 жылда қатерлі ісікпен  ауыратындардың үлесі ер кісілерде 15-тен 23%-ға дейін, ал әйелдерде 17-ден 25%-ға дейін артқан. Аурулар индустриалды және ластанған аудандарда жиі  кездеседі.Балалардың жалпы ауруларына әсер ететін күшті  фактор көміртегі тотығы мен шу болып  табылады. Ғалымдардың мәліметтері  бойынша СО-ның мөлшері 6,5-теи 12 ЗЖЖК-ге көтерілуі балалардың ауруларының 2 есе, ал акустикалық қолайсыздықтың 8-ден 20%-ға артуы — 1,4 есеге артуына  әкеледі.Арал аймағы экологиялық апат аймағы болып табылады. Бұл аймақ аурулар мен өлімдердің жоғары болуымен сипатталады. Мысалы, Қарақалпақстанда (Өзбекстан) балалар өлімінің жиілігі туылған мың балаға 87-ден келеді, ал Скандинавия елдерінде 7—8, Жапонияда — 5. Бұрынғы КСРО-да 80-жылдардың соңында орташа балалар өлімінің жиілігі 24—25 болған.Аурулар   туғызатын   заттар   мен   факторлар.   Ағзаларға  қолайсыз  әсер  ететін   және  ауруларға   әкеліп соқтыратын    заттарды  төмендегідей  топтарға бөліп көрсетуге болады:            

  концерогендер (латын тілінен аударғанда cancir  — рак, генезис —    шығу тегі) қатерлі ісіктер туғызады. Қазіргі  уақытта  шамамен  500  осындай заттар белгілі. Олардың ішіндегі ең күштілеріне бензо(а)пирен  және  басқа  да  полициклді  ароматтық     көмірсулар,     ультракүлгін сәулелер,   радиоактивті   изотоптар, эноксидті смолалар, антриттер,    нитрозаминдер, асбест және т.б. жатады;

  мутагендер (латын   тілінен   аударғанда  mutasio — өзгеру) – хромосомалар саны мен құрылымының өзгеруіне әкеліп соқтырады. Оларға: рентген сәулелері, гамма-сәулелер, нейтрондар, бензо(а)пирен, колхицин, кейбір  вирустар және т.б. жатады;

  тератогендер (грек тілінен аударғанда teras, teralos — құбыжық) — жеке дамуда кемістіктерге әкелетін,   кемтарлықтардың пайда болуына әкелетін заттар.   Тератогендерге әсер ететін мөлшерінен артып кететін кез келген   фактор жатады. Көбінесе тератогендерге мутагендер, сондай-ақ   пестицидтер, тыңайтқыштар, шу және т.б. ластаушылар жатады.

Сонымен қатар, эмбриогендерді  де бөліп  көрсетуге болады. Эмбриогеидер (грек тілінен аударғанда embryo – ұрық)  эмбрионалдық   даму   кезінде   зақымдануларға  әкелетін заттар.  Эмбриогендерге  тератогендер, мутагендер және басқа   да заттар (мысалы, алкогольді ішімдіктер, есірткі заттар және т.б.) жатады.

Адам   қызметінің   нәтижесінде   жаңа,   бұрын   болмаған   аурулар пайда болады. Мұндай ауруларды ерекше техногенді аурулар тобына жатқызады. Оларға қорғасын («сатуризм»), кадмий («ита-ита»), сынап қосылыстарымен (“минамата”) және т.б. уланудан пайда болған аурулар жатады.

Денсаулық үшін зиянды органикалық  және бейорганикалық заттар

Көптеген органикалық  заттар улы және жоғары дәрежеде тұрақты  болып табылады. Олар көбінесе канцероген, мутаген, тератоген немесе басқа аурулардың  пайда  болуын  күшейтеді.

Органикалық қосылыстардың  ішінде, әсіресе, галогенді көмірсулар мен полициклді ароматтық көмірсулар (ПАК)  қауіпті.

Галогенді көмірсулар. Бұл топқа бір немесе бірнеше көміртегі атомдары хлор, бром, йод немесе фтормен алмасқан органикалық қосылыстар жатады. Хлорлы көмірсулар кең таралған. Олардың көпшілігі тұрақты, ағзалар оларды жеңіл сіңіреді және жекелеген мүшелер мен ұлпаларда жиналуға қабілетті. Мысалы, поливинилхлорид (ПВХ), полихлорды бифенилдер (ПХБ), ДДТ (пестицид), тетрахлорфенол және тетрахлорэтилен (еріткіштер). Бұл топқа өте улы зат — диоксиндер де  жатады.

ПВХ мен винилхлорид бауырдың қатерлі ісігін, тері, сүйек пен  аяқ-қолдың зақымдануынан көрінетін винилхлоридтік ауруды туғызады. Ұзақ уақыт бойы винилхлорид қауіисіз деп есептеліп келді. Оны аэрозоль баллондарында газ-тасымалдаушы және медицинада наркоз ретінде қолданып келген. Тек 70-жылдары  ғана оның  улы қасиеттері анықталды.

Белгілі ДДТ (дихлордифенилдихлорэтан) да хлорлы көмірсуларга жатады. 1939 жылы Моллер бұл заттың инсектицидтік  қасиеттерін анықтады. Бұл препараттың 15 млн. тоннасы жер шарының барлық дерлік аймақтарында қолданылған. Антарктиданың өзінен шамамен 25 мың тонна ДДТ табылған. Кейіннен ДДТ   май   ұлпалары   мен   ана   сүтінде   жиналатыны белгілі болды. 70-жылдардан бастап бұл инсектицидті қолдануға тыйым салынды. Бірақ жоғары дәрежеде тұрақтылығына байланысты (ыдырау мерзімі 50 жыл) ол қоректік тізбектерде әлі де интенсивті түрде айналымда  болып  келеді.Диоксиндер қазіргі белгілі улы заттардың ішіндегі ең күштілерінің бірі. Диоксиннің канцерогенді, мутагенді, тератогенді әсері анықталған. Ол әйелдің бала туу қабілетіне әсер етеді. Диоксиннің көп бөлігі (шамамен 200 кг) қоршаған ортаға американдықтардың Вьетнамда қолданған дефолианттары түрінде шығарылды. Нәтижеде тек вьетнамдықтар ғана зардап  шеккен   жоқ шамамен 20  мың американдықтарды да қамтыды.Фенолмен улану бауырды, бүйректі, қанды зақымдайды. Ағзаның тұқым қуалау қасиетіне де әсері анықталған. Сонымен қатар канцерогенді және тератогенді әсер етеді.Халықтың денсаулығына метанол немесе метил спирті өте қауіпті. Түсі мениісі бойынша оны этил спиртінен айыру өте қиын улы зат. 30—100 мл мөлшері адамның өліміне әкеліп соқтырады.Формальдегид химия өндірісінің маңызды өнімдерінің бірі болып табылады. Фтор альдегид аллергиялық реакциялар туғызуы мүмкін. Сонымен қатар оның канцерогендігі туралы да мәліметтер бар. Адам мен басқа да тірі ағзалар бұл затпен үнемі әсерлесуде болады (пластик, ағашты-талшықтар, консерванттар, автокөліктердің газдары, темекі түтіні т.б.). Дүние жүзінде ондаған миллион тоннасы өндіріледі. Қазір бұл затты тұрмыстық мақсатта қолдануды шектеуге бағытталған  шаралар  жүргізілуде.Ауыр металдар. Көптеген ауыр металдар ағзалардың тіршілігіне қажет және микроэлементтер тобына жатады.   Оларға   цинк,   мыс,   марганец,   темір және т.б. кіреді. Сонымен қатар олар тірі ағзалар үшін улы. Ауыр металдар ақуыздармен жеңіл байланысып, майда еріп, жинақталады. Ауыр металдардың қоршаған орта мен ағзада жинақталуының негізгі көзі — отынды жағу, пестицидтер, кейбір органикалық қосылыстар, өндірістік  қалдықтар және  т.б.Белгілі мәліметтер бойынша (Вронский, 1996) антропогенді заттар есебінен қоршаған ортаға қорғасынның 94-97%-ы, кадмийдің — 84-89%-ы, мыстың — 56-87%-ы, никельдің — 66—75%-ы, сынаитың — 60%-ы шығарылады.Қорғасынның негізгі көзі — автокөлік жанармайы болып табылады. Қорғасынның көп бөлігі металлургия кәсіпорындары мен ауыл шаруашылығында пестицид ретінде мышьякты) қорғасынды қолдану кезінде шығарылады.басталуымен тығыз байланысты. XX ғасырдың қала тұрғындарының қаңқасындағы қорғасынның мөлшері 1600 жыл бұрын өмір сүрген адамдармен салыстырғанда 700—1200 есе артық.Қорғасынмен улану немесе «сатуризмнің» белгілері мынадай: тез шаршау, кешке көру қабілетінің төмендеуі, қан аздық, бүйректің зақымдануы, жүрек ауруы,  уақытынан бұрын  босану, түсік  тастау.Кадмий. Ауыр металдардың ішіндегі ең улы элемент. Ортаға кадмийдің шығарылу себептері тас көмірдің шаңы, химиялық тыңайтқыштар, пластмассалардың қалдықтары мен жану өнімдері, темекі түтіні. Қорғасынға қарағанда кадмий топырақтан өсімдікке жеңіл өтеді (70%-ға дейін) де, ағзадан баяу шығарылады. Негізінен бүйректі (бүйректе жиналады), жүйке жүйесін, жыныс мүшелерін зақымдайды, тыныс алу жүйесіне зиян. “Ита-ита” ауруын туғызады.

Сынап. Қоршаған ортада кеңінен  таралған. Дүние жүзіндегі сынаптың өндірісі жылына 10 мың т. астам. Ол негізінен электротехникада, медицинада және химия  өнеркәсібінде  қолданылады.

Металдық (элементарлық) сынап  іс жүзінде ағзаға зиянды емес. Бірақ бу түріндегі сынаптың әсері қауіпті. Ағзаға тамақпен не тері арқылы енген сынап тұздарының қауіптілігі жоғары.

Сынаптың металлорганикалық  қосылыстары (әсіресе метил сынап) ағза  үшін  өте  улы және қауіпті.

Асбест. Соңғы кезде дәрігерлердің назарын өзіне аударып отыр. Ұсақ асбест шаңы — асбестоз ауруын туғызады. Өкпе ұлпаларын зақымдап, қатерлі ісіктерге әкеледі.

Қала және адамның денсаулығы

Қазіргі кездегі адамның  экологиялық ортасы – қала. Ол ең ірі және табиғи ортадан өзгеше, көптеген параметрлері бойынша экстремалды деуге болатын орта. Қалада техногенді қуаттың орасан зор концентрациясы  жиналады.

Дүние жүзінің қалаларында  қазір ғаламшарымызды мекендейтін халықтың шамамен жартысы шоғырланған. Соңғы 45 жылда қала халқының саны 729 млн-нан 2540 млн. адамға дейін өсті, яғни 3,5 еседей, ал олардың халықтың жалпы санындағы үлесі 29-дан 44%-ға дейін артқан. Сонымен қатар, қалалардың іріленуі жүріп отыр. 1995 жылдың соңына қарай дүние жүзінде халқының саны 1 млн.-нан астам халқы бар 320 қала және 5 млн.-нан астам  халқы бар 48 қала болған.

Бірақ урбанизация (латын  тілінен аударғанда urbanus - қалалық) процесі  тек қала халқының немесе қалалардың мөлшері мен санының артуымен ғана шектелмейді. Сонымен қатар, бұл  процесс қоғам өміріндегі қалалардың рөлінің артуынан, көптеген адамдардың өмір сүру салтының өзгеруінен де көрінеді.

Қалалардағы адам экологиясына тән нәрсе — бұл табиғи экологиялық факторлардан оқшаулану болып табылады. Қажетті мөлшерде өсімдіктер, тірі топырақпен, сумен қамтамасыз етілген. Адамның биологиялық табиғаты мен оның табиғатқа қарсы іс-әрекетінің нәтижелері арасындағы қайшылық, әсіресе қала жағдайында  шиеленісе түседі.

Қазіргі кездегі қала —  күрделі әлеуметтік-экономикалық ағза. Ол демографиялық, экономико-географиялық, инженерлік-құрылыс, сәулеттік факторлардың әсерінен, қоршаған экономикалық кеңістік пен табиғи ортаның алуан түрлі өзара әсерлері нәтижесінде қалыптасады. Көбінесе, қалалармен қоғамдық процестің көптеген белгілерін байланыстырады. Бірақ, қала өркениеті — қолайлы жағдайлар, тұрмыстың жеңілдеуіне әкелгенмен, коммуникация тығыздығы, әр түрлі қажеттіліктерді қанағаттандыру мүмкіндіктері — тек барлық  жағынан қолайлы орта  емес.

Қала ортасы адамның басты  сапасы — оның денсаулығына қолайсыз әсер етеді. Атмосфераның, судың, азық-түлік өнімдерінің, күнделікті қажетті заттардың өнеркәсіп пен транснорттың қалдықтарымен ластануы, электромагниттік өріс, вибрация, шу, ауаның дезионизациялануы, тұрмыстың химияландырылуы, шектен тыс көп ақпараттардың ағыны, уақыттың жетіспеуі, гиподинамия, эмоциогенді қысым, дұрыс тамақтанбау, зиянды әрекеттердің кеңінен таралуы — осылардың барлығы қосылып адамның денсаулығын нашарлатады.

Қала халқының басым бөлігі демалатын қаладан тыс, табиғи жағдайда өткізуге тырысады. Бірақ, мұндай жерлерде мүмкін болатын рекреациялық (рекреация латын тілінен демалу, сауығу) қысым артады да, олар: қаланың жалғасына айналады.

Техногендік сипаттағы  төтенше жағдайдың пайда болу әсері

Қазіргі кезде қоршаған ортаға және адамға тікелей зияны бар  өндіріс орындары көптеп саналады. Бірақ ондағы технологияның деңгейі  бақылау және жұмыс жүргізуі, сонымен  қатар, орындау тәртібінде талапқа  сай емес жағдайлар кездесуде. Оның үстіне бұл жағдайды экономикалық кризиспен  экологиялық проблемалар қиындатып  жіберді. Өндіріс орында болып жатқан апаттар мен катастрофаны талдап көргенде олардың орнын алатын жағдайлары технологиясы ескі, техникалары өзіндік  ресурстарын тауысқан өндіріс орындарында  көп кездесетіні анықталық отыр. Сонымен қатар қауыпты өндірістердің  мекен жайларға жақын орналасуы  да өзінің әсерін беруде.

Техногендік сипаттағы төтенше  жағдай

Химиялық қауіпті объектілердегі апаттар  

Радиациялық қауіпті объектілердегі апаттар  

Өрт және жарылыс қауіпі бар объектілердегі апаттар апаттар  

Көліктегі апаттар (темір  жол, автокөлік, әуе, су және метро)  

Гидродинамикалық қауіпті  объектілердегі апаттар 

Коммунаолды және электр жүйесіндегі  апаттар

Техногендік сипаттағы төтенше  жағдайды топтау

Химиялық қауіпті  обьектідегі апаттар

Химиялық өндіріс халық  шаруашылығында кеңінен пайдаланады.Бірақ  кейбір кездерде кішігірім апаттар  орын алуда.Ол апаттар әсерінен химиялық зиянды заттар атмосфераға тасталынып қоршаған ортаны ластауда.Химиялық өндірістің қауіпсіздігі шикізаттың және өнімнің  физика химиялық қасиетіне,қондырғылардың сенімділігіне, технологиялық процестің  сипатына, химиялық зиянды заттардың  сақталу және тасмалдау шарттарына, бақылау құралдардың деңгейі  мен жағдайына, мамандардың профессионалдық  біліктігі мен дайындығына және апатқа қарсы құралдардың тиімділігіне байланысты.Химиялық қауіпті заттардың  тасталуы химиялық ластануға әкеліп соғады. Химиялық қауіпті заттар адам организміне тыныс алу жүйесі және тері арқылы енеді. Химиялық қауіпті  заттар адам организміне жара беттеріне  де кіреді. Химиялық қауіпті заттар адам организміне әсер жағынан 4 қауіпті  классқа бөлінеді:

1.Өте қауіпті.

2.Жоғары қауіпті.

3.Орта қауіпті.

4.Қауіптілігі аз.

 Химиялық қауіпті обьектілердегі апатты топтау

Химиялық саладағы апаттар 2 категорияға бөлінеді:

•жарылыс салдарынан болған апаттан технологиялық тізбектің  және инженерлік қондырғының бұзылуы;

•апат салдарынан қосымша  технологиялық және негізгі қондырғылардың зақымдануы.

Химиялық апаттардың топталуы.

Жеке.

1.Обьектілі.

2.Жергілікті.

3.Регионалды.

4.Глобальды.

Жеке - зақымдағы улы заттарды атмосфералық ауаға тастамаған апат.

Обьектілі-зияндығы жоғары улы заттардың санитарлық қорғау зонасының радиусынан аспайтын апат.

Жергілікті-зияндылығы жоғары улы заттардың қоймасының қирауынан  туындаған апат.

Регианалды-зияндылығы жоғары улы заттардың үлкен көлемді  тасталуына алып келген апат.

Глобальді-үлкен химиялық қауіпті өндірістік барлық зияндылығы жоғарыулы заттардың барлық қоймаларының толық қирауының салдарынан болатын апат

Семей полигоны –  ядролық сынақ аймағының экологиялық  зардаптары

2004 жылы 9-10 қаңтарда болған  Ресей Президенті Владимир Путин  Қазақстанға сапары кезінде “Байқоңыр”  ғарыш айлағын жалға алу мерзімін 50 жылға ұзарту және оны екі  жақтың бірлесіп пайдалануы жөнінде  ортақ келісімге қол жеткізді.

Әлемде ең “ғарышқұмар” ел саналатын Ресей өзінің ғарыш  аппараттары-ның 70 %-ін “Байқоңырдан”  ұшырады. Бұрынғыдай емес, қазір ғарыш  кешенінде жоспарланған бағдарламалар  мен жобаларға Қазақстан мамандарын көбірек қатыстыруға мүмкіндік  қарастырылып жатыр. Екі ел президентінің  кездесуі барысында қол жеткізілген  тағы бір нәрсе – «Байқоңырдың»  экологиялық қауіпсіздігін арттыруды  қамтамасыз ету болса, бұл бағыттағы  бастамаларды әзірге көре алмай отырғанымыз  рас. Келісімде экологиялық тұрғыдан қауіпті отындармен (мәселен, гептил) жұмыс істейтін ғарыштық-зымырандық кешенді пайдалануды біртіндеп  қысқарту қарастырылғанмен, түбегейлі  шешімін таппаған сыңайлы.

Тақырыптың өзектілігі: “Байқоңыр” төңірегіндегі экологиялық жағдайдың  қаншалықты күрделі екеніне зер  салайық: мәселен осыншама жыл бойына ғарыш айлағын гептилмен жұмыс  істейтін 2000-нан аса зымыран тасығыштар ұшырылыпты. Әл-Фараби атындағы Қазақ  Ұлттық Университетінің ғалымдары  Қарағанды облысы, Ұлытау ауданының  ауласында, жер қыртысында, өсімдіктерде, суында гептильдің түрлі көлемдегі  дозалары барын анықтапты. Кей өңірлердің 1 шаршы метрінде гептильдің мөлшері 2500 млг-ға дейін жететін көрінеді. Ал, оның адам денсаулығына аса қауіпті  емес деп саналатын ең жоғарғы дозасы – 1 шаршы метрге 0,1 млг болуы керек!