«Тін» ұғымының анықтамасы

Ф КГМУ 4/3-04/02

 ИП №  6 УМС при КазГМА 

от 14 июня 2007г.

 

 

 

 

Қараѓанды мемлекеттік медицина университеті

 

 

 

 

Гистология  кафедрасы

 

 

 

 

ДӘРІС

 

 

 

 

Таќырыбы «ТІНДЕР ТУРАЛЫ ҰҒЫМНЫҢ НЕГІЗІ»

 

 

 

 

Пән: гистология

Мамандығы: 5В110200 - "Қоғамдық-денсаулық сақтау" (бакалавриат)

 Курс: 1 

Уақыты (ұзақтығы): 1 сағат

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қарағанды 2012 ж.  

Гистология кафедрасының отырысында бекітілді

 

11.01.2012ж. Хаттама № 7

 

Кафедра меңгерушісі      Дюсембаева Н.К.

Таќырыбы «Тіндер туралы ұғымның негізі»

 

Мақсаты:  Студенттерді келесі ұғымдардың маңызымен таныстыру: тін, тіндік элементтер, тіндік дифферондар, дің жасушаларының маңызы, тіндердің жіктелуі, тіндердің эволюциялық даму теориясымен, гистогенез және регенерация механизмдерімен.

 

Дәріс жоспары:

1. "Тін" ұғымының анықтамасы
2. Тіндік элементтер
3. Тіндердің жіктелуі
4. Тіндердің эволюция барысында дамуы
5. Тіндердің дің және дифференцияланған жасушалары туралы ұғым
6. Тіндердің даму көзі
7. Камбиальды және камбиалды емес (тұрақты) тіндер және олардың гистогенезінің механизмдері туралы ұғым
8. Регенерация

 

1. «Тін» ұғымының анықтамасы

Тіндердің дамуын, құрылысын, қызметін зерттейтін гистологияның  бөлімі жалпы гистология деп аталады.

«Тін» ұғымының анықтамасы. Микроскоптың қолданылуына дейінгі мезгілдің өзінде анатомдар адамның және жануарлардың организмдерінде біркелкі құрылымдарды анықтаған, олар әртүрлі мүшелердің құрамына кіріп олардың құрылысын қалыптастыруға қатысатыны анықталған. Басында оларды сыртқы сыйпатына қарап ажыратқан: жұмсақ, сұйық, талшықты, жасушалық деп бөлген. «Тін» ұғымын бірінші рет 1671 жылы ағылшын ғалымы Н.Грю. «Начала анатомии растений» кітәбінде қолданды. Өсімдіктерді зерттеу барысында ол олардың құрылысы тоқыма матаға ұқсайтынына көңіл аударды. Кейде бұл құрылыс жануарларды препарациялау кезінде де байқалды. Гистологияның қалыптасу кезеңінде бұл ұғым организмнің қарапайым жүйесі ретінде қолданылды. Осы мезгілден бастап гистологияда микроскопиялық зерттеудің тіндік кезеңі басталды.

Тіндерді зерттеу жүргізіліп жатқан 200 жылдан астам уақытта «Тін»  немесе «ұлпа» ұғымдарының бірнеше анықтамасы берілді. Алғашқы ғылыми анықтаманы 1852 жылы А.Келликер берген болатын: «Тін —морфологиялық және физиологиялық біртұтас құрылымға біріктірілген элементарлық құрамдық бөліктер кешені». «Бөліктер»  ұғымына ол жасушаларды, синцитияларды, симпластыларды жатқызған.

Өз уақытына оңтайлы  анықтаманы орыс кеңес гистологы  А. А. Заварзин (1938) берді: «Тін дегеніміз  қызметі, құрылымы және даму көздерінің бәріне жалпы болуына байланысты біріккен гистологиялық элементтердің  филогенетикалық негізде қалыптасқан жүйесі».

Кейінгі уақытта тіндердің  құралуы дифферондық принципі белсенді зерттелуде. Осыған байланысты дифферондар  туралы түсінікке негізделген жаңа тін ұғымының анықтамалары бар.

Жасушалық дифферон —  дің (бағаналық) жасушадан бастап терминальдық дифференцияланған жасушаға дейінгі жасушалардың әртүрлі қатарының жиынтығы.

Жасуша дифферонының бастапқы жасушасы дің жасушасы. Гистологиялық  қатардың келесі жасушасын тек бір  бағытта ғана дифференциялана алатын жартылый дің немесе коммитияланған жасушалар құрайды. Дифферонның ең үлкен үшінші тобын дифференцияланған белсенді қызмет атқарушы жасушалар құрайды. Ақырғы төртінші топты қартайған, қызметтік белсенділігі өте төмен немесе жоқ болатын және жасушадан кейінгі құрылымдар құрайды. Мысал ретінде эпидермистің эпителиоциттерінің — кератиноциттердің дифферонын қарастыруға болады. Оның құрамына эпидермистің әртүрлі қабаттарында орналасқан дәйекті даму барысындағы келесі жасушалар кіреді:

базальды кератиноцит (дің және жартылай дің жасушалар) —> тікенекті кератиноцит —> түйіршікті кератиноцит —> жарқырауық кератиноцит —> мүйізденген қабыршақ (корнеоцит – жасушадан кейінгі құрылым болып табылады).

Қазіргі заманда беріліп  жүрген тін анықтамалары ұлпалардың дифферондық құралу принципін еске ала берілген. Осындай анықтамалардың бірін А.А. Клишов (1981) берді: «Тін дегеніміз дамуы, бағыты және дифференцировкасы әртүрлі бір-бірімен арақатынастары бар жасушалар дифферондарының мозаикалы морфофункциональды жүйесі».

Тіндердің монодифферонды (бір ғана диффероннан тұратын) және полидифферонды түрлерін ажыратады. Біріншісіне, мысалы, жүректің бұлшық еті жатады (тек кардиомиоциттердің диффероны болады), жазық бұлшық ет тіні (тек жазық миоциттің диффероны бар), ал екінші түрлі ұлпаға борпылдақ талшықты пішінделмеген дәнекер тін жатады (БТПДҰ), оның құрамында фибробласттылардың, макрофагтардың, тіндік базофилдердің, плазмоциттердің, май жасушаларының т.б. дифферондары болады.

Полидифферонды тіндерде негізгі дифферонды (БТПДҰ фибробласт диффероны) және қосымша (екінші орындағы) дифферондарды ажыратады.

Тіндер жасушалар мен  жасушалық емес құрылымдардың қарапайым  жиынтығы емес, құрамдық элементтері  бір-бірімен тығыз байланысты күрделі  ұлпалық жүйе.

 

2. Тіндік  элементтер

Әрбір ұлпа тіндік элементтер деп аталатын құрамдық бөліктерден тұрады. Қазіргі замандағы көзқарасқа байланысты тіндік элементтердің негізгі үш түрін ажыратады: жасушалар, жасушааралық (аралық) зат және симпластылар. Кейбір авторлар тіндік элементтердің құрамына синцитияны (Афанасьев Ю.И. және соавторлар,] 1989; Быков В Л., 1998) және жасушадан кейінгі құрылымдарды да жатқызады (Быков В Л , 1998).

Жасуша – басты, негізгі  тіндік элемент, оның есебінен қалған тіндік элементтер құралады.

Жасушааралық зат —  ерекше өнім өндіруші жасушалардың бөлетін  тіндік элемент, ол ұлпаның құрамында жасушалардың арасында орналасып, жасушалар орналасатын микроортасын түзейді. Жасуша аралық зат негізгі (аморфты) заттан және талшықтардан тұрады. Негізгі зат гомеостатикалық, трофикалық, реттеушілік, зат алмасуды қамтамасыз ету қызметтерін атқаратын тіннің матриксі. Ол судан, ақуыздан, көмірсудан, липидтерден, минералды заттардан тұрады. Золь (сұйықтау) және гель (ұйыма) түрінде болуы мүмкін, ал сүйек тінінде — минералданған, қатты жағдайда болады. Талшықтар тіректік, пішіндеушілік қызмет атқараты, созылғыштық қасиет береді, жасушалардың қызметтерін реттеуге қатысады. Олар коллагенді, эластикалық, ретикулярлық болып бөлінеді. Жасушааралық зат дәнекер тіннің құрамдық компоненті болып табылады, сондықтан оның құрылысы басқа тарауда тереңірек талданатын болады.

Симпласт — көптеген ядролары бар плазмолеммамен шектелген протоплазманың бөлігі. Цитотомиясыз жүретін бірнеше бөлінуден кейін түзелетін көпядролы жасушалардан симпласттардың айырмашылығы олар жасушалардың бірігуінің нәтижесінде пайда болады. Мысалы, миосимпласт (көлденең-жолақты бұлшық ет талшығы) эмбриогенезде бірнеше миобласттардың бірігуінен құралады. Симпластың екінші мысалы хорионның симпластотрофобластысы. Шетел әдебиетінде «симпласт» термині қолданылмайды деуге болады, оның орнына «көпядролы жасуша»  немесе «синцитий» термині алынады.

Синцитий. Біздегі гистологиялық  әдебиетте синцитий термині бір-бірімен  цитоплазмалық өсінділер арқылы байланысқан өсінділі жасушалар  жиынтығы мағынасын түсінеді. Синцитиялардың «нағыз» және «жалған» түрлерін ажыратады. «Жалған» синцитиялардабайланысушы жасушалардың арасында екі жасушалық цитолеммадан және  қалыпты жасушааралық байланыс түрлерінен тұратын үзілістер анықталады. Бұндай синцитиялардың мысалы ретінде ретикулярлық тіндерді, тимустың эпителиін, дамып келе жатқан тістің эмальдық мүшесінің пульпоциттерін атауға болады. «Нағыз» синцитийдің мысалы дамып келе жатқан аталық жыныс жасушалары болып табылады. Синцитиялар мен симпласттарды кейде жасушадан тыс (жоғары) құрылымдар деп те атайды.

Жасушадан кейінгі құрылымдар. Олар терминальды дифференцировка  барысында көптеген маңызды жасушалық  қасиеттерді жоғалтқан ( көбею, кейбір зат және энергия алмасу т.б.) жасушалардың туындылары. Бұл жағдай жасуша ядросын  жоғалтуына және цитоплазмалық органеллалардың редукциясына байланысты. Сонымен қатар жасушадан кейінгі құрылымдар шектеулі мерзімде кейбір қызметтерді атқару мүмкіндігіне ие болады. Жасушадан кейінгі құрылымдарға эритроциттер, тромбоциттер, эпидермистің мүйізденген қабыршақтары, шаш, тырнақ жатады.

 

3. Тіндердің  жіктелуі

Микроскопиялық деңгейде құрылысын және даму көздерін анықтауға  негізделген тіндердің жіктеуі XIX ғасырдың ортасында ұсынылды (А. Гассаль, А. Келликер, Ф. Лейдиг). Бұл жіктеуге орай тіндердің 4 түрін ажыратты: эпителийлер; дәнекер тіндер мен қан; жүйке тіні; бұлшық ет тіндері.

Совет гистологы А.А. Заварзин жіктеудің негізіне көпжасушалы  организмдердің пайда болуы барысында  құрылған фундаментальды қызметтеріне негізделген эволюциондық принципті  қолданды. (жоғарыдан қара). Ол тіндерді келесі түрлерге бөлді:

1. Жалпы тіндер:

1.1.  Шекаралық тіндер.

1.2. Ішкі орта тіндері.

2. Маманданған тіндер:

2.1. Бұлшық ет жүйесінің тіндері.

2.2. Жүйке жүйесінің тіндері.

Екінші совет ғалымы Н.Г. Хлопин тіндердің генетикалық  жіктеуін ұсынды, бұл жіктеудің негізінде тіндердің даму көзі алынған. Н.Г. Хлопиннің жіктеуі қызметі және құрылысы жағынан бір-бірінен көп ажырайтын ұлпалардың гистогенетикалық байланыстарын айқындайды. Гистогенетикалық жіктеу көбінесе эпителий және бұлшық ет ұлпаларында көрініс табады.

 

4. Эволюция барысында  тіндердің дамуы

Эволюция барысында  әр түрлі ұлпалардың пайда болуы, дамуы, құрылысының күрделенуі жүрді. Эволюцияның сатыларын келесі теориялар  толығырақ түсіндіреді.

Параллельді қатарлар теориясы. А.А. Заварзин параллелизм теориясы немесе ұлпа эволюциясының параллельді қатарлары деп аталған теориясын қалыптастырды. Бұл теорияның мағынасы эволюция барысында филогенетикалық тармақтардың әртүрлі бұтақтарында бір-бірінен тәуелсіз түрде ұқсас қызмет атқаратын, құрылысы бірдей болып қалыптасқан тіндердің түзелуі болып табылады. Мысалы, ланцетниктің және сүтқоректілердің дәнекер тіні бірдей қызметтерді атқарады, сондықтан құрылымы да бірдей. Параллельді қатарлар теориясы тіндердің эволюциясының себебін, олардың бейімделу қабілеттерін жақсы айқындайды.

Тіндердің дивергентті  даму теориясы. Н.Г. Хлопин тіндердің дамуы туралы өзінің ұлпалардың дивергентті даму теориясын ұсынды. Бұл теория бойынша тіндер эволюция және онтогенез барысында дивергентті дамиды, яғни бұрыннан бар тіндерден белгілі қасиеттерінің өзгеріп бастапқы ұлпадан ажырауы арқылы қалыптасады, ал бұл ұлпалардың көптеген жаңа түрлерінің түзелуіне жол ашады. Бұл теория дивергенция барысында барған сайын бір-біріне ұқсамайтын, құрылысы мен қызметі әртүрлі тіндердің бір эмбриональдық бастамадан қалай пайда болатынын көрсетеді. Мысалы, терілік эктодермадан дамитын эпидермис және көпқабатты жазық эпителий арасында айырмашылықтан көрі ұқсастық көп, ал олармен даму негізі бір аденогипофиздің эпителиі, тістің эмалі құрылысы жағынан мүлдем басқа.

Тіндердің эволюциондық дамуының бірыңғай концепциясы. А.А. Заварзин мен Н.Г. Хлопиннің теориялары бір-бірін толықтырып тұрады. Сондықтан совет гистологтары А.А. Браун, В.П. Михайловтар оларды  бірегей ұлпа эволюциясы теориясына біріктірді. Бұл теория бір-біріне ұқсас тіндік құрылымдар филогенетикалық бұтақтардың әртүрлі аймақтарында дивергентті даму барысында бір-бірінен тәуелсіз түрде пайда болды деген тұжырым жасайды.

Ұлпалар туралы ілімнің  қалыптасуына үлкен үлес қосқан ғалым-гистологтар қатарында Максимов А.А. (қанның, қанжасаудың, дәнекер тіннің, қанжасаудың унитарлық теориясының, қанның дің жасушасын зерттеулері), совет гистологтары Б.И. Лаврентьев және А.С. Догель (жүйке тінін, оның реактивтік қасиетін зерттеу) болды. Кейінгілер нейрондық теорияның негізін қалаушылар болды. Г.К. Хрущев өзінің зерттеулерінде қанның реактивтік қасиеттерін зерттеді, ал В.Г. Елисеев және оның оқушылары (Ю.И. Афанасьев, Н.А. Юрина, А.Ф. Суханов, А.И. Радостина, Е.Ф. Котовский т.б.) — дәнекер тін мен қанның гистофизиологиясын және реактивтік қасиеттерін зерттеді. Қаңқалық бұлшық етті зерттеудің нәтижелері А.Н. Студицкий мен А.А. Клишовтың еңбектерінде, жүректің бұлшық етінің қасиеттерін П.П. Румянцевтің еңбектерінде көруге болады. Испан гистологы Нобель жүлдесінің лауреаты С.Рамон-и-Кахал жүйке ұлпасын, оның реактивтік қасиеттерін зерттеуге көп көңіл бөлді. Ол нейрондық теорияның негізін қалаушылардың бірі. Жүйке тінін зерттеуге көп үлес қосқандардың бірі Нобель жүлдесінің лауреаты итальян гистологы К.Гольджи еді.

 

5. Тіндердің  дің және дифференцияланған жасушалары  туралы түсінік

Тіндердің құрамында  дің (бағаналық) және дифференцияланған жасушалар болады.

Дің немесе камбиальдық  жасушалар қоршаған ортаның әсеріне  орай әртүрлі бағытта дифференциялану  қабілеті бар жасушалар ұрпағын  бере алатын сирек бөлінетін жасушалардың популяциясы болып табылады. Дің  жасушаларға келесі қасиеттер тән:

1. Өзінің популяциясының  санын екі үрдістің көмегімен  тұрақтандырады: сирек жүретін митоздар  және жетілген жасушаға дифференциялану  арқылы (дің жасушасы бөлінгеннен  кейін біреуі дің жасушасы  болып қалады, ал екіншісі —  дифференцияланады). Дің жасушаларының митозбен бөлінуі өте сирек жүретіне көңіл аудару керек, көбінесе олар тиыштық жағдайын сақтайды (G₀ немесе ұзартылған G₁,-кезеңде (олардың хроматині бұл кезде конденсияланады) және (қажет жағдайда)) жиі бөлінетін жартылай дің жасушалар бере отырып қайтадан митоздық циклге ене алады.

2. Бұл көлемі кіші  жасушалардың ядро мен цитоплазмасының  арақатынасы жоғары деңгейде  болады, цитоплазмасында аздаған  жалпы органеллалары бар, жасушаның  геномы дерепрессияланған түрде  сақталады.

3. Дің жасушаларына зат алмасудың аутосинтетикалық түрі тән: олар өздерінің өмірін сақтау үшін ғана зат өндіреді.

4. Дің жасушалары әдетте  зақымдаушы әсерлерге төзімді.  Бұл қасиет митоздық тиыштық  кезінде хроматиннің тығыз жинақталуымен  қамтамасыз етіледі (гетерохроматин көбірек болады). Сонымен қатар көп тіндерде дің жасушалардің орналасқан аймақтары да қосымша қорғаныш болып табылады (мысалы, қанның дің жасушалары сүйектердің қуысында, эпидермистің дің жасушалары эпидермальдық айдаршалардың түбінде, ішек эпителиінің діңгекті жасушасы – криптілерде, асқазанның –  шырышты қабықшаның дәнекер тіндік қабатындағы  асқазан безінде орналасады). Сонымен қатар эпидермистің дің жасушаларында меланин түйіршігі мол болады, ал бұл оны ультракүлгін сәуледен қорғайды.

5. Әртүрлі бағытта дифференциялана алады.

Дифференцировка барысында  сатылардың келесі дәйектілігі байқалады: дің жасушасы® жартылай дің(гекті) жасуша ® унипотентті бастапқы жасуша ® бластты жасуша (белсенді көбеюдегі) ® дифференцияланушы жасуша ® дифференцияланған жасуша.

Дифференцияланған (маманданған) жасушалар — арнайы қызмет атқаруға қажетті құрылысы қалыптасқан жасушалар. Олардың келесі қасиеттері болады:

1. Бөліне алмайды.

2. Олардың геномдарының  тек арнайы қызметті қамтамасыз  ететін бөлігі ғана белсенді (экспрессияланған).

3. Ядро-цитоплазмалық  ара қатынасы өте төмен болады (цитоплазмасы өте жақсы дамыған,  онда жасушаның түріне байланысты  арнайы органеллалар көбірек  анықталады).

4. Оларға гетеросинтетикалық  зат алмасу түрі тән (организмге қажетті заттарды өндіріп бөледі).

5. Дифференцияланған  жасушалардың арнайы қызметтерін  атқаруға қажетті құрылысы және  тинкториальдық қасиеттері болады: цитоплазма базофилиясы, полярлық  айырмашылықтары, қажетті органеллалардың  жақсы жетілуі, ерекше жасуша  беткейі, белгілі деңгейдегі ядроның гетеро- және эухроматинінің арасындағы арақатынас т.б.

 

 

6. Тіндердің  даму негізі (көзі)

Тіндердің даму көзі эмбриональдық  бастамалар болып табылады.  Эмбриональдық  бастамалар, өз кезегінде, ұрық жапырақшаларынан олардың дифференцировкасы кезінде пайда болады. Осының нәтижесінде бастамалардың осьтік кешені қалыптасады. Эмбриогенез барысында тіндік бастамалардан ұлпалардың түзелуі эмбриональдық гистогенез деп аталады. Гистогенездің механизімі күрделі және оның құрамына келесі компоненттер кіреді:

1. Жасушалардың бөлінуі.

2. Жасушалардың өсуі.

3. Жасушалардың бағдарланған  өлімі (апоптоз).

4. Жасушалардың адгезиясы  және жасушааралық байланыстар.

5. Детерминация.

6. Дифференцировка.

7. Эмбриональдық индукция.

8. Жасушалардың орын ауыстыруы (көшуі, миграциясы).

9. Жасушалардың сегрегациясы.

 

7. Камбиальдық және камбиальдық емес (тұрақты,  стационарлық) тіндер туралы түсінік, олардың гистогенезінің механизімі

Жоғарыда айтылған гистогенез механизімінің нәтижесінде камбиальдық  және камбиальдық емес тіндер түзеледі.

Постнатальдық онтогенез  кезінде құрамында дің (немесе камбиальдық) жасушалар сақталатын тіндер камбиальдық  деп аталады. Бұл тіндердің гистогенезін қарапайым түрде келесі жолмен жүреді деуге болады: бөлінуден кейін  жасушалардың бір бөлігі детерминацияға, дифференцировкаға ұшырайды, маманданады, содан кейін арнайы қызметтерін атқарады. Екінші топ дифференцияланбаған қалпында қалады да дің жасушаларының қызметін атқарады. Бірінші топтың жасушалары қартайғанда, өлгенде екінші топтың жасушалары бөліне бастайды, бір жасуша дифференцияланады, маманданады да өлген жасушаның орнына қызмет атқара бастайды, ал екіншісі дің жасуша қалпында қалады.

Камбиальдық ұлпаларға  дәнекер, эпителиальдық, бұлшық ет (жүректің бұлшық етінен басқа) тіндері жатады. Камбиальдық тіндер, өз кезегінде; екі топқа бөлінеді: жаңарып отыратын камбиальдық және өсіп келе жатқан камбиальдық. Жаңарып отыратын камбиальдық ұлпаларда дің жасушаларының тобы өмір бойы сақталады (БТПДҰ, қан, кейбір эпителий тіндері). Кейбір тіндерде дің жасушаларының саны бірте-бірте төмендейді, кейде дефинитивті құрылысы қалыптасқан кезде мүлдем жойылып кетеді (көлденең-жолақты бұлшық ет тіні, бауырдың эпителиі). Бұл тіндердің көлемі бірте-бірте жасушаішілік қалпына келу арқылы артады. Бұл камбиальдық өсуші тіндер.

Камбиальдық емес тіндер — құрамында камбиальдық жасушалары жоқ ұлпалар. Эмбриональдық гистогенез барысында бұл тіндердің жасушалары бөлінуін белгілі деңгейде тоқтатады, содан кейін детермининацияға, дифференциялануға  ұшырайды, маманданады да арнайы қызметтерін атқара бастайды. Тіннің құрамында бұл кезде дің жасушасы сақталмайды, тіннің қалпына келуі тек жасушаішілік деңгейде іске асырылады.

Ұлпаларды қалпына келу қабілетіне орай жіктеу Леблонның жасушалық  популяцияларды жіктеуімен ұштасып  жатыр (статикалық, өсуші және жаңарушы жасушалық популяциялар).

 

8. Регенерация.

Тіндердің, жасушалардың, мүшелердің өлген немесе жойылған бөліктерін қалпына келтіре алу қабілеті регенерация деп аталады. Регенерация  тіннің құрылымдық-қызметтік құралуын белгілі бір деңгейде сақтауға бағытталған.

Регенерацияның физиологиялық және репаративтік түрлерін ажыратады.

Физиологиялық регенерация қалыпты жағдайда өтеді. Организмде үнемі жасушалардың қартаюы және өлуі өтіп отырады және физиологиялық регенерацияның көмегімен жасушалық гомеостазды, яғни өзінің тіндік тұрақтылығын қамтамасыз етіп отырады.  

Орналасу ерекшелігіне орай физиологиялық қалпына келудің  бірнеше түрін ажыратады:

1. Мозаикалық қалпына келу (регенерация). Бұл жағдайда қалпына келу көптеген жеке орналасқан аймақтарда жүреді. Осы аймақтарда қартайған жасушалардың өлуі өтеді, яғни жасушалардың өлетін және қалпына келетін аймақтары бір жерде болады. Мысалы, БТП-мегенДҰ, мезотелий, эндотелий.

2. Зональды регенерация. Қалпына келудің бұл түрінде жасушалардың тіннің бір аймағында өледі, ал екінші аймақта жасушалардың бөлінуі өтеді. Мысалы, көпқабатты эпителий, бүйрек үсті безінің қыртысты затының эпителиі т.б.

3. Дистантты регенерация. Тіннің құрамдық элементтерінің (жасушалардың) өлуі бір мүшеде, ал қалпына келуі екінші мүшеде жүреді (мысалы — қанжасау: эритроциттер қызыл жілік майында пайда болады да, өлуі көкбауырда іске асырылады; лейкоциттер қызыл жілік майында пайда болады, ал олардың жойылуы әртүрлі мүшелер мен тіндерде өтеді).

Репаративтік регенерация — зақымдануға жауап ретінде тірі қалған жасушалардың гипертрофиясы немесе жаңа жасушалардың пайда болуы. Физиологиялық және репаративтік қалпына келудің негізінде жасушаішілік және жасушалық деңгейде өтетін бірдей механизмдер жатады. Сондықтан регенерацияның жасушаішілік және жасушалық түрлерін ажыратады.

Жасушаішілік регенерация — жасушалардың органеллаларының регенерациясы, олардың санының, көлемінің үлкеюі (гиперплазия, гипертрофия және олардың біріге жүруі).

Жасушалық регенерация — жасушалардың бөлінуі және олардың санының артуы, соның нәтижесінде өлген жасушалардың саны қалпына келеді.

Тіндердің қалпына келу қабілеті оның құрамында камбиальдық  элементтердің болуына байланысты. Камбиальдық емес тіндер тек жасушаішілік деңгейде ғана қалпына келе алады. Камбиальдық тіндерде жасушалық және жасушаішілік қалпына келу әдістері бірдей өте алады. Белгілі патолог-ғалым Д.С. Саркисов тіндердің қалпына келуінің түріне орай келесі жіктеуді ұсынды (таблица).

 

Жасушалық регенерация	Жасушалық және жасушаішілік регенерация	Жасушаішілік регенерация
		Көбінесе	Тек қана
Эпидермис, асқазан-ішек, тыныс алу жолдарының, зәр шығару-жыныс жүйесінің эпителийлері, мезотелий, қанжасаушы тіндер, БТДҰ, сүйек және шеміршек тіндері	Ұйқы безінің, эндокринді мүшелердің, бауырдың, бүйректің эпителийлері, жазық бұлшық ет тіні, нейроглия	Миокард (?), қаңқалық бұлшық ет тіні (?)	Жүйке тіні (нейроциты)

Иллюстративный  материал

1. Кесте: тіндердің гистогенетикалық жіктелуі
2. Кесте: тіндердің регенерация түрлерінің жіктелуі
3. Сурет 1. Эпителий тіні
4. Сурет 2. Қан
5. Сурет 3. Борпылдақ талшықты дәнекер тіні
6. Сурет 4. Шеміршек тіні
7. Сурет 5. Сүйек тіні
8. Сурет 6. Бұлшықет тіні
9. Сурет 7. Жүйке тіні

Әдебиеттер:

1. Кузнецов С.Л., Мушкамбаров  Н.Н. Гистология, цитология и эмбриология: Учеб. для мед. вузов / М.: Медицинское информационное агентство, 2007. – 600 с.

2. Улумбеков Э.Г., Челышев  Ю.А. Гистология, эмбриология, цитология: Учебник / М.: ГЭОТАР-Медиа, 2009. - 408 с.

3. Абильдинов Р.Б., Аяпова  Ж.О., Юй Р.И. Атлас по гистологии, цитологии и эмбриологии /. – Алматы: Эффект, 2006. - 416 с.

4. Кузнецов С.Л., Мушкамбаров  Н.Н., Горячкина. В.Л. Атлас по гистологии, цитологии и эмбриологии: Учеб. пос. для медвузов. / Астана: Астана-Bilding, 2005. - 400 с.

5. Юй Р.И., Абильдинов  Р.Б. Атлас микрофотографий по гистологии, цитологии и эмбриологии для практических занятий.-Алматы,- 2010.-232 с.

6. Гарстукова Л.Г., Кузнецов  С.Л., Деревянко В.Г. Наглядная гистология (общая и частная): Учеб. пос. для студентов мед. вузов / М. : Мед. информ. агентство, 2008. - 200 с.

7. Бойчук Н.В. и др. Гистология: Атлас для практических занятий / - М.: ГЭОТАР-Медиа, 2008. - 160 с. 50

8. Данилов Р.К. Гистология. Эмбриология. Цитология: Учебник для студентов мед. вузов / М. : Мед. информ. агентство, 2006. - 456 с.

9. Пуликов А.С. Возрастная гистология: Учеб. пособие / Ростов н/Д, Красноярск: Феникс, Издат. проекты, 2006. - 173 с

10. Кузнецов С.Л., Челышев  Ю.А.  Гистология: Учеб. пособие: Комплексные тесты: ответы и пояснения / М.: ГЭОТАР-Медиа, 2007. - 288 с.

11. Ажаев С.А. Гистология-1 (екі бөлімді оқулық). І бөлім: Цитология және адам эмбриологиясы.- Түркістан: «Тұран», 2011.-201б.

12. Ажаев С.А., Үмбетов  Т.Ж. Гистология-1(екі бөлімді оқулық). ІІ бөлім: Жалпы гистология.- Түркістан: «Тұран», 2010.-336 б.

13. Аяпова Ж.О. Цитология, эмбриология және гистология : Оқу құралы- Алматы: Кітап, 2007. - 288 с

14. Нұрышев Мұхит. Гистология және эмбриология негіздері: Оқулық- Алматы : Карасай, 2007. - 272 с

15. Аяпова Ж.О., Н.М. Тусупова. Гистология-1 пәнә бойынша тесттер жиынтығы (оқу құралы).- Алматы,- 2009.-378 б.

 

Бақылау сұрақтары:

1. "Тін"ұғымының анықтамасы
2. «Дифферон» ұғымының анықтамасы
3. «Симпласт», «синцитий», «посжасушалық құрылымдар» ұғымдарының анықтамасы
4. Тіндердің жіктелуі
5. Тіндердің даму теориялары
6. Тіндердің дің және дифференцияланған жасушалары туралы ұғым
7. Тіндердің даму көзі
8. Камбиальды және камбиалды емес (тұрақты) тіндер және олардың гистогенезінің механизмдері туралы ұғым
9. Тіндердің физиологиялық және репаративті регенерациясы туралы ұғым
10. Топографиялық белгілері бойынша физиологиялық регенерация түрлері

 

 

Көрнекі материалдар