Тікелей салықтардың салық жүйесіндегі рөлі

   Кіріспе 
 Салық -  бүгінгі күннің өте  өзекті мәселесі. Еліміздің экономиксының өркендеп, халық тұрмысының жақсару негізінен салық  үлкен роль атқарады. 
 Салық кодексін дайындап -  жасаушылар халықтың салық  мәдениеті мен  кәсіборын  басшыларының кәсіби деңгейін көтеріп, салық Кодексін өмірге тиімді түрде енгізіп, жүзеге асуын қадағаламайды. 
 Жаңа салық есептемесінің тәсілі бұрыңғы жүйеден  әлде қандай  тиімді. Ол салық саласы қызметкерлеріне нақты, дәл есеп  жүргүзуге мүмкіндік берсе,  салық  төлеушінң салықшымен тікелей байланыс   орнатуына жол ашады. Тиімділігі – жолай бұрмаланбай  электронды құралдар арқылы тура есепке  алынады.  
 Сондықтанда  салық  төлеу барысында  әр түрлі келеңсіз  жағдайларға ( тамыр – танысқа арқа сүйеу,  салық көлемін жасырып қалу т.б.) жол берілмейді. 
 Салықтар шаруашылық  жүргізуші субьектілер мен  халық табысының қалыптасуындағы  қаржылық  қатынастардың бір бөлігін білдіреді. Мемлекет салықтарды экономиканы  дамыту және оны  тұрақтандыру барысында экономикалық тетік ретінде пайданылады. 
 Салық қоғам  өміріндегі орның айрықша  екенін  өз  жұмысымызда сөз етпекпіз.

Тікелей салықтардың салық жүйесіндегі рөлі. 
  
 Салық  және басқа  төлемдер деп заң  актілерімен белгіленген тәртіпен  шарттарға  сәкес  төлеушілердің  бюджетке  немесе  бюджеттік емес  қорларға  міндетті түрде  жасайтын жарнамалары аталады. Ұлттық табысты қайта бөлу фкторы бола  отыра  салықтар  мына  жағдайларда жүзеге асырады. Бөлу жүйесінде пайда  болатын  қатерлерді жоюға  мүмкіндік  туғызады. Адамдардың  осы немесе  басқа  әрекеттерінің дамуын ынталандырады (немесе  ынталандырмайды). 
 Мемлекетке түсетін  салықтардың  алымдардың,  баждардың және басқа  төлемдердің ( бұдан кейін  салықтар)  жиынтығы  және  олардың  құрылуын  формалары  мен  әдістерінің жиынтығы  салық  жүйесін құрайды. 
  Салық  жүйесі  мемлекеттің  сәйкес  келетін  заңдылық  актілеріне негізделеді. Оның арқасында  салықтың  құрылуының  және  жиналуының нақты   әдістері,  яғни  салықтар  элементтері белгіленеді. 
 Салықтың субъктісі  немесе салық  төлеуші – заң арқылы  салық төлеу міндеті  артылған  адам.  Бірақ  салықтың  ауыртпалығы  бағалар  механизмі  арқылы  басқа  тұлғаға  жүктелуі   мүмкін.  Сондықтан  арнайы  салық  төлем  қызметін атқарушы -  салықты  ақиқат төлейтін тұлға, белгіленеді. 
 Салықтың объектісі -  салық есептелетін табыс немесе мүлік  
(жалақы,  пайда,    құнды қағаздар,  жылжымайтын мүліктер т.б.). 
 Табыс көзі  - есебін салық  төленетін табыс. 
 Салық ставкасы – салық салыну  бірлігіне келетін  салықтың  көлемі (табыстардың  ақша  түріндегі бірлігі, тауардың өлшем бірлігі және т.б.). 
 Тұрақты  прапорционалдық прогрессивтік салық  ставкалары болды. Тұрақты  ставкалар табыстар  көлемінің  мөлшеріне  байланысыты емес,  салым бірлігіне абсалюттік сомада белгіленеді.  
 Прапорционалдықтар -  салық  объектісіне, оның  жіктелінуіне байланысты  болмай, біркелкі проценттік қатынаста салынады. 
 Прогресивтік ставкалар -  табыстың өсіп  отыруына байланыты прогресивттік салықтың орташа  ставкас өсіп отырады. Салық салуда  прогресивттік ставкасы бойынша  салық төлеуші табысының үлкен  үлесін төлейді. Прогресивтік салықтардың  зардабының үлкен табысы  бар  адамдар  тартады. 
 Регрессивтік -  табыстың өсіп  отыруына  сәйкес. Регрессивтік салықтардың үлкен  табыстары  барларға  пайданы, ал  табыстары  көп емес  физикалық   және  заңды  тұлғалар  үшін  өте  ауыр  келеді. 
  Салық  салу -  бұл табысты және қайнар  көздері  мемлекеттік құралдарды  толтыру  үшін  реттеуші  құрал. Мемлекет  пайда  болысымен  тарихи  салық  та  пайда  болды. Салық неше  ғасыр  бойы өмір  сүреді,   соншама  экономикалық теория оптималды салық салу  қағидасын  іздеуді  алғаш  рет  Адам Смит  қалыптастырған. 
 Қазіргі заманғы  салық жүйесі бірнеше  қағиданы  қолданады: 
Ø  Жалпылай, яғни  табыс  табатын  барлық  экономикалық тұлғаларды дамыту; 
Ø Тұрақтылық, яғни  уақытында  салық мөлшері мен  салық түрінің тұрақтылығы; 
Ø Тең күштеу, яғни  салықты  салу  барлық  салық  төлеуші үшін  бірдей болуы керек; 
Ø Міндеттеме, яғни  салықтың  мәжбүрлігі  төлеммен құтқармау,  салықты  төлеуде және есептеуде тұлғаның  дербестілігі; 
Ø Әлеуметтік-әділеттілік, яғни  салық мөлшері және салық  жеңілдігін  құру, бұл аз  табысты  кәсіпорынға,  халыққа  аяушылық ықпал жасау; 
 Салық жүйесі мемлекеттің заң актілерінде негізделеді,  мұнда салық  элементтері  құралады. 
 Бұған кіретіндер: 
1. Салық тұлғасы немесе  салық төлеуші, яғни  салық төлеу  міндетін артырған тұлға, ол  заңды және жеке тұлға бола алады. 
2. Салық нысан,  яғни  табыс және мүлік,  осылардың салық  есептеу ( жалақы, табыс, бағалы қағаз,  қозғалмайтын мүлік). 
  
 Салық көзі – бұл қоғамның таза  табысты нысандарының тәуелдігін байланысыз салық салу. 
  Салық мөлшері -  салықтың  маңызды элементті, бұл элемент салым бірлігіне байланысты салық шамасын анықтайды.  
 Төлем жасау,  қабілетіне  байланысты салықтар  тікелесі және жанама  болып  бөлінеді. 
 Тікелей салықтар төлем қабілеттігіне тікелей пропорционалды болады.  Осыған жататындар: 
v Азаматтарға  салынатын табыс салығы және корпарациялардың (фирмалардың) пайдасына  салынатын салық; 
v Мүлік салығы осының ішінде меншікке  (жерге,  қозғалмайтын мүлікке) әлеуметтік  сақтандыруға,  жалақы қорына және  жұмысшы  күшіне (әлеуметтік  жарнамалар деп аталатындар) салынатын  салықтар пайданы  шетелге  аударған  үшін  салынатын салықтар;. 
 Жанама салықтар  - бұл  белгілі  тауарлар  мен  қызметтерге  салынатын салықтар. Жанама  салықтар  бағаға  үстем жасалып алынады ( мысалы  акциздар). Бұлар жарым -  жартылай немесе толық тауар қызметтер  бағасына адарылады. 
 Жанама салқтардың негізгі  түрлері: 
ü Үстеме  құнға  салынған салы  акциздер ( тауар немесе  қызметтердің   бағасына  қосылатын салықтар). 
ü Мұрагерлік салық. 
ü Жылжымайтын  мүліктермен  және  құнды қағаздармен  жасалатын  келісімдерге  салынатын  салық және  басқалар. 
  
 Дамыған  елдердегі  салық салу  тәжірбиесіне сүйенсек  салықтардың  жетекші  екі  түрі  болады. Мұның негізінен  табыс салығы  адамдардың және  заңды  тұлғалар табыстарының  барлық көздерінен  түскен   жиынтық   түсімдерге прогресивтік  салық салу  және  үстем  құнға  салынатын  салық құрайды.  
 Табысқа  салынатын салықтар  физикалық  тұлғаларға  салынатын  табыс  деп және  заңды тұлғаларға салынатын табыс  салығы  деп  ажыратылады. 
  Индивдуалдық табыс салығы  -  бұл  жеке  табыстар салығы,  салық  төлеуші  физикалық  тұлғаның  табыстарынан (әдетте  жылдық) алынатын  салым  болып табылады. Төлемдер жыл бойы жасалынады. Бірақ түпкі есеп жыл  аяғында жасалынады. Түпкі есеп салықтың  бір  түрі  тікелей прогресивтік салыққа  жатады. Әр елдің салық  жүйелерінің орталық  ұқсастықтары  болады, сонымен бірге  салық  жүйелерінің көбіне серіктестіктер салық салудың жеке объектісі деп саналмайды. Олар  арқылы пайда серіктестіктің мүшелеріне  түседі деп  есептелетіндіктен  табыс салығы  серіктестікке, оның  мүшелеріне салынады. 
 Соңғы жылдары табыс салығының ставкасының  төменде тенденциясы байқалып отыр. Көп  экономистердің  тұжырымдауы бойынша «әділетті» салық жүйесі үшін  табыс салығының ашық бейнеленген  прогресивтік ставкалары  қажет, яғни байлар кедейлермен  салыстырғанда  үлкен салық  төлеу керек. 
 Заңды тұлғаларға  табыс салығы -  корпарациялардың (фирмалардың) пайдасына  салынатын салық. 
 Көп елдерде бұл тікелей прогресивтік салық болып табылады. Осы салық  копарация (фирма)  заңды тұлға  болса   ғана алынады.   
 Копаративтік салық  фирмалардың  салық төлемдерінің басым көбін құрайды.Салық фирманың  таза  пайдасына (жалпы түскен түсімнен  барлық шығындар мен зияндарды алып тастағанда қалғандар) салынады. Дивидент  түрінде акционерлер арасында бөлінуге  тиісті таза  пайданың  бөлігіне салық салу  әр елдер әр түрлі жүреді.Алынған дивиденттер физикалық  тұлғаларға салынатын  табыс салығы  объектісіне жатады. Мұның  нәтижесінде бір  сомаға екі рет салық  салынады.   Бастапқыда,  фирманың пайдасының бөлігі деп  осыдан кейін,    салық салу жүйесінің  көзқарасы  бойынша  акционерлердің табысына айналған бөлінетін пайда  деп  оған жеке табыс салығы салынады. 
  Салықтың дамыған елдерінің  көбінде қолданылатын маңызы жағынан екінші  түрі  қосылған  құнға  салынатын салық Еңбек процесінде өздерінің  қарамағына келіп түскен еңбек  заттарына құн  салық  төлеушілеріне олардың қосқан құнына салық салынады. Бірақ  салық  төлеушілердің әрқайсысы осы  соманы түпкі  тұтынушыларға   жылжып отыратын тауарлардың бағасына қосады. 
 Қосымша құн  салығы  тауарлармен қызметтер сататын фирмаларға салынатын  тауар  құнының    5%-дан  38%  көлемінде салынады және осы  салық көп  қолданылатын тауарлар мен  қызметтерге салынады. 
 Дамыған елдердің салық  жүйесі  салықтарды және кәсіпкерлікті  қолда  ынталандыру үшін  пайдаланады. Осы  мақсатпен белгілі  жеңілдіктер қолданылады,  олардың маңыздысына  инвистициялық салық несиесі,  тездетілген амортизация, жер  қойнауының әлсіреуіне  жеңілдік беру жатады. 
 Мән жағынан    инвистициялық  несие жеке бизнесті мемлекеттің капиталдық салыммен қаржыландыруы болып табылады. Мазмұны жағынан инвистициялық салық немесе  салық  енгізуді талап етеді. 
 Ол ескірген жабдықтарды  айырбастау және  жаңа  техника енгізуді талап етеді.  
 Жеңілдетілген амортизацияның мәніне келсек, ол  мынада. Негізгі капиталдың  нарықты тозуынан елеулі артық  масштабқа   амортизация жасауға   үкімет рұқсат береді. 
 Мән жағынан  қарағанда  бұл  кәсәпкерлерге берлген салық  салынатын пайданың сомасын  азайтады. Негізгі капиталдың  айналымын  жеделдетеді.  
 Қазақстанда салық  республикалық және  жергілікті деп  екі топқа  бөлінеді: 
Ø Республикалық  - бұл  міндетті. Төлем сомасы тең  үлесі республикалық  бюджетке және салық  төлеуші қала  немесе аудан бюджетіне түседі. 
Ø Жергілікті -  салықтың мөлшері жергілікті үкіметтің шешімінен анықталады.  
   Қазақстан Республикасының   нарықтық экономикада салық жүйесінің дамуы. 
 Салық реттеудің селективтік тарамдарымен қатар, мемлекет салық механизмін  шаруашылық конъюктурасына  жалпылама  ықпал  ету  үшін кең  қолданылады. Мысал ретінде 80-і жылдардың басында  өкіметке   Р.Рейганның  әкімшілігі келісімінен кейін жалпы экономикалық конъюктураны  ынталандыру  мақсатымен  салықтарды елеулі  төлемдену үшін  жүзеге асырған ірі  масштабты шараларды атап өтуге болады. Американдық  экономист Лаффердің есептеулері осы  бағдарламаның  теориялық  негізін  құраған      Лаффердің дәлелдеуі бойынша салықтың  төмендеуінің   нәтижесінде  экономикалық өсу және  мемлекет  табыстарының  өсуі орын алады  (Лаффердің қисық сызығы). Корпорациялардың  табыстарына  салық  статистикаларының тым  көп  өсуі олардың  капиталдық  салымдар  жасауға  ынтасын  жоққа  шығарады. Ғылыми  технткалық  прогресті тежейді, экономикалық өсуді төмендетеді. Осының нәтижесінде  мемлекет  бюджетінің  түсімі азаяды. Профессор Лаффер  бастаған  Американдық экономистердің теориясы  дәлелі  бойынша  табыс  салығы  ставкасы  50%  асқанда  фирмалар мен  адамдардың өскерлік  белсенділігі  күрт  төмендейді.  
 Сызба түрінде  осы  жағдай  мына  түрде   көрініс  табады. 
 Теория  бағытынан  салық  салу және  табыстар  шкаласын  дәлелдеп,  оны  жасау  мүмкіндігі  ешталай екендігі ақақат. 
  Бұл мәселе  ұлттық  психологиялық  мәдени  факторлар  аз  әсер  етпейді. Мысалы,  американдардың айтуы бойынша,  Швецарияға   табысқа салық салу  шкаласының мөлшерінде (72%) АҚШ-та  бір  адамды  жұмыс  істемеген болар еді.   

Экономикалық  іс шаралардың барысына  ықпал  ету,  мемлекеттік   қажеттілік  тұрғысынан  реттеп  отыруды мемлекет  салық  жеңілдіктері арқылы жүзеге асыруды. Оның тікелей сипаты  жартылай немесе толықтай салықтан  босату. Мұндай жүйе  біздің  елімізде де бар. 
 Кіріс пен таза пайданы  экономикалық  жаңа  бір  саясатына немесе  бүтін  өндіріс  түрінің дамуына  жұмсау   инвистиция  тарту сияқты   мақсаттарда  салықтың кей түрінен  бүтіндей босату қолданылады. Іскерлік  табыстың белгілі бір түлеріне  жеңілдетілген салық жүйесін  пайдалану -  экономиканы мемлекеттік реттеуде  сараланып қолданылатын және өте  ыңғайлы  әдіс. Мысалы: мерзімді амортизацияны жеңілдетілген немесе дифференциялды салық  мөлшері  салық төлеу мерзімін  созу немесе кейінге қалдыру салықтардан  еркін  резервтік, инвистициялық әрі басқадай  қорлар құру және  нақты салық  жеңілдікері мен преференциялар сияқты түрлі  экономикалық және  салық  тегершіліктері  жетерлік. Қазақстан экономикасының өтпелі кезеңінде  салық  төлеу  мерзімін созу немеск кейінге қаодыру, салықтардың  еркін  резервтік, инвистициялық әрі басқадай  қорлар құру және  нақты салық  жеңілдікері мен преференциялар сияқты түрлі  экономикалық және  салық  тегершіліктері  жетерлік. Қазақстан экономикасының  өтпелі  кезеңінде салық  жеңілдіктері  жаппай іскерлікті буырқандырып экономиканың  басым салаларына  ірі инвистициялар әкелуге себебін  тигізеді. Алайда,  қазір отандық  экономика  өзінің   өрлеу  белесіне  көтеруге  бастағанда мұндай  салық  жеңілдктерінің  сақталып  қалуы мемлекетпен инвистициялар арасындағы  мүдделік  қарым – қатынасқа  өз  салықпен тигізеді.  
 Нәтижесінде  бюджетке  өндіріс көлемінің  ұлғаюына  қатысты салықтар  бюджетке  түсетін  түсімдер  елеусіз,  салық  салмағының  коэффициенті әсерсіз қалуда.  Кейінгі  кезде  салық  жеңілдікьерінен  салық  -  кеңістігінде елеулі  қарама  қайшылықтар туып,  салықтың  әмір жүргізуіне  кесірін  тигізуде. 
 Ең бастысы  өндіріс саласына   қарамай  салық  төлеушілердің  барлығы  заң  алдында   тең  деген   талапқа  салықтың   жеңілдікті  реттеу қайшы келіп  экономиканың  түрлі  салаларындағы  кәсіпорындарды алалауда, 
  Нақты салаға  салық жеңілдігін  орнату   тәжірибе көрсетіп отырғандай қамқорлық пен  қолдаудың  керемет бір  тиімді  әдісі  кездессе,  тиімді  деуге келмейді. Жеңілдік  беріліп  отырған кәсіпорындар мен жеке  тұлғалар, ( жеңілдік  беріліп отырған) жеңілдік жүмейтін  экономикалық  қызмет  салық  әмірін пәрменді қолдануда  қиыншылық  тудырады. Оның үстіне  салық  төлнеден  бұлтарту үшін  арсыз пайдаланатындар да  аз емес. Преференция  түріне  жататын салық каникулының ұлттық  қорды  қолдануда берекесіздік  тудырып, түбірде кірістің  жоғалуына соқтықтыратынын  халықаралық  тәжірбие көрсетіп отыр. 
 Кіріс министірлігінің  аймақтық огандарының  деректері бойынша мемлекеттің  бюджеттің  жалпы  түсімінің  48 пайызына, немесе  ішкі жаппай  өнімнің 9,9 пайызына пара-пар  салық  жеңілдіктері мен  проференциялар 1999 жылы 188,9  миллиард  теңге  тұрған. Оның 66,2 пайыздың қошақты бөлігі ішкі тауарлар өндірісінің  қосымша құн  салығына  жасалған  жеңілдік. Ал  осы жасалған жеңілдіктің 42,9 пайызы                       
(салық  өндірістік ставкасымен алынатын)  экспортталатын  тауарлар  түріне 42,4 пайызы  айналымға жеңілдік үлей 22,7 пайыз. 
 2000 жылдың алғашқы  жартысында мемлекет кірісінің 48,1 пайызы немесе жаппай ішкі  өнімнің 11,8 пайыз  көлемінде 124,7 милиард теңге тұратындай  жеңілдік берілген. Үлес  салмағы  бойынша ең  көбі 74,8  пайызы  ішкі тауарлар  өнімнің  қосымша  құн  салығына жасалған жеңілдік.  
 Экспорттар тауарлардың  қосымша құн  салығын  ( нөлдік ставкасы) 1999 жылғы 31 пайыздың көсеткіші 2000 жылдың алты  айының ішінде өткен  жылына  қарағанда 43,8  пайызға өскен  байқалады.  Жеке құрылыс жүргізу және  техникалық жабдықтарға деген  шығындарды бір  маусымдық шығындар есебінде «салықтар және  бюджетке басқадай міндеттік төлемдер туралы»  заңының 2010 бабына сәйкес жеңілдіктерге  жатқызу осы  жақын күндерге дейін күнінде болады. Айтылып отырған жеңілдік те   салық тлеушілердің  теңсіздігін туғызады. Мемлекеттік кірім  министірлігінің деректеріне сүйенсек  технологиялық жабдықтар бойынша берілген  жеңілдіктер 40,8 миллиард теңге  шығын әкелген. 2000  жылдың қаңтарынан  бұл  бап   өзгертілді. 
 Салықтар заңының 138 бабына сәйкес  өндіріс  үшін  жер  ең  басты  қажеттілігі  болып  табылатын ауыл еңбеккерлеріне патент негізіндегі салықтың қарапайым бір  түрлі қолданулуда. 
 Патенттің құны мен бюджетке төленуі керек  салықтардың  айырмашылығы 80 пайыз екен.  
 Салық комитеттрі  жер басты өндіріс  көзі болып  табылытын ауыл  шаруашылығы  тауарларын өндірушілер мен  заңды тұлғаларға 1999 жылы 1335 потент берілді. Жаңағы 80 пайызға келген салықтың және  басқа төлемдер бойынша 1769,8 миллион теңге  көлемінде  алым түссе, оның  ішінде  қосымша  құн  салынған 223,5  миллион теңге  жиналған. Бұл жеңілдетуге кеткен салықтың 12,6 пайызы. Ал  төленген салық 113,5 миллион теңге. Оның 143 миллионы  ауыл  шаруашылығына жасалған жеңілдіктер. 
 Тікелей «инвистицияны»  мемлекеттің қолдау туралы заңына сәйкес ҚР Инвистиция жөніндегі  агенттігіне өкілетті орган ретінде салық пен  төлемдердң кейбір түрінен босату арқылы инвистициялармен келісімдерді  бекіту құқығы  берілген. МНМ  ақпараттар негізіне сүйенсек 1997 жылдан 2000 жылдың бірінші  жартысына дейін  124 кәсіпорынға 1,9 миллиард теңге жеңілдік  жасалған. Салымдар салық  ауыртпалығының жартысынан астамынан  босатылуы кәсіпорындардың  қаржылық жағдайын жақсартып жіберген түрі көрінбейді. Жаңадан кәсіпорындардың  ішіндегі 25  жеңілдікті 1998  жылдан бері пайдаланып келеді. Олардың қаржылай жағдайына қарап  көрсеңіз 11 ғана халі  жақсы. Ал  қалғандарының 1998 жылға  қарағанда 1999 жылы 51,1 миллион орнына 349,0  миллион теңге  шығынға  батуы  еш сын  көтермейтін айғақтар. 
 1999 жылы осы кәсіпорындардың арасында 10303 жұмыс  орны  ашылса, оның 63 пайызы «Тексуна Кеншлз МНК» ( 4878 жұмыс орны)  үлестеріне  тисе,  қалғаны 147 кәсіпорын еншісінде,  яғни 3822 жұмыс орны оларың  әрқайсысына  26 жұмыс орны айналған.Бір жұмыс орны бюджет есебінен қаржыланып отырған деп  батыл тұжырым жасауға болады. Бәсекелестігі жақсы жаппай  қойылған секторлар мен  кәсіпорындар араларында жеңілдіктер өндірісшілерді ялауды  сияқты көрінері сөзсіз. 
 Өндірі технологисы ескірген немесе  өнімге  кетер шығының ақталуы қиын  ұн, нан,  кеспе,  кодитерлік бұйымдар  өндіруге  сүт өнімдері мен  балмұздақ  шығанушы кәсіпорындарға -  ұялы телефон байланыстарын орнатушы  екі  компанияға  шарап  өнімдерін өндіруге  орай жеті  жобаға сыра  өндіріске  қатысты  алты  жобаға  не үшін «қамқорлық» қажет екенін  білмейді. 
  Бұндағы  шығар  қортындыға келсек,  жеңілдіктер мен  префенцияларды пайдаланушы  кәсіпорын  инвистициялар қарқынсыз және  тиімсіз  жұмыс  істеуде – бұл  бір  жеңілдіктер жұмыс  орнына  қарай  берілмейді  -  екі жеңілдік  берілген  инвестор  кәсіпорындар  экономиканың салаларындағы бәсекелестік  шарттарына кесірін тигізуде – үш  қазіргі айтылып жүрген пікірлерге тоқталсақ: жаңа салық кодексін енгізу  жайында ұсынылып жатқан бұрынғы жеңілдік  тәртібін инвистициялық салық  преференциясы ретінде  қолданған жөн. 
 Инвистициялық салықтың преференциясы,  сол  құжат жобасында  айтылғандау салық  төлеушілер өз  ықтиярымен жылдық  кіріс  көлеміне  қарай  үй  құрылыстарын  пайдалануға  дайындап беру немесе  өндірісті ұлғайтар мақсаттағы құрылыс -  монтаж жұмыстарын  жүргізу керек.  
 Осыған орай кәсіпорындарды жекешелендірудің бастапқы  келісім шарттардың  талабына  сай жұмыс жасаушылармен арадағы қарым –қатынасты,  біртіндеп салық  міндеттерінің жалпыға бірдей тәуелді қалпына  түсіру керек. Ал  қосымша инвистиция әкелге шетнлдік пен отандық  инвистицияларға  тепе-тең жағдай туғызған жөн. 
III бөлім. Қазақстан  Республикасындағы  салық жүйесінің қызмет атқару мәселелері. 
 Мемлекеттің  қандай да  болмасын  салық  жүйесі негізінен  екі қызметті  атқарады. 
 Біріншісі – фискалды қызмет болса, екіншісі реттеуші қызмет. Фискалды қызмет ешкімді де  алаңдата  ой»майды,  себебі кез келген  мемелекеттің өмір сүруі үшін  қаражаттың қажеттілігі өте маңызды нәрсе. Реттеуші қызмет  әркімнің  мейлін мелекеттің  немесе  кәсіпкердің болсын, аса  қызықтыратын мәселесі болып табылады. Бәрімізге белгілі таразының екі жағы  бар,  біріншісі мемлекеттің  қажеттілігінен  туындаса,  ал екіншісі еркін кәсіпкерлікті ұстағандардың  мүдделерінен шығады. 
 Қазақстандағы салықтардың атқаратын реттеуші  қызметіне кеңінен тоқталсақ, оның оншалықты өз атына  сәйкес келе  бермейтінің жақтарын байқауға  болады. Негізінен салықтардың реттеушілік  ролі  мынандай шарттарға  жауап беру  қажет: мемлекеттің бюджетіне  түсетін кіріс мөлшерінің белгілі бір  деңгейінде  ұстап отыру  және  кәсіпорындар мен жеке тұлғалар  салынатын салықтардың  ауыртпалығын реттестіру. 
 Қазақстанның 2030  жылға  дейінгі даму  стратегиясында болашақтағы  мелекетіміздің негізгі байлық көзі  шикізатты,  соның ішінде ең біріншіден мұнайды экспорттау болып табылады. Екнші жағынан,  салық салынатын базаның кемуінен экспорттаушы емес экономиканың басқа  саласындағы қызмет  атқарып отырған кәсіпорындарға жүктелетін салық  ауыртпалығы арта түсуде. Аталған  кемшіліктерді жою  үшін, ең  алдымен салық  заңына  жаңадан өзгертулер қажет.Салық  төлеушілер үшін  салық  жүйесінің ең болмағанда үш-бес жылға  дейін тұрақты болып  дамуды аса  маңызды шарт болып  табылады. Ал  артық  табыс мөлшері қазіргі салық заңында кәсіпорындарың  ішкі пайда нормаларына сәйкес үстеме пайда салығы арқылы алынып  отыр. Бұл  аталған салықтың кемшілігі мынада: біріншіден,  ішкі пайда нормасын  анықтау кезінде оның мөлшеріне  әр  түрлі себептер мен  субъективті жағдайлар әсер етуі мүмкін, екіншіден,  пайда нормасын  қайта-қайта  қарастырып отыру қажет, өйткені шикізаттың  әлемдік бағасы  күн сайын  өзгерістерге ұшырау мүмкін. Сонымен  шикізатты экспорттаушыларға  қолданылып келген үстеме пайдаға салынатын салықты алып  тастап бір ғана прогресситі  табыс салығын  қолданған  дұрыс болар еді. 
 Қазіргі таңда  кәсіпорындарда  қызмет атқаратын жеке тұлғалардың жалақыларына әр түрлі: табыс салығы және  әлеуметтік салық  салынады. Мәселені заңды тұлғалар жалақыны  төлейтін  жайын қарайтын болсақ, онда жалақы үлестіру барысында  кәсіпорындардың қосымша  қаржыға шығындалуын байқаймыз. Жалақы қоры  неғұрлым көбейген сайын кәсіпорындар  әлеуметтік салықты соғұрлым көп  төлейді. Қазақстан салық  жүйесінде орын  алып  отырған әлеуметтік салық  компания  қожайындарының өз  қызметткерлерінің жалақы  мөлшерін көбейтуін  ынталандыру тұрмақ,  керісінше бұл  салықтан  қалай  құтылуды ойлап,  бастарын қатыруға  итеріп отыр. Тек әлеуметтік ставкасының жоғарлығында ғана болған жоқ,  сонымен қатар  бұл  салық  салынатын  базадада болып т 
 Қазақстанның жалақы алушы  азаматтары әлеуметтік  салықтың ауыртпалығынан құтылғанымен,  жалақы төлеуші  компанияларға үлкен  ауыртпалық  жүктеліп  отыр. Себебі жылдың жалпы  жалаұқы қоры  орташа есеппен алғанда   компаниялар  пайдасының 40-70  пайызын  құрайды, ал  осы уақытқа дейін әлеуметтік салық  ставкасы 26 пайызды құраған болса,  кәсіпорындар

 Таблицадағы көрсетілгендегі  компанияның тек үш қызметкері ғана 45 000 тг  артық жалақы  алады, ал жалақы қоры  бойынша  компания   
75 000 тг әлеуметтік  салық  төлемейді. Әлеуметтік  салықтың  салынатын  жалақы  қоры  мөлшерін азайту қажет. Қазіргі таңда  республика Президентінің басшылығымен әлеуметтік  салық   бойынша  аталған  өзгерістердің  нәтижесінде  мемлекетке компанияларға,  әсіресе еліміздің азаматтарына  келер пайда  айтарлықтай болар еді.  
 Осындай объективті және  субъективті  жақтарды ескере отырып,  келесі  ұсыныстарды  қозғауға болады. 
 Біріншісі, жеке тұлғаларға қолданылатын шегерімнің мөлшерін өзгерту және  оның тек  табысы төмендгілерге ғана  қолдан, екіншіден,  табыс салынған ең  төменгі  жалақы  алушыларды босату. Сондықтан жеке тұлғалардың табыс салығына қолданылатын шегерімнің мөлшеріне кемдеген де ең  төменгі жалақы  мөлшеріне теңестіру  қажет. 
 Ал орташа жәе жоғары  деңгейдегі мөлшерде жалақы  алатындар үшін  қолданыатын шегерімді қысқарту қажет. 
 Қорыта айтқанда,  жоғарыда  аталған ұсыныстарды жүзеге  асыру қиынға  соқпайды, ал олардан түсетін экономикалық тиімділік айтарлықтай болары анық. 
 Салық кодексінің нормативтік  базасының негізгі  бөлігі декларация жүйесі  болып  табылады. 
 Біз қазір ілгері қадам баса отырып,  нұсқаулықтар декларацияны толтыру ерекшелеріне көштік. Бұрын нұсқаулықтар  «салық және  бюджетке  төленетін басқа  да  міндетті төлемдер туралы» заңның нормаларының мән-мазмұнын ашып  көсетерін  нормативтік құқықтық актілер болып  табылатындағы. Бірақ шындығын осы  салықтық  нұсқаулар  көбіне  заң нормаларының мазммұнын дәл ашпай салық төлеушілер көптеген  қиындықтар  туғызатын. Сондықтан мұндай  нұсқаулықтардан бас  тартуға  тура  келеді. 
 Декларацияларды  ережесі халақаралық тәжірибесіне сүйене отырып.  Жасалғандықтан болашаққа салық  кодексін қолдау  барысында қиын  жағдайлар болмауы тиіс. 
 Жүргізісімен жұмыстардың нәтижесінде декларациялар біріздендіріп кодтталған біртұтас жүйеге айналады. 
  Салық  есептеменің  жаңа  нысанының қолданысқа енуінен көптеген салық  төлеушілер  олардың ішінде  шағын  бизнестің ауыл шаруашылығы  секторының субъектілері дәлел бола  алады. 
 Әлеуметтік саладағы  ұйымдар салық  клдексіне сәйкес  салықық есептеменің ең қарапайым нысанын тапсырады. 
 Салық  кодексінің  қолданысқа  енуіне сәйкес салықтын қарым қатынастардың тәртібі  айтарлықтай  жақсаруға  тиіс. Бұрынғы салық заңының қолданлу аясында 1995 жылдан бергі  жинақталған әдіс,  тәжірибе сақталады. Ең бастысы салықтың есептеме жүйесі кәсіпорындардағы бухгалтерлік есептемелерді жүргізу  тәртібін және салықтың есептемелерді толтыру  тәртібін  түбегейлі түрде өзгерту тиіс. Салық есептемелерінің электронды  нысандары  салынған компакдискілер әзірленіп, барлық  қоғамдық  ұйымдарға таратылып беріледі. 
 Салық төлешілер өздерінің қоғамдық ұйымдарына хабарласып сөздеріне  қажетті кез-келген декларацияның  нысаны  электронды түрде  алуға болады. 
 Мұнымен бірге халық  шаруашылығының  жекеленген салалары үшін  салық  кодексін  оқып  үйренуді  жеңілдетуге  бағытталған бірнеше  жинақ  әзірленеді. 
 Декларацияның жаңа жүйесінің қолданысқа енуінен: 
1. Бухгалтерлік  есептеме жүргізудің және  салық есептеме жасаудың электрондық  мәдениеті  айтарлықтай  жақсарады. 
2. Салық төлеушілер мен салық  органдары  телекоммуникация жүйесінің дамуына  өз  үлестерін қосады. Декларациялардың электронды жүйесі салық  кодексіне  енгізілген. Алайда бұл  ретте  салық төлеушілер үшін  де  салық  органдарының  қызметі үшін  де  үлкен  әзірлік  қажет. 
 Декларациялардың өңделіп жасауды оны  қолданудың басты мақсаттарының бірі  болмақ. 
 Электронды  түрде  өңдеудің принципті  жаңа  жүйесін жасау. 
 Декларацияларда экономикалық  қызметтің  жалпы  жіктеуші (ЭҚЖЖ) бойынша  қызметін  пайызға шаққандағ,ы  негізгі үш  түрі  көрсетілуі керек. Мысал келтірсек: егер бір кәсіпорын металл өнімдерін және  химиялық  өнімдер,  мәшине  жасауға  өндіріп  болса, онда  оның қызметінің  негізгі  осы үш  түрі  пайыздық  қатынаста  көсетіледі. 
 Салықтық есептеме жүйісі мен  теріс  пиғылды  салық  төлеушілердің  қызметіне  бақылау  қою  елімізде  тең  бәсекелестіктің  өркендеуіне  жол  ашады.

Тікелей салықтар және жанама салықтар

            Салықтардың анықтамасы; мәні  және мазмұны жоғарыда айтылған  болатын. Оған тоқталмай, енді салқтарды  топтастыру туралы айтып өтеміз.            

  Салықтарды мынадай нышаны, белгілері  бойынша топтастырамыз немесе  жіктейміз:           

1) салық салу объектісіне байланысты;

2) қолданылуына қарай;

3) салық салу органына байланысты;

4) экономикалық ерекшелігіне байланысты;

5) салық салу объектісін бағалау дәрежесіне қарай.

Салық салу объектісіне қарай салықтар тікелей және жанама салықтар болып жіктеледі.

Тікелей салықтар жалғаусыз немесе тікелей табысқа немесе мүлікке салынады.

Тікелей салықтарға мына салықтар жатады:

-     заңды және жеке тұлғалардың табысына салынатын салық;

-     мүлік салығы;

-     жер салығы;

-     бағалы қағаздармен жүргізілетін операцияларға салынатын салық;

Жеке тура салықтар-бұл жеке адамдар мен заңды ұйымдардың табыстары мен мүлкіне салынатын салықтар. Нақты салықтардың айырмашылығы-жеке салық салу әрбір салық төлеушінің жеке табысы мен мүлкін де, оның қаржы жағдайын да ескереді.

Жанама салықтар-баға немесе тарифке үстеме түрінде белгіленген салық төлеушінің кірістері мен мүлкіне тікелей байланысты емес салықтар. Жанама салықтарға қосылған құнға салынатын салық, акциздер жатады. Жанама салықтарға сондай-ақ сыртқы экономикалық қызметтен түсетін түсімдер де (кеден баждары түріндегі, экспортқа және импортқа салынатын салық түріндегі кеден кірістері, ішкі рынокте сатылатын тауарлар бағасы мен олардың фактуралық құнының айырмасы) жатады.

Жанама салықтар мемлекеттің фискалдық мүдделерін білдіреді. Оларды саналы қолдану баға белгілеудің процесіне жағымды ықпал жасауы және тұтынудың құрылымына әсер етуі мүмкін.

Жанама салықтар салудың мәні салықтың тауар бағасына (немесе қызметтің тарифіне)қосылатындығында, кіріктілетіндігінде. Бұл жағдайда салықты тауардың (қызметтің) нақты тұтынушысы төлейді, алайда тұтынушы мен мемлекет арасында тікелей байланыс болмайды.

Салықты алатын және оған билік жасайтын органға қарай орталық (жалпымемлекеттік) және жергілікті салықтарды ажыратады. Пайдалану тәртібіне қарай барлық салықтар жалпы және мақсатты (арнаулы)болып бөлінеді.

Жалпы салықтар тиісті деңгейлердегі бюджеттерде шоғырландырылады және жалпымемлекеттік қажеттіліктерді қаржыландыруға пайдаланылады. Мақсатты (арнаулы)салықтардың нысаналы арналымы болады және әдеттегідей түрлі арнаулы қорлардың қаржы базасын құруға арналады.

Объектінің экономикалық белгілері бойынша табысқа салынатын салықтар және тұтынуға салынатын салықтар болып ажыратылады. Табысқа салынатын салықтар төлеушінің салық салынатын кез келген объектіден алған табыстарынан алынады. Тұтынуға салынатын салықтар-бұл тауарлар мен қызметтер көрсетуі тұтыну кезінде төленетін шығынға салынатын салықтар.

Бірінші жағдайда салықты есептеу мен оны алу, салық салу объектілерінің нақты табыстылығын есепке алмай табыстылық (жер салығы, мүлік салығы)нормасын көрсете отырып, олардың тізімдемесі негізінде жүзеге асырылады.

Мағлұмдамада салық төлеушілер табыстың көлемін, қажетті жеңілдіктерді, шегерімдерді көрсетеді және салық сомасын есептеп, төлейді. Олар салықтардың түрлері бойынша салық мағлұмдамасын есепті салық кезеңіне сәйкес тапсырып отырады. Мәселен, корпорациялық табыс салығын, жеке табыс салығын, көлік құралдарына салынатын салықты және жер салығын төлеушілер (арнаулы салық режімін қолданатын заңды тұлғаларды қоспағанда) салық органына олар бойынша мағлұмдаманы есепті салық кезеңінен кейінгі жылдың 31-інші наурызына дейін береді.

Жеке табыс салығы бойынша мағлұмдаманы мынадай салық төлеушілер:

Төлем көзінен салық салынбайтын табыстары барлар;

Тұрғын үй салу мен осындай құрылыс үшін құрылыс материялдарын сатып алуды қоспағанда салық жылында 2000 айлық есептік көрсеткіштен жоғары сомаға біржолғы ірі сатып алуды іске асырғандар;

Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерлерден табыстар алатын жеке тұлғалар;

Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерлердегі шетел банктеріндегі шоттарда ақшасы бар жеке тұлғалар;

Қазақстан Республикасының сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы заңнамалық актілеріне сәйкес мағлұмдама беру жөнінде міндеттеме жүктелген адамдар;

Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттары, судъялар табыс етеді.

Салық төлеушіден салық мағлұмдамасын табыс етудің белгіленген мерзіміне дейін жазбаша өтініш алған жағдайда уәкілетті мемлекеттік орган салық мағлұмдамасын табыс ету мерзімін екі айдан аспайтын мерзімге ұзартуға хұқылы. Бірақ салық мағлұмдамасын тапсыру мерзімін ұзарту салық төлеу мерзімін өзгертпейді.

Үшінші әдіс бойынша салық төлеуші жұмыс істейтін ұйымның, мекеменің бухгалтериясы одан салықты табыс алынған жерде есептеп, ұстайды (төлейді).

Төртінші әдіспен салық кәсіпкерлік қызметтің сан алуан түрлеріне берілетін патент негізінде төленеді. Патент-арнаулы салық режимін қолдану құқығын куәландыратын және салық соммасының бюджетке төленгендігін растайтын құжат.

Салық есебінің екі әдісі қолданылады:

1) кассалық;

2) есептеу әдісі;

Кассалық әдіске сәйкес табыстар мен шегерімдер жұмысты орындау, қызмет көрсету, мүлікті жөнелту мен кірістеу және ол бойынша жасалынған ақы төлеу мезетінен бастап есепке алынады.

Есептеу әдісі бойынша табыстар мен шегерімдер ақы төлеудің уақытына қарамастан жұмысты орындау, қызмет көрсету, тауарларды өткізу және кіріске алу мақсатымен тиеп жіберу мезетінен бастап есепке алынады. Бұл әдіс салық службалары үшін қолайлырақ және оның Қазақстанның барлық төлеушілері қолдануға қабылдаған. Төлеушілер үшін оның кемшілігі – салық төлемдері жеткізілім тіпті уақытында төленбеген жағдайда да аударылуы тиіс, бұл айналым қаражаттарын оқшауландыруға ұрындырады. 

Қазақстан Республикасының салық жүйесі салықтардың және баждардың түрлерін, салық қатынастарын реттейтін құқықтық нормаларды және салық службасының органдарын қамтиды.

Қазақстан Республикасындағы салықтардың,салық сипатындағы алымдардың тізбесі мыналарды қамтиды:

1. Салықтар:

1. корпорациялық табыс салығы.

2. жеке табыс салығы.

3. қосылған құн салығы.

4. акциздер.

5. жер қойнауын пайдаланушылардың  салықтары мен арнаулы төлімдері.

6. әлеуметтік салық.

7. жер салығы.

8. көлік құралына салынатын салық.

9. мүлікке салынатын салық.

2. Алымдар:

1. заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркегені үшін алынатын алым.

2. жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік  тіркегені үшін алынатын алым 3. жылжымайтын мүлікке құқықтарды  және олармен жасалған мәмілелерді мемлекеттік тіркегені үшін  алым.

4.радиоэлектрондық  құралдарды және жиілігі жоғары құрылғыларды мемлекеттік тіркегені үшін алым.

5. механикалық көлік құралдары  мен тіркемелерді мемлекеттік  тіркегені үшін алым.

6. теңіз, өзен кемелері мен шағын  көлемді кемелерді мемлекеттік  тіркегені үшін алым.

7. азаматтық әуе кемелерін мемлекеттік  тіркегені үшін алынатын алым.

8. дәрі-дәрмек құралдарын мемлекеттік тіркегені алым үшін.

9. автокөлік құралдарының Қазақстан  Республикасының аумағы арқылы  жүру алымы.

10.аукциондардан  алынатын алым.

11.елтаңбалық  алым.

12.жекелеген  қызмет түрлерімен айналасу құқығы  үшін лицензиялық алым.

13.телевизия  және радио хабарларын тарату  ұйымдарына радио жиелік спектрін  пайдалануға рұқсат беру үшін алым.

3.Төлемақылар:

1. жер учаскелерін пайдаланғаны  үшін төлемақы.

2. жер бетіндегі көздердің су  ресурстарын пайдаланғаны үшін  төлем ақы.

3. қоршаған ортаны ластанғаны үшін  төлемақы.

4. жануарлар дүниесін пайдаланғаны  үшін төлемақы.

5. орманды пайдаланғаны үшін төлемақы.

6. ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды  пайдаланғаны үшін төлемақы.

7. радиожиілік спектрін пайдаланғаны үшін төлемақы.

8. кеме жүретін су жолдарын пайдаланғаны  үшін төлемақы.

9. сыртқы (көрнекі) жарнаманы орналастыру  үшін төлемақы.

4. Мемлекеттік баж.

5. Кеден төлемдері:

1. кеден бажы.

2. кеден алымдары.

3. төлемақы.

4. алымдар.

Салықтардың және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің сомасы «Бюджет жүйесі туралы» Заң мен тиісті жылға арналған республикалық бюджет туралы заңда белгіленген тиісті бюджеттердің кірісіне түседі.

Салық жүйесі өзінің құрамына мемлекеттік салық службасының – Қаржы министрлігін, облыстардағы, аудандардағы, қалалардағы және қалалардағы аудандардың салық комиттеттерін қамтиды. Салық службасы органдары салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің толық түсуін, міндетті зейнетақы жарналарының толық және дер кезінде аударылуын қамтамасыз ету жөніндегі, сондай-ақ салық төлеушілердің салықтық міндеттемелерін орындауына салықтық бақылауды жүзеге асырады.

«Салық» және «салық салу» ұғымдарын ажырата білген жөн: бірінші жағдайда-бұл экономикалық және қаржы категориясы, екіншісінде-экономикалық-құқықтық механизмді пайдалана отырып салық төлемдерін өндіріп алу (есептеу және алу)процесі.

Жанама салықтар – жоғарыда атап өткендей, баға немесе тарифке үстеме түрінде белгіленген салықтар, олар салық төлеушінің табыстарына немесе мүлкіне тікелей байланысты емес. Жанама салықтар мемлекеттің фискалды мүдделерін білдіреді. Оларды саналы пайдалану баға белгілеу процесіне оңтайлы ықпал жасауы және тұтыну құрылымына әсер етуі мүмкін. Бұдан басқа, салық төлеушілер үшін табыстарға тура салық салудың өсуінен гөрі олардың шығыстарына салық салудың өсуі жақсырақ. Сонымен бірге тұтынуға салынатын салықтар болып табылатын акциздердің, сатудан алынатын салықты, қосылған құнға салынатын салықты пайдаланудың көбірек артықшылығы болады, өйткені: олардан жалтарыну қиынырақ; олармен экономикалық бұзушылық аз байланысты; олар еңбекке деген ынталандырмаларды аз қысқартады; тапшылықтың жоқтығы жағдайында, ауыстырушы тауарға да тапшылықтың жоқтығын қоса олар тұтынушыға таңдау құқығын сақтап қалады; салықтардың жасырымдылығын қамтамасыз етеді және т.с.с.

Алайда тұтынуға салынатын салық өсуінің кемшіліктері де бар, бұл кемшіліктерге олардың инфляциялық және регресифтік сипатын жатқызуға болады. Бірақ бұл салықтардың оң нәтижесі олардың теріс әсерін жауып кетеді. Егер баға өсетін болса, сонымен бірге бюджет шығыстары да өсетін болса, онда бұл салықтардан түсетін түсімдер бағаның өсуімен көбейтетін болады. Бұл әлеуметтік бағдарламаларды іске асыруға қаражаттар алуға мүмкіндік береді. Бюджет жүйесіне инфляцияға қарсы автоматты механизм кіріктірілетін болды.

Салық салу жүйесінде ортақ заңдылықтың болатының есте ұстау қажет: экономиканың дағдарысы жағдайында,тұралаушылықты - өндірістегі, саудадағы және экономиканың басқа секторларындағы тоқырауда – салық салуды тұтынысқа объективті қайта бағдарлау болады. Осы кезде мемлекеттің шығыстары мұндай жағдайда қысқармайды, тіпті кейде халықтың жұмыспен қамтылуының төмендеуінің нәтижесінде оны әлеуметтік қолдануды кеңейту, экономиканың құрылымын қайта құруға, оның тіршілікті қамтамасыз ететін салаларын қолдауға жұмсалатын шығыстарды және басқа кезек күттірмейтін шығыстарды арттыру қажеттілігінен көбейеді. Сондықтан салық ауыртпалығын көп тұтынатындарға ауыстырудың қажеттігі пайда болады. Бөлгіштік процестегі белгілі бір теңестіруге жанама салықтардың өзіндік әлеуметтік бағыттылығы осында көрінеді. Дүниежүзілік тәжірибе мұндай практиканы қолдап отырады.Жанама салықтардың ішіндегі ең маңыздысы 1992 жылы еңгізілген қосылған құнға салынатын салық – ҚҚС болып табылады. Салық төлеуші мемлекетке оны төлеу нәтижесінде шеккен шығысының орнын бағаны көтеру жолымен толықтырады және салықты төлеуді сатып алушыға аударады. Салық салу объектісі материялдық шығындарсыз өндірілген өнім (амортизациясы бар таза өнім) болып саналатын қосылған құн болып табылады: қосылған өнімге кешенді шығыстар, мысалы, жарнамаға жұмсалатын және басқа бірқатар шығындар қамтылуы мүмкін.Демек, бұл салықтың ерекшелігі – оның салық салынатын объектісі сатудан (өткізуден) түскен бүкіл түсім – ақша емес, тек салық салынатын айналым мен салық салынатын импортты қамтитын қосылған құн  болып табылатындығында. ҚҚС дүние жүзінің 40-тан астам елдерінде, соның ішінде Еуропа экономикалық одағының 17 елінде пайдаланылады. Бұл салықтың артықшылығы мынада: ол жаңа құн жасалынған орын бойынша салық төлеушілдердің үлкен тобынан алынады; екіншіден, төлеушілер үшін де есептеудің салыстырмалы қарапайымдылығымен ерекшеленеді және үшіншіден, бағалардың өзгеруіне, төлеушінің қаржылық ахуалына, инфляция деңгейіне қарамастан мемлекет бюджетінің кірістерін қалыптастырудың сенімді және тұрақты базасын қамтамасыз етеді.ҚҚС қазіргі кезде Қазақстан Республикасының бюджет кірістерінің аса маңызды көздерінің бірі болып саналады. 2001 жылы мемлекеттік бюджет кірістерінің жалпы сомасында бұл төлемнің үлес салмағы 21,8 % құрайды.

Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы Қазақстан Республикасының кодексі (Салық кодексі) бойынша қосылған құнға салынатын салық деп тауарларды (жұмыстарды, қызметтер көрсетуді) өндіру және олардың айналысы процесінде қосылған, оларды өткізу бойынша салық салынатын айналым құнының бір бөлігін бюджетке аударуды, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағында тауарлар импорты кезіндегі аударымды айтады. Салық салынатын айналым бойынша бюджетке төлеуге тиісті ҚҚС сатылған тауарлар (жұмыстар, қызметтер көрсету) үшін есептелген ҚҚС сомасы арасындағы айырма ретінде анықталады. Соңғыда салық бойынша есепке алу механизмі көрінісін табады. Заңнамаға сәйкес салық салынатын айналым және салық салынатын импорт ҚҚС-тың салық салу объектілері болып есептеледі. ҚҚС-тың төлеушінің тауарларды (жұмыстар, қызметтер көрсетуді) өткізу бойынша жасаған айналымы салық салынатын айналым болып табылады, оған Салық кодексіне сәйкес қосылған құн салығынан босатылған және өткізу орны  Қазақстан Республикасы болып табылмайтын айналым қосылмайды. Салық салынатын айналым мөлшері, оған қосылған құн салығын қоспай, мәміле жасаған тараптар қолданатын бағалар мен тарифтерді негізге ала отырып, өткізілетін тауарлар (жұмыстар, қызметтер көрсету) құны негізінде анықталады. Өткізілген тауарлардың (жұмыстар, қызметтер көрсетудің) құны қандай бір өзгеріске түскен жағдайда, салық салынатын айналым мөлшері тиісті түрде түзетіледі.Қазақстан Республикасының кеден заңнамасына сәйкес мағлұмдамалануға тиісті,Қазақстан аумағына әкелінетін немесе әкелінген тауарлар қосылған құн салығынан босатылғандарын қоспағанда салық салынатын импорт болып табылады.Салық салынатын импорт мөлшеріне кеден заңнамасына сәйкес белгіленетін импортталатын тауардың кедендік құны, сондай- ақ қосылған құнға салынатын салықты қоспағанда, Қазақстан Республикасына тауарлар импорты кезіндегі салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер соммалары қосылады.

Жанама салықтар арасындағы фискалдық маңызы жағынан екіншісі кеден төлемдері - әкелем, әкеттілім, сондай – ақ транзит тауарларынан, заттары мен қызметтер көрсетуден, өндіріліп алынатын баждар мен алымдар болып табылады.

Акциздер – бағаға қосылатын және сатып алушы төлейтін тауарларға салынатын салық. Акциздерді өзінің айрықшалықты ерекшеліктеріне қарай монополды түрде жоғары бағалары мен тұрақты сұранымы болатын тауарларды өндірушілер төлейді. Акциздер көрсетілетін қызметтерге де салынуы мүмкін, бұл орайда салық сомасы тарифке кіріктіріледі.

Салық жүйесінің ықпалы мен рөлі

Республиканың жеке кәсіпкерлері екі жыл салық салудың патенттік жүйесі жағдайында жұмыс істеді.

Салық патенті негізінде жеке кәсіпкерлік қызметпен айналысатындарға салық салуды реттеу және жетілдіру мақсатында былтыр 19 тамызда «Қазақстан Республикасының аумағында салық патенті негізінде жүзеге асырылатын жеке кәсіпкерлік қызмет түрлерінің тізімі» бекітілді. Ол төрт бөлімнен тұрады.

Бірінші бөлімі тұтыну тауарлары өндірісіне арналған. Ол киімдер және басқа тігін бұйымдарын  тігу, тоқыма бұйымдар дайындау, былғарыда бұйымдар тігу, табиғи былғарыдан бас киімдер тігу, аяқ киім тігу, галантерея бұйымдарын жасау т.б азық – түлік тауарларын өндіру сияқты қызмет түрлерін қамтиды.

Екінші бөлімінде жеке кәсіпкерлердің тұрмыстық қызмет саласындағы айналысатын кәсіптері айқындалған. Олар мыналар –металл бұйымдарын,қолшатырларды, тұрмыстық машиналар мен жабдықтарды жөндеу, радио – телеаппаратуралар мен компьютерлер жөндеу және т.б. жатады.

Жеке дәріс беру арқылы дайындық өткізу, денешынықтыру және сауықтыру, жан –жануарларды емдеу , киім пішуге, тігу мен тоқуға үйрету – жеке тұлғалардың әлеуметтік – мәдени саладағы көрсететін қызметтерін айқындайтын үшінші бөлімге осылар жатады. Ал, төртінші бөлімде тізімге түскен қызметтің басқа түрлеріне мыналар жатады: тұрақты сауда орындары бар қоғамдық тамақтандыру, балмұздақ және салқын сусындар сату және т.б. жатады. Тізімдегі төрт бөлімде барлығы 54 түрлі қызмет көрсету қамтылған.

Салық патенттерін беру тәртібін Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 19 маусымдағы «Жеке кәсіпкерлік туралы» Заңына және Үкіметтің 1995 жылғы 16 тамыздағы «Қазақстан Республикасы салық қызметі органдарының кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке тұлғаларға патенттер беру тәртібі жөніндегі ережені бекіту туралы» қаулысына сәйкес салық қызметінің органдары белгілейді.

Зерттеудің, тексерудің, хронометраждың және басқа да мәліметтердің нәтижелерін пайдалану арқылы орташа айлық ықтимал пайданы есептеу жолымен республикалық салық органдары жеке кәсіпкерліктің әрбіртүріне берілетін салық патент үшін төленетін ақының мөлшерін жеке –жеке белгілеуге тиіс. Салық органдары салық патенттерін бір жылдағы шектеулі ықтимал айналымы 2000 айлық есепті көрсеткіштерден аспайтын жеке кәсіпкерлік қызметпен шұғылданатын азаматтарға береді. Айналымның шектеулі мөлшері патентте көрініс табады. Шектеулі белгіленген айналым жылына 2000 айлық есепті көрсеткіш артқан жағдайда жеке тұлға бұл туралы өзіне салық патенттін берген салық органдарына хабарлауға міндетті.

Тек содан кейін органдары нақты алынған пайда мен жұмсалған шығынға байланысты салықтар төлеудің тәртібін айқындайды. Салық  қызметінің  ұжымдары,  мемлекеттік  ұйым  бола  отырып,  Қазақстан  мемлекетінің  заңдарына  сәйкес,  әсіресе  ең  негізгі  заң  конституция  бойынша,  өзіне  жүктелген  қызметін  атқарады.  Салық  қызметының  ұжымдары:

1. Салық  төлеушінің  құқықтарымен  мемлекет  мүдделерін  сақтауға  және  қорғауға,  салықтың  дұрыс  есептелуіне,  толымды  болуына,  әрі  уақтылы  төленуіне  бақылауды жүзеге  асырады.

2. Салық  төлеушілерімен  салық  салынатын  объектілердің  есебінде  уақытысы  алуға,  бюджетке  есептелген  және  төленген  салықтың есебін  жүргізеді.

3. Есептелген  салық  сомасымен  салыстырғанда  артық  төленген  соманы  салық  төлеушілерге  дұрыс  қайтарып  беруін  жүргізеді.

4. Салықтың  құқық  бұзушылық  деректерін  жинауға,  талдауға,  төлеуден  жалтарудың  өзге  де  түрлерін  зерттейді.

Қазақстан  мемлекетінің  заңдарына  әкімшілік  ұстауды  жүзеге  асыруға,  әкімшілік  құқық  бұзушылық  туралы  заңдарда  көзделген  басқа  да  шараларды  қолданылады.  Салық  қызметі  ұжымдарының  қызметкерлері  елді  мекендерде,  қала  маңында  және  жергілікті  жерде  қатынайтын  қоғамдық  көліктің  дипломатиялық,  консульдық  өкілдіктер  мен  халықаралық  ұйымдарға  тиесілі  көліктен  басқа  барлық  түрлерімен  ауылдық  жерлерде  жолжөнекей  көлікпен  сондай – ақ  өзі  қызмет  көрсететін  учаскелер  тегінде, бірақ  облыстың  әкімшілік  шекарасынан  аспайтын  учаскелерде  осы  көлік  иелерінің  есебінен  поезбен,  теңіз  және  өзен  кемелерінің  тегін  жүруге  құқылы  болып  табылады.

Салық  қызметінің  құзырына  жататын  қылмыстық  істерді  қорғау  кезінде  салық  төлеушілердің  қаржы – шаруашылық  қызметіне  салық  комитетінің  бастығының  ұйғарымы  бойынша  салық  комитетінің  бөлімшелерімен  тексеру  жүргізуге  міндетті.

Салық  қызметі  ұжымдарының   құқықтары  бойынша Қазақстан  мемлекетінің  салық  комитетінің  мәліметі  бойынша  2005  жылдың  бірінші  жартысында  бюджетке түсетін  салық  және  міндетті  төлем  жөніндегі  болжам  91% — процент  орындалған.