Умк Ұйым экономикасы

                                    Дәріс жинағы

1. тақырып.  ҚР-ның экономикасына сипаттама

Дәріс мақсаты:

   1. Кәсіпорын экономикасына  түсінік беру

    2. Басқа да  экономикалық ғылымдармен байланысы

    3. Пәннің  мазмұнын  ашу.

    4.ҚР-ның экономикасына сипаттама беру

Дәріс жоспары:

   1.Кәсіпорын экономикасы пәні және оның мазмұны.

   2.Кәсіпорын экономикасы  және басқа да экономикалық  ғылымдармен байланысы

   3. Пәннің  мазмұны.

   4.ҚР-ның экономикасына  сипаттама.

Негізгі түсінік:

Кәсіпорын

Айналыс қоры

Өндіріс

Өнімділік

Табыс

Патент

 

1.Экономика- бұл тауарлар  мен қызмет көрсетулерді өндіру,бөлу,сату  және пайдалану жөніндегі қоғамдық  ғылым, яғни адам қызметінің  саласыболып, адамдардың қажеттілігін  қанағаттандыруға қызмет етеді  және барлық экономикалық ғылымдардың жалпы объектісі болып табылады. Шаруашылық өміріндегі көкейтесті , ең маңызды процестерді танып білу және реттеу бағытында көптеген экономикалық ғылымдардың ішінде теориялық және қолданбалы экономиканы бөлуге болады. Осылардың жиынтығы қысқаша «Қазақстандағы экономика», ал батыста- «Экономикс» деп атайды.

Теориялық және қолданбалы экономиканың негізі болып саналатындар:

• Экономикалық дамуды зерттеу;
• Жалпы халық шаруашылығы саласының жұмыс істеуін және жекелеген кәсіпорындарды зерттеу;
• Экономикалық саясаттың негізі принциптерін алдын ала зерттеу.

Кәсіпорын экономикасы  пәнін түсіндіру үшін ең алдымен  негізі экономикалық проблемаларды  шешуде кәсіпорындардың алатын орны мен роліне сүйенуіміз қажет.

Нарықтық экономика жағдайында кәсіпорын шаруашылықты жүргізудегі негізі объективті буынға айналады. Мәселе мынада, рыноктық сұранысты еске ала отырып, кәсіпорын тек өнім өндіріп қана қоймай, сонымен қатар халықты жұмыспен қамту, жаңадан жұмыс орындарын ашу, еңбекақыларын есептеу т.б. жұмыстарды іске асырған жөн.

 Өндіріс, кәсіпорынның  барлық жұмыс қызметін сипаттау  және түсіндіру-«Кәсіпорын экономикасы»  пәнін зерделеу болып табылады. Өндірістік қызметтердің заңдылығын  түсіну негізінде нақтылы өндірістік  мақсаттарды іске асыру шаруашылық  әдістерін әзірлеуге мүмкіндік туады.

Кәсіпорын экономикасының даму негізі қоғамдық өндірістің дамуына  объективті экономикалық заңдар жатады. Кез келген ұйымдастырушылық деңгейде экономиканы басқару – бұл  экономикалық заңдардың талабына сай  өндірістің қызмет етуі.

Қазіргі кезде кәсіпорынның мәртебесі, оны құрудың тәртібі мен жойылуы, мүлікті пайдалану, шаруашылық жүргізу, экономикалық және элеуметтік қызметтер, кәсіпорынның мемлекеттік және жергілікті өзін өзі басқару органдарымен қатынасы негізінде ұлттық заңмен реттеледі.

«Кәсіпорын экономикасы» бағамен зерделеуде, оның негізгі міндеті тұжырымдау қажет. Олар анықталатын екі ережемен еріксіз қабылданады және оның мәні мынада:

• Кәсіпорын меншік нысанына және салық құрамында болуына қарамастан бірінші буыны халық шаруашылығының экономикалық негізі болып табылады, ақырғы соңында кәсіпорынның тиімді жұмыс істеу деңгейі жалпы халық шаруашылығының даму деңгейі  мен халықтың әлөауқатының деңгейіне байланысты болады;
• Нарықтық экономикаға өту бұрыннан әрекет еткен шаруашылық тетігін жанөжақты қарастыруды, оның құрылымына жаңа нысандар енгізуді, атап айтқанда, кәсіпкерлік, бәсеке, бизнес-жоспар, еңбек мотивациясы, салық салу, т.б. қажет етеді.Осыған сәйкес пәннің негізгі мақсаты мына төмендегілерден тұрады:
• Кәсіпорындарда әрекет ететін шаруашылық тетіктерінің негізі элементтерін қарау;
• Алдын ала анықтайтын нарықтық эконмиканың талаптарына сай шаруашылық жүргізудің жаңа нысандары мен әдістерін кеңінен енгізу;
• Меншіктің әр түрлі нысандарындағы кәсіпорын экономикасы мен ұйымдастырудың ереркшеліктерін зерделеу.

2.Қандай кәсіпорын болмасын өзінен- өзі тіршілік ете алмайды, ол жалпы экономикамен тікелей байланысты, бірінші жағынан - өндіріс фактроы рыногы, екінші жағынан - өткізу рыногі арқылы. Сондықтан да кәсіпорын экономикасы жеке кәсіпорындардың басқа шаруашылық құрылымдарымен қатынасатын рынокпен зерделеуге тиіс. Сонымен ол шаруашылық процесін жалпы және де жеке кәсіпорындардың мүддесі ретінде көзқараста қарайды.

Кәсіпорын экономикасы  микро және макроэкономикамен тығыз  байланысты. Микроэкономика- бұл сала, кәсіпорындар, отбасылар, яғни жекелеген экономикалық құбылыстарды қамтитын экономикалық ғылымның бір бөлігі. Осы салалардағы тауарлар және қаржы рыноктарын, банкілерді, түрлі фирмалар мен кәсіпорындарды, тағы басқаларды зерттейді. Микроэкономика сол сияқты жекелеген тауарларды өндірудің көлемін қалай тағайындайтынын және олардың бағаларын, халықтың жинақ ақшаларын салықтар қалай ықпал ететінін, т.б. зерделейді. Ол кәсіпкерлік қызметінің экономикасы мен ұйымдастыру мәселелерін де  зерттейді. Бұған жататындар: бизнестің ұйымдық нысаны және құқықтық негізі, фирмалардың қаржы және шаруашылық мәселелерін жоспарлай,бизнестің дамуы үшін капиталды жұмылдыру тәсілі, рынокты монополиялау деңгейін бағалау әдісі, баға белгілеу әдісі, баға белгілеу мәселесі және өнімдерді сатудағы өндіріс шығындарын есептеу, т.б.

Микроэкономикалық талдау тек жеке кәсіпорынға ғана тиісті емес, сонымен бірге жеке кәсіпорынның рыноктағы ықпалын және ақиқатында, кәсіпорын деңгейін экономиканы  және өндірісті ұйымдастыруды зерттеу болып табылады.

Макроэкономика –  бұл экономиканы біріңғай тұтас  ретінде қарайды және сұраныс  пен ұсыныстың жиынтық процестерін  қалыптастыруды зерттейді. Мұнда сұраныс- белгілі баға бойынша тұтынушылар  сатып алудағы дайын тауар  саны, ал ұсыныс- бұл тауарды және қызмет көрсетуді жеткізу.

Макроэкономика, сол сияқты ұлттық табысты, жалпы өнімді зерттейді, үкіметтің бюджеттік саясатының, ұлттық банкінің ақша саясатының экономиканы  дамытудағы ықпалын, инфляцияны, жұмыссыздық  деңгейін және т.б. талдайды.

Макроэкономикалық талдау деңгеиі жалпы экономика бойынша немесе олардың құрамдық бөліктері ұлттық экономиканың салаларына жатады. Бұл салаларды зерделей отырып,  Макроэкономика экономика құрылымының жалпы көрінісін және халық шаруашылығының салалар арасындағы өзара қатынастарын көрсетуге өзінің алдына мақсат етіп қояды.

Әр елдің ұлттық экономикасы  макроэкономика деп аталады.Қазақтың макроэкономикасы аралас экономика  болып табылады.Аралас экономикада  экономикалық механизмдер кеңінен  пайдаланылады, себебі мемлекеттік емескәсіпорындарды макродәрежеде басқару қажеттілігі және макродеңгейдегі ұйымдастыру және басқару рөлінің өзгеруі экономикалық механизмін кеңінен пайдаланудыталап етеді. Өйткені, аралас экономикада өндірістің өнім көлемін жоспарлау арқылы мемлекет белгілей алмайды. Қанша, қандай  және қайда қызмет көрсету қажеттілігін рынок анықтайды.

«Кәсіпорын экономикасы» пәні «Менеджмент», «Маркетинг», «Бухгалтерлік  есеп және шаруашылық қызметін талдау», «Қаржы», «Статистика» және т.б. пәндермен  тығыз байланысты.

Кәсіпорын  экономикасы  үшін берілетін шама бар, ол әр уақытта  есепке  алынады. Халық  шаруашылығындағы кез келген  өзгерістер, мысалы  қажеттілік  құрлымының  өзгеруі,  демографиялық  ілгерілеу, халық  табысының өзгеруі, ғылыми- техникалық жетістіктер және   т. б.  Кәсіпорынның  жағдайын  өзгертуге  әкеліп соқтырады. Керісінше, кәсіпорын эканомикасын зерделеу объектісі, мысалы, өндіріс шығындары  макроэканомиканың мәліметтері болады, сондықтан  да  зерттеулерде  осыларды ескеру  қажет.

         Сонымен ,  кәсіпорын эканомикасы дербес  эканомикалық  пән болып    табылады, пәннің  мән- мағнасын  зерделеу   кәсіпорынның   іс- әрекетін,   әзірлеу процесін  және  шаруашылық  шешімдерін қабылдау.

    Кәсіпорын  белгілі бір  кәсіпкерлік ортада  қызмет атқарып, оның барлық  іс- әректіне  ықпал көрсетеді.  Кәсіпкерлік орта  қалыптасқан эканомикалық және  саяси-ахуалды, құқықтық,  әлеуметтік- мәдени, технологиялық, географиялық  ортамен, экологиялық жағдаймен, сонымен бірге институтционалдық және ақпарат жүйелерін сипаттайды.

3.Кәсіпорын экономикасын зерделеудің  негізгі  объектісіне жататындар.

-  кәсіпорынның өндірістік  құрылымы, өнеркәсіп өндірісінің   үлгісі, өндіріс  кезеңін  ұйымдастыру  .

- өндірісті басқару  процесін  ұйымдастыру.

- шаруашылық  стратегиясын таңдау,  өнімді, өндіруді жоспарлау және өнімді сатуды әзірлеу.

- өндірісті  қалыптастыру, капиталды  пайдалану және  кәсіпорынның  табысын қорландыру.

- өндірістің  материалдық-  техникалық базасымен  қамтамасыз  етілуі ,  шикізаттар,  материалдар   жеткізілуі, босалқы  қорды  қалыптастыру және оларды  ұтымды пайдалану.

- өндірістің техникалық  жағдайы  және  қажетті өндірістік  инфрақұрылымды   құру.

- өндірістік  шығындарды  қалыптастыру,  өнімнің  өзіндік құн   калькуляциясы,  өндірістің баға саясаты.

- өндірістің  қаржы  ресурстары,  шаруашылық  қызметінің   тиімділігі,   кәсіпкерліктегі тәуелділік  баға.

- кәсіпорынның  жаңартпашылық   қызметі,  өнімнің  сапасы, кәсіпорынның  жаңартпашылық  саясаты ,  экономикалық   проблемалар.

- кадрларды  іріктеу , оларды  жұмысқа қабылдау , еңбекті ұйымдастыру, еңбекке ақы төлеу  жүйесі   және  еңбек  өнімділігін  арттыруды  ынталандыру.

Сонымен , кәсіпорын эканомикасы - өндіріс  факторларының  жиынтығы  (меншіктік және қарызгер ), өндірістік  емес факторлар (бала бақшалар , профилактория және т.б.), айналыс қоры, дайын өнім, кәсіпорындардың есепшоттарындағы ақша қаражаттары, құнды қағаздар, материалдық емес меншікті қор (патенттер, лицензиялар, және т.б.),  өнімді сату  нәтижесіндегі  табыстар немесе зияндар және түрлі қызмет көрсетулер.

Ұсынылатын әдебиеттер:

    1.  Кәсіпорын экономикасы.Г.Ө.Жолдасбаева.Оқу құралы,Алматы,2002ж.

    2.  Экономика предприятия (фирмы).Под редакцией Калдыбаева О.,

         Темирбаева А.Учебное    пособие. Алматы., «Санат»,1997год.

    3. Современная экономика. Под редакцией доктора экономических

     наук,профессора    Мамедова О.Ю.,Изд.2-е,Ростов-на-дону, 

     Издательство «Феникс»,1998год.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2-тақырып. Экономиканы  мемлекеттік реттеу

Дәріс мақсаты:

      1. Экономиканы мемлекеттік реттеудің теориялық астарын ашып көрсету.

      2. Мемлекеттік реттеудің ғылыми тұжырымдамасының  негізгі  ережелерін                   меңгеру.

Дәріс жоспары:

1. Экономиканы мемлекеттік реттеудің қажеттілігі мен ұйымдық – методологиялық негіздері.
2. Трансакциялық шығындар.
3. Мемлекеттіқ реттеудің ғылыми тұжырымдамасының  негізгі  ережелері.

Негізгі түсінік:

Экономиканы мемлекеттік  реттеу

Трансакциялық шығындар

 

        1. ЭМР әлеуметтік – шаруашылық процестеріне олардың тиімді теңгермешілігі мен макроэкономикалық тұрақталығын қамтамасыз ету мақсатында мемлекеттің әкімшілік- экономикалық және ұйымдық  - құқықтық негізде араласуын білдіреді.

       Азамат тарихи мемлекеттердің пайда болуы мен даму барысы, сондай – ақ, олардың арақатынасы бейбіт іс - әрекеттермен қатар, күшейту жолымен де анықталатындығын айқын көрсетіп отыр. Соңғы жағдай, яғни күшейту іс - әрекеттері объективті түрде белгілі бір материалдық – техникалық және интеллектуалдық қорларды елдің қорғаныс қабілетін қажетті деңгейде қамтамасыз ету үшін бөлуіне мемлекетті мәжбүр етті. Оған қоғамның  барлық мүшесі мүдделі сондықтан олар мемлекет  тарапынан шетелдік қол сұғушылықтан қорған жөніндегі  шараларға бірыңғай ие бола отырып, жоғарыда аталған қорларда жасауға арналған мәжбүрлі салыққа төлеуге түсіністікпен қарайды. Өйткені бұл қорларды тұтыну, жекелеген сұраныс жиынтығын анықтау арқылы емес, ұжымдық түрде  жүзеге асырылады, ал бұл нарықтық механизмді шектейді  және қоғамдық тауар көрсеткіштерін қалыптастырады. Мұндай тауарлар қатарына мемлекетті басқару ісін, азаматтардың заңды құқық қорғау  мен қоғамдық тәртіпті сақтауды, күрделі ғылыми зерттеулер жүргізу мен нәтижелерін қолдануды ұйымдастыруды, тұтастай энергетикалық, экономикалық жүйелі құру мен пайдалануды, жалпы мемлекеттік табиғатты қорғау шаралардың әсерісе, төтенше жағдайларды алдын ала ескертуді және  т.б. жатқызуға болады.

2. Мемлекеттік реттеу қажеттілігін айқындауда – таурларды өндірушілер мен оларды тұтынушылардың нарықтық өзара қалыптастырының күйелюі мен тығыздығының “сыртқа әсерлері” болып табылады.

       Нарық  субъектілерінің өзара іс - әрекеттерінің  шарттарын анықтауға және олардың  сақталуын бақылауға арналған  трансакциялық шығындарды төмендетуде  де мемлекеттің  ролі зор.  Мұндай  шығындырдың салыстырмалы  түрдегі төменгі мөлшерін көбінесе мемлекет тарапынан мәжбүр ету тетіктерін қолдану арқылы қамтамасыз етеді, ал оған нарықтық бәсекеге қатысушылардың бәрі де мүддел. Халықты әлеуметтік жағынан қамтамасыз етуде мемлекеттің ролі ерекше.

       Кәсіпкердің  мүддесі нақтылы тауар өндірісінің тиімділігін шектесе, сыртқы нәтиже қршаған табиғи ортаның ластануымен, шикізаттардың қайта өндірілмейтін және басқа да қорларын орынсыз пайдаланумен, сондай – ақ қалдықсыз технологияны ұймыдастырудың жеткіліксіздігімен сипатталады. Мемлекет сыртқы бақылаушы қалпында бола алмайды, сондықтан келесідей 3 бағытты жүзеге асыруға мәжбүр болады:

а) ағымдағы және болашақтағы  табиғатты қорғау шараларын қаржыландырудың  орталықтандырылған көздері есебінен жүргізу.

ә) шаруашылық жүргізуші  субъектілер іс - әрекетінің сыртық нәтижесі алдын – ала бекітілген ережелер мен мөлшерден артық кететін болса, оларға әкімшілік – құқықтық шектеулерді бекіту.

б) табиғатта тиімді пайдалануды  ынталандыратын механизмді  жасап  дайындау және бақылау.

       Нарықтық  экономикасы дамыған елдер тәжірибесі трансакциялық шығындардың сипатты әлеуметтік  объективтілігімен нарық субъектілерінің өзара сауда айырбас келісіміне мемлекеттің араласу қажеттілігін тудырғандығын дәлелдейді. Мысалы: егер келісім барысында екі табыс өзінің абсолютті мөлшелері бойынша трансакциялық шығындар көлемінен аз болатын болса, онда мұндай келісім өзінің экономикалық мағынасын жояды.

3. Мемлекеттіқ реттеудің ғылыми тұжырымдамасын анықтайтын негізгі  ережелер:

1. Меншіктің мемлекеттік және жеке түрлерінің болуы, сондай – ақ макро және микроэкономиканың болуы объективті  түрде шаруашылық қызметін үйлестірудің жоспарлы және  нарықты модельдерін пайдалану қажеттілігін білдіреді.
2. Макроэкономикалық  реттеу барысында үкімет қызметтерінің бағыттары, қағидалары айқын қадағаланып отыруы керек, өйткені олай болмаған жағдайда бұл істің тікелей және болашақтағы нәтижесін болжау қиынға соғады.
3. Құрылымдық – инвестициялық  саладағы реттеу әрдайым халық шаруашылықтың интеграцияның ең жоғарғы деңгейінде жүзеге асыратындықтан, ол макроэкономикалық тиімділік көрсеткіштерінің жоғарылуына бағытталғандығы өте маңызды.
4. Құрылымдық – инвестициялық саланы макроэкономикалық реттеу тұжырымдамасының негізін тек қана өз қорлармыздың есебінен  емес, сондай – ақ шетелдердің технологиялық  инвестициялары есебінен республика халық шаруашылығының ғылыми – техникалық базасын сапа жағынан жетілдіруге бағытталуы керек.
5. Макроэкономикалық тәсіл ұлттық республикалардың әлемдік шаруашылық жүйесінің мәселесін шешу үшін қажет.

       Қазақстанның  сыртық экономикалық байланыстарын жалпы мемлекеттік деңгейде реттеуде басымды, артықшылықты сипаттағы мәселелер төмендегідей болып табылады.

• сырттан желінетін өеімді алмастыратын өндірісті әсіресе “технологиялық” ивестицияларды тартуды ныталандыра  отырып кеңейту.
• Табиғи шикізаттарды сыртқа шығарудың ұлғаю болашағының жоқтағын ескере отырып, бәсекелестік қабілеті бар дайын өнімді сыртқа шығару ісін мемлекеттін қолдауың тұрақты жүйесін жасау.

Ұсынылатын  негізгі әдебиеттер:

1. Экономиканы мемлекеттік  реттеудің өзекті мәселелері. Ж.О.Ихданов, Ә.О.Орманбеков. оқу құралы Алматы, экономика-2000.

2. Экономикалық теория  және нарықтық қатынастардың  қалыптасуы. Оқулық. Журнал Ақиқат,1996 ж. 21-бет.

3. Экономикалық дағдарыс: сипаты, себептері, шығу жолдары.Журнал, Ақиқат, 1993ж. 64-бет.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3-тақырып.Кәсіпорын-басқарудың шаруашылық объектісі ретінде

Дәріс мақсаты:

  1. Кәсіпорын-басқару объектісі ретінде

    2. Кәсіпорынды  ұйымдастыру нысандарын көрсету

    3. Кәсіпорынның  стратегиясын қалыптастыру

Дәріс жоспары:

 1. Кәсіпорын – басқарудың жүйелік объектісі

 2.Нарықтық  жағдайда  кәсіпорындар шаруашылық қызметінің ерекшеліктері

 3.Кәсіпорынның ұйымдастыру нысандарының түрлері.

 4. Кәсіпорынның стратегиясы және оның қалыптасуы

Негізгі түсінік:

Кәсіпорын

Акционерлік кәсіпорын

Жалгерлік кәсіпорын

Жедел тамақтандыру кәсіпорыны

Венчурлік кәсіпорын

Мемлекеттік сектордың  кәсіпорыны

Үй қожалықтары кәсіпорыны

Жеке дара кәсіпорыны

Жабық  кәсіпорыны

Шетелдік кәсіпорыны

 

      1.Экономиканың қайсысы болмасын өндірістен,экономикалық өнім жасаудан құралады.Өндіріссіз тұтыну болмайды,тек шығарылған өнімді ішіп-жеп қою  болады.Атап айтқанда,кәсіпорын өнім шығарады,жұмыстар мен қызмет көрсетеді,яғни тұтыну және ұлттық байлықты молайтудың негізін қалайды.

Өндірістік  кәсіпорын ішкі орта

                                                                                

                                                                                     Қызмет қорытындысы 

 

 

 

                                                              

 

 

 

 

 

 

 

          Қаншалықты кәсіпорын тиімді  жұмыс істейді,оның қаржылық жағдайы  қандай екені экономиканың барлық  саулығына және мемлекеттің индустриялдық  қуатына байланысты болады.Оның  негізгі белгілері мыналар:

• Ұйымдық бірлік:кәсіпорын – бұл белгілі түрде ішкі құрылымы және басқару жөнімен ұйымдасқан ұжым;
• Белгілі түрде өндірістің құрал кешені:кәсіпорын пайданы барынша көбейту мақсатында экономикалық игіліктерді өндіру үшін эконмикалық ресурстарды  

біріктіреді;

• Мүліктің жекеленуі: кәсіпорынның өзінің мүлкі болып,белгілі бір мақсатқа жеке пайдаланады;
• Мүлік жауапкершілік: кәсіпорын түрлі жағдайға сай өзінің барлық мүліктеріне толық жауапкершілікте болады;
• кәсіпорын дара басшылықты болжайды,басқарудың тікелей әкімшілік формасына негізделеді;
• шаруашылық айналымына жеке атынан шығады;
• оперативті – шаруашылық және экономикалық дербестік: кәсіпорын жеке өзі түрлі мәмілелерді және операцияларды жүзеге асырады,пайдасын өзі алады немесе зиян шегеді,пайданың есебінен қаржы жағдайын және өндірісті одан әрі  дамытуын жақсартады.

  Өндіріс  жоспарлы немесе әкімшіл-әміршілдік  экономика жағдайында мына тәсілмен  жұмыс істейді:

 

 

  Бұл тәсілде  ең негізгісі – ресуртар,атап  айтқанда,олар шектеулі өнім шығарылымының  көлемі болып саналады.Сонымен,жоспарлы  экономика жағдайында кәсіпорында өнім шығарылымының көлемі мемлекеттің оларды қажетті ресурстармен қамтамасыз ету мүмкіншілігіне байланысты болады.

   Қазақстан  кәсіпорындарының нарықтық қатынастарға  өтуіне байланысты бұл жөніндегі  жағдай түбірімен өзгереді. Кәсіпорындар бүгінде бүтіндей қарама – қарсы

басқа  тәсілде  жұмыс істеуге мәжбүр болды:

 

 

   Бұл тәсілде  негіздегі – сатып алушылардың  сұранысы , (үтір) яғни өзінің өмірін  өткізу.Ол үшін нарық жағдаятын  ,(үтір)сатып алушалдардың сұрау  салуларын,(үтір)

нарық сыйымдылығын,әлеуметті  бәсекелес өнімдері сипаттылығының және т.б. нарықтық экономика үшін сипатталатын сұрақтарын үйрену қажет.

   Жасыратыны  жоқ көптеген отан сүйгіш бауырларымыз  кәсіпорындар түрлі  себептермен  атылып кетеді және де аталған  тәсілмен жұмыс істеуге қабілетсіздігін көрсетті және де дайын емес еді,олардың ішінде кәсіпорындардың басшылары жаңа тәсілге,ал кейбіреулері өтіп жатқан қайта құру реформасының маңыздылығына түсінбеді,амал қанша,қайтадан жоспарлы экономика дәуіріне қайтып келуіне үміттенді және күтті де.

• КСРО-ның ыдырауы өндірістік және кооперативтік байланыстардың бұзылуына әкеліп соқтырады;
• Нарықтық қатынастарға өту инфлияцияға және шектен тыс инфляцияға жалғасып,кәсіпорынның  тұрақты жұмыс істеуіне,әсіресе оларды айналым қаражаттарымен қамтамасыз етуге айтарлықтай жағдай жасалмады;
• Көптеген отандық кәсіпорындардың өнімдері бәсекеге жарамсыз болды;
• Көптеген кәсіпорындар әлі де болса нарықтық қатынастарға бейімделе алмады;
• Қазақстан рыногындағы импорттық тауарлардың молықтырылуы аз болды;
• өтпелі кезеңде мемлекет Қазақстандағы өркениетті нарықтың жұмыс істеуіне қажетті жағдай жасай алмады.

Міне,осы және басқа да себептер ақырында көптеген кәсіпорындардың қаржы жағдайын нашарлатуға және еліміздің экономикалық дағдарысты ұзартуға әкеліп соқтырды.

  Өтпелі кезең  біздің республика үшін тек  жағымсыз салдармен ғана емес,сонымен  қатар кейбір оңды мезеттермен  сипатталады.Атап айтсақ:

• кәсіпорындар бірте-бірте рынокқа бейімделіп,шынында сатып алушылардың мұқтажын қанағаттандыра алатын өнімдерді өндіре бастады;
• көптеген кәсіпорындар инфляцияның құлдырауы жағдайында өндіріс шығындарын азайту,өнімдерді өткізу,оның сапасын жақсарту – қаржылық сәттілікті дұрыс шешудің бірден бір жолы екенін түсіне бастады;
• рыноктар тауарлар мен толықтырылып,кейбір экономикалық салаларда кінәрәтсыз бәсеке пайда болды.   Кәсіпорынға басшылық ету әдістері нарықтық экономиканың даму дәрежесіне сәйкес болуға тиіс.Олардың өзгерусіз,бір орында қатып қалуына болмайды. Кәсіпорынды басқару икемді,әрқашан басты мақсатқа жетуге және сонымен бірге әрбір нақты кезеңнің ерекшеліктерін ескеріп отыруға тиіс. Кәсіпорынға басшылық етудің міндеттері де практиканы терең зерттеудің негізінде өндірістің одан әрі дамуын тенденциясын анықтап,бұл дамуды шапшаңдату үшін өндіріске әсер  етудің сол кезең үшін аса маңызды экономикалық тұтқаларын пайдалану болып табылады.

        2. Жоғарыда айтылғандай,кез келген кәсіпорынның нарықтық жағдайдағы ең маңызды мақсаты - өз жұмысындағы қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз ету.Бұл мақсатқа күрделі жолы,сонымен қатар, пайда табуды тұрақтандыру,ал бұған жету оңай мәселе емес.

Кәсіпорынды дамытудағы стратегиялық басқару

    

 

 

 

 

 

 

     

      

      

Ғылыми зерттеулер Жобалау,құрастыру Дайындау Жөндеу және жаңғырту Бақылау және жарамсыздықтан сақтандыру Қызмет көрсету сақтау

тасу кәдеге жарату қалыпқа келтіру уақытша тоқтатып қою және бумалау тазалау залалсыздандыру қауіпсіздікті алдын алу басқару

 

   Кәсіпорын, егерде  өзінің жұмысында белгілі бір  принциптерге сүйенсе және қажетті  бернесін орындаса, алдына қойған  мақсатына жетеді.Осыған орай  кәсіпорындардың негізгі міндетіне  жататындар:

• жоғарғы сапалы өнімдер өндіру,оларды жүйелі түрде жаңалау және қолда бар өндірістік мүмкіншіліктеріне,сұраныстарына сай қызмет көрсету;
• өзара алмасушыларын ескере отырып,өндірістік ресурстарды ұқыпты пайдалану;
• ғылыми-техникалық жетісіп қалыпсыңдар мен озық тәжірбиені,еңбекті ұйымдастыру және басқаларды өндіріске кеңінен енгізу;
• өздерінің қызметкерлеріне жағдай жасау,олардың сыныптамаларының өсуін және еңбектерін үлкен маңыздылығы,олардың тіршілік деңгейлерін арттыру еңбек ұжымдарыда қолайлы саяси-психологиялық ахуалды жақсарту;

       3.Қазақстанда «Меншік туралы»Заңға сәйкес кәсіпорындар мемлекеттік, және жеке меншіктің, сол сияқты меншіктің аралас нысаны түрінде құралы және іс істей алады.

Мемлекеттік кәсіпорындар- мұнда негізгі құралдар мемлекеттің меншігі нде болады. Мемлекеттік органдардың қарамағында болатын кәсіпорындарды қазыналық деп атайды.

Мемлекеттік холдинг-компаниясы- Холдинг деп үлкен корпорациялардың ортақ мүдделерінің сақталуына акциялардың бақылау пакеті арқылы біріңғай бақылау жасауды айтады. Алғашқы кезеңде Қазақстанда мемлекеттік акционерлік кәсіпорындарды құрылғанда халық шаруашылығы саласында көптеген холдингтер көріне бастады.