Ветеринариялық гигиена пәні, оның орны мен міндеттері

№ 4 дәріс. Кіріспе. Ауа гигиенасы.

Қарастырлатын сұрақтар:

1. Кіріспе

1.1. Ветеринариялық гигиена  пәні, оның орны мен міндеттері

1.2. Пәннің зерттеу  әдістері

1.3. Сыртқы орта факторлары  және олардың мал организіміне  әсері

1.4.  Жылу реттеудің  типтері және организмнің жылу шығару жолдары

1.5 Адаптация және оның мал организміне әсері

1.6 Акклиматизация және оның мал организміне әсері

1.7  Мал организмі резистенттілігінің маңызы

1.8 Сыртқы орта факторларын гигиеналық тұрғыдан шектеу

1.9 Зоогигиеналық нормативтер, ветеринариялық-санитариялық нормалар және ветеринариялық-санитариялық ережелер туралы түсінік

Ұсынылатын  әдебиет: 1. Мырзабеков Ж.Б., Ибрагимов П.Ш., «Ветеринариялық гигиена», Алматы, 2005.

2. М.С. Найденский, А.Ф., В.В. Храмцов, П.И. Виноградов, «Зоогигена с основами проектирования животноводческих объектов», Москва, 2007.

3. Соколов Г.А. Ветеринарная  гигиена, Мн.,  1996.

4. Меерсон Ф.З. Адаптация,  стерсс и профилактика. – М.: наука, 1981. – 332 с.

1. «Зоогигиена ветеринариялық санитария негіздерімен» пәні, оның орны мен міндеттері

Жануарлар гигиенасы, ветеринариялық гигиена немесе зоогигена – малды  дұрыс бағу, азықтандыру және күтіп-бағудың  тиімді тәсілдерін пайдалана отырып, олардың тұқымына байланысты өнімділігін  қамтамасыз ететін деңгейде денсаулығын сақтау және күшейту жөніндегі ғылым.

Зоогигиенаның негізгі  міндеттері:

    - қоршаған ортаның мал организміне және денсаулығына тигізетін әсерінің заңдылықтарын зерттеу;

    - қоршаған ортаның мал организміне қолайлы параметрлерін ғылыми-практикалық тұрғыдан негіздеу, зоогигиеналық және ветеринариялық-санитариялық

нормативтер, нормалар және ережелерді жасау және ұйымдастыру;

     - мал қоралардың жобалық тапсырмасын жасау, мал тіршілігінің қамтамасыз ететін жүйелерді (желдеткіш, жылу, жарық, микроклиматты қолайландыру, көңді шығару және сақтау, сумен қамтамасыз ету, малды суару, азықтандыру және т.б.) жасайтын құрал-жабдықтарды іріктеу;

     - табиғи ортаның бірқалыпты сақталуын қамтамасыз ету, зоогигиеналық нормативтер мен ветеринариялық - санитариялық ережелерді енгізу есебінен экологияны сақтау.

1.2. Пәннің зерттеу  әдістері

• Қоршаған ортаның мал организміне тигізетін әсерін зерттеу үшін зоогигиена әртүрлі тәсілдер қолданады: санитариялық зерттеу, клиникалық – физиологиялық байқаулар, эксперименталдық, статистикалық және т.б.

    Санитариялық тексеру – мал қоралары мен су көздерінің, жайылымдар мен шаруашылық территориялының санитариялық жағдайларын анықтайды.

    Қоршаған ортаның факторларының әсерінен мал огранизмінде болатын функционалды өзгерістерді  зерттеп білу үшін клинико – физиологиялық әдіс қолданады.

   Эксперименталды әдіс – лабораториялық немесе өндірістік жағдайларда арнайы тәжірибелік малдарға      қоршаған орта факторларының әсерін зерттеу үшін қолданылады (қора-жай микроклиматына, бағып-күту технологиясына, азықтандыру жағдайына және т.б.). Эксперименталды әдіс физикалық, химиялық, бактериологиялық, токсикологиялық және басқа да зерттеулермен бірге жүргізіледі.

    - санитариялық – статистикалық әдіс ветеринариялық – санитариялық шаралардың тиімділігін тексеру үшін қолданылады. Яғни, әр түрлі санитариялық – гигиеналық жағдайындағы жануарлардың ауру сырқауы мен өнімділігін салыстырғанда олардың тиімділігін анықтайды (микроклиматтың, бағып-күту технологиясының, азықтандырудың және т.б.)

1.3. Сыртқы орта факторлары және олардың мал организіміне әсері

Сыртқы орта деп –  жануарларды қоршаған әрі оларға тікелей немесе жанама әсер етуші  табиғаттың бөлігін айтамыз. Организмнің  дамуы қоршаған ортаның үнемі  өзгеріп отыруымен тығыз байланысты. Егер осы қоршаған орта қалыпты жағдайдан ерекше өзгерсе, онда орта мен организм арасында қарама қайшылық туады. Организмге әсер ететін элементтерді сыртқы орта факторлары деп атайды. Сыртқы орта факторлары табиғаты мен әсер ету түріне байланысты абиотикалық және биотикалық болып бөлінеді. Абиотикалық факторларға өлі табиғат кешені жатады – ауа температурасы, ылғалдылығы, қысымы, ауаның, судың химиялық ұрамы, ксенобиоттар және т.б. Ал, биотикалық факторларға организмдердің бір біріне әсері жатады.

• Ал, өзінің құрамы жағынан сыртқы орта факторлары химиялық (заттық), физикалық (энергетикалық) және биологиялық (биотикалық) болып бөлінеді.
• Химиялық факторлар: химиялық элементтер мен ауа, су, топырақ, азықтағы қосылыстар. Биологиялық факторларға – табиғи жағдайда ауада, суда, топырақта, азықта кездесетін бактериялардың құрамы негізінде сапрофитті микрофлорадан тұратын әрі қоршаған ортаның патогенді микробтарымен, гельминттер жұмыртқасымен ластануы жатады.
• Қоршаған орта факторларының организмнің тіршілік қабілетіне үш түрлі әсері бар: минимум, максимум және оптимум. Жануарлар денсаулығы үшін ең қолайлысы факторлардың оптималдық шамасы.

1.4.  Жылу  реттеудің типтері және организмнің  жылу шығару жолдары

• Температураның тұрақтылығы организмде жылу реттеу механизмімен түсіндіріледі. Жылу реттеу дегеніміз – орта температурасының өзгеруіне қарамастан организмнің дене қызуын тұрақты деңгейде ұстау қабілеті. Жылу реттеудің екі типін ажыратады: физикалық және химиялық. Организмде жылудың өндірілуін химиялық жылу реттеу деп, ал организмнен жылудың шығу жолдарын физикалық жылу реттеу деп атайды. Мал организмінде өндірілетін жылу мөлшері олардың түріне, салмағы, сүттілігін, физиологиялық жағдайына, жас ерекшелігіне және ауа температурасына тығыз байланысты.
• Жылу шығару радиация (сәулелену), өткізу (конвекция, кондукция) және булану (тер шығару) арқылы жүреді. Сақа мал қолайлы микроклимат жағдайында конвекция және радиация арқылы сыртқы ортаға 60-75 %, жылу өткізу арқылы – 15 %, тері булану арқылы – 15-20% жылу шығарады. Мал жылудың қалған бөлігін жем мен жұтқан ауаны жылытуға және өкпедегі ылғалдың булануына жоғалтады.
• Жылу өткізу арқылы жылу бөлудің екі жолы бар: олар мал денесінің қоршаған ауамен (конвекция) жолымен және заттармен жанасуы (еден, қабырға, т.б.) , яғни кондукция, жолымен.
• Сыртқы орта температурасы артып, оның мәні дене қызуына жақындағанда жылудың шығатын – жалғыз ғана мүмкін жолы – булану (тер бөлу). Термобейтараптық зонаға жануарларда жылудың термен шығуы 20-30 % аралығында болады. Бұл құбылыс, әсіресе жылқыларға тән. Ит пен құста булану жолы мүлдем болмайды.

1.5 Адаптация  және оның мал организміне  әсері

• Қоршаған орта әрдайым өзгеріп отырады, соған байланысты мал организмі дамып, жетілу процесінде ортаның өзгеруіне қарай бейімделу қабілеті де өзгеріп отырады.  Адаптация дегеніміз организмнің ортаға бейімделуі. Бейімделудің екі түрі болады: туа біткен және жүре пайда болған. Жүре пайда болған бейімделудің туа біткен бейімделуден айырмашылығы оның қалыптасуына арнайы жағдай керектігінде.  Бейімделу қабілеті төмен болса, түліктің өнімділігі кемиді, аурушаң келеді, тіпті өлім-жітімге де ұшырайды. Мұндайда зоогигиенлақ , ветеринариялық – санитариялық және аурулардың алдын алу және емдеу шараларына көп шығын шығады.

1.6 Акклиматизация және оның мал организміне әсері

• Жерсіну (акклиматизация) – мал организмінің сыртқы ортаның жаңа жағдайларына ( географиялық және климаттық жағдайлар, азықтандыру, күтіп – бағу сипаты, эпидемиялық, тіпті індетті аурулар және т.б.) бейімделу процесі. Жерсіну деп малдың жаңа ортаға бейімделуіне ықпал ететін факторлардың тұтас жиынтығын айтады. Былайша айтқанда, жерсіну бейімделіудің ең қарапайым түрі. Ал мал бейімделген орта ұзақ уақыт, бірнеше ұрпақ бойы оның тіршілігін , өнімділігін анықтайтын көрсеткіші. Әр бір тұқымның оптимумы бар. Қазіргі кезде жерсіндірудің үш түрінің маңызы зор – жоғары және төменгі температураға, биік таулы аудандарға жерсіндіру.

1.7  Мал организмі  резистенттілігінің маңызы

• Организмнің резистенттілігі  - жануарлар организмінің сыртқы ортаның зақымдау факторларына қарсы тұру қасиеті. Бұл ретте иммунитеттің маңызы зор. Ол – организмнің бөгде заттардан, оның ішінде зардапты микробтардан қорғану қабілеті. Резистенттіліктің иммунитеттен айырмашылығы жұқпалы аурулар қоздырғыштарына, токсиндер  және т.б. генетикалық қосылыстарға өте төзімді  болып келуі, оның организм төзімділігін өте үлкен ауқымда сақтауы болып табылады. Табиғи төзімділік түрлік белгі болуы да мүмкін. Ол да биологиялық белгі сияқты тұқым қуалауы мүмкін. Сонымен қатар, жануарларда жалпы немесе бейарнамалық төзімділік қабілеті болады.

 1.8 Сыртқы орта факторларын гигиеналық тұрғыдан шектеу

• Қоршаған ортаның әр түрлі объектілердің физикалық, химиялық, биологиялық факторлардың гигиеналық тұрғыдан шектеудің қалыптасу бұл – жануар өнімділігі мен денсаулығы оның жағымсыз әсерін алдына ала ескертетін ғылыми негіз болып саналады. Мал организміне сыртқы ортаның факторлары әсерін төмендетуде және орта сапасын жүйелі басқаруда гигиеналық нормалаудың маңызы өте зор. Зиянды химиялық заттар үшін шекті жіберілу концентрациясы бекітілген. Химиялық  заттардың ШЖД – ол ауада (мг/м3), суда (мг/л), топырақта және азықта (мг/кг) кездесетін химиялық заттардың мал денсаулығына зиян келтірмейтін максимальды мөлшері.
• Физикалық факторлар үшін шектеудің гигиеналық нормативті мөлшерлерінің 3 деңгейі болады: минимальды қажетті, оптимальды және шекті ең жоғарғы деңгейі. Мысалы, мал-қора жағдайындағы ауаның су буымен қанығуының минималды мөлшері 40 пайыз, ал оптималды мөлшері 50-70 пайыз, шекті ең жоғарғы деңгейі 85 пайыз. Қоршаған ортаның биологиялық ластануын – патогенді, шартты патогенді микроорганизмдер, сапрофитті микроорганизмдер, гельминт жұмыртқаларының табылуы жатады. Бұл көрсеткіштерге объектінің микроорганизмдермен жалпы ластануы жатады. Жалпы микробпен ластанудың шекті жіберілу деңгейі судың (м.к./мл), топырақтың  (м.к./г) санитариялық жағдайын шектейді.
• Қоршаған ортаны регламентациялау әдістері – топырақ, су, азықтағы санитариялық көрсеткіш микрорганизмдермен ластануын анықтау оның титрі мен индексін анықтау арқылы шектейді.

 1.9 Зоогигиеналық нормативтер, ветеринариялық-санитариялық нормалар және ветеринариялық-санитариялық ережелер туралы түсінік

• Жануарлар ауруларының алдын алу шарасын жүргізу ветеринариялық - гигеналық нормативтерге, ветеринариялық – санитариялық нормаларға және ветеринариялық – санитариялық ережелерге негізделген.
• Ветеринариялық – гигиеналық нормативтер – ол қоршаған ортаның биологиялық, физикалық, химиялық факторларының минималды немесе сандық көрсеткіштердің жоғарғы шамасын сипаттайтын қажет немесе қауіпсіз деңгейін көрсетеді.
• Ветеринариялық – санитариялық нормалар – арнайы нормативтік құжаттар түрінде ресми бекітілген ветеринариялық – гигиеналық нормативтер (қора жайдағы ауа алмасу нормасы, жарықтану нормасы, жануарлар алаңының нормасы және т.б.).

    Ветеринариялық – санитариялық ережелер – мал өсірумен, тасымалдаумен, сойыс малдарымен, олардың өнімдерін өңдеумен айналысатын барлық кәсіпорындарға және жеке тұлғаларға міндетті түрде орындалуы тиіс арнайы Үкімет органдары ресми түрде бекіткен ветеринариялық санитариялық нормалар мен талаптар жиынтығы.

реди великих ученых с мировыми именами почетное место  занимает энциклопедист, великий философ  Абу-Наср аль-Фараби. Он был поистине человеком глобального, мирового уровня, который сблизил и синтезировал в своем творчестве ценнейшие достижения арабской, тюркской, греческой, индийской и своей собственной, персидской, культуры.

Рождение, детские и юношеские годы Фараби

Философ, ученый Абу Наср Мухаммед, сын Тархана, родился около 870–950 г.г. в области Фараб (Фарьяб), которая находилась в Мавераннахре, а ныне находится в Афганистане. От места рождения и происходит его фамилия — Фараби. Под этим именем и прославился Абу Наср Мухаммед, сын Тархана.

Семья Фараби была авторитетной и  влиятельной. Тархан – псевдоним  отца или деда в переводе означает «влиятельный начальник, руководитель», «человек, который может без разрешения может войти к шаху». Отец Фараби был командующим войском и ответственным за охрану некоторых из приграничных городов.

В Мавераннахре Фараби начал изучать  арабский язык, фикх, хадис и тафсир – комментарии Корана. Он достиг успехов в этих науках, в результате чего стал казием (судьей) и работал на этом ответственном посту некоторое время.

Именно в это время Фараби увлекся античной мудростью и  творением великого мыслителя и философа Аристотеля, основателя школы в Ликее, расположенном близ греческих Афин, (отсюда произошло название «лицей»).

Аль-Фараби покинул пост судьи и  посвятил себя изучению трудов Аристотеля, творца «организованного знания». Согласно легендам Фараби прочел книгу Аристотеля «О душе» сто раз, а «Риторику»– двести, пока не выучил труды наизусть. Вскоре Фараби оставил родные места и отправился в Багдад для глубокого постижения гуманитарных наук.

Жизнь в Багдаде и Дамаске

В Багдаде аль-Фараби изучал науки, с особым пристрастием математику, логику, медицину, теорию музыки и языки.

В то время Багдад был научным  и культурным центром исламского мира, вторым после Бухары. В этот город стекались знаменитые ученые, философы, поэты, музыканты. Открывались  университеты, была создана Академия наук. Большой вклад в развитие научной мысли внесли персоязычные ученые, среди которых и Абу-Наср аль-Фараби, обладатель незаурядного таланта, проявивший себя во многих отраслях знаний.

До приезда в Багдад аль-Фараби владел только своим родным персидским языком, и арабским. В Багдаде же он стал полиглотом, человеком, изучившим в совершенстве более двадцати иностранных языков. В это же время аль-Фараби начал также усердно занимался различными науками, с особенным усердием он изучал логику у одного из известнейших ученых. И вскоре аль-Фараби достиг заметных успехов.

В Багдаде, политическом и культурном центре Халифата, Абу-Наср аль-Фараби провел значительную часть своей жизни.

Но жажда знаний и предписание  Пророка Мухаммада (мир ему!), который говорил: «Ищите знание, даже если за ним вам придется отправиться в Китай», заставила аль-Фараби отправиться в город Харран (город на севере Ирака), где он продолжил занятия логикой, диалектикой, риторикой, поэтикой.

С 941 года аль-Фараби, будучи к этому времени уже известным ученым, жил в Дамаске. Стоик по этическим убеждениям и аскет по образу жизни, аль-Фараби, как сообщают некоторые источники, днем работал садовым сторожем, а ночью писал научные труды. В Дамаске он закончил писать начатое в 940 году фундаментальное сочинение «Трактат о взглядах жителей добродетельного города».

Вернувшись в Багдад аль-Фараби вновь погрузился в изучение философии. Досконально изучив фундаментальные  науки, ученый вошел в контакт  с видными, маститыми деятелями науки и культуры, и довольно быстро стал самым авторитетным среди них. В общей сложности аль-Фараби прожил в Багдаде 25 лет.

Аль-Фараби слыл философом, ученым-рационалистом, носителем традиций просвещения. Поэтому, опасаясь обвинения в ереси и  клевете, он решил эмигрировать в Египет. Однако, последовало приглашение от Сейф уд-Доуле Хамдан, храброго военачальника и щедрого покровителя искусств, правившего Северной Сирией в 944 — 967 годах.

Аль-Фараби принял приглашение и  отправился в Алеппо (Халаб), один из городов Сирии. В 944 году Халаб был резиденцией независимого эмирата хамданидского князя Сейф уд-Доуле. Процветающий город стал домом великого поэта аль-Мутанабби и философа аль-Фараби.

Дворец Сейф уд-Доуле в то время  был местом сбора ученых, языковедов, мудрецов и поэтов, которые приезжали из разных мест.

Аль-Фараби в Алеппо пользовался  большим уважением, ему была предоставлена  возможность в нормальной обстановке продолжить свою научную деятельность.

Хотя аль-Фараби и был известным  ученым, но, зная лицемерие придворных, он мало участвовал в дворцовых собраниях и большую часть своего времени проводил на природе, занимаясь наукой и собственными научными сочинениями. Из всех льгот и привилегий ученый довольствовался только получением маленькой зарплаты из дворца, всего четыре дирхема в день. Но такая спокойная жизнь продлилась недолго. Спустя несколько лет она завершилась смертью ученого. Творческое наследие аль-Фараби насчитывает до 160 научных трудов. Книги его пользовались большой популярностью в городах Востока.

В 12–13 вв. многие трактаты аль-Фараби были переведены на древнееврейский  и латинский языки. Аль-Фараби считают  одним их великих философов.

Аль-Фараби в течение долгих лет  в Багдаде и Харране полностью  изучил греческую логику, систематизированную  известным ученым и мудрецом Аристотелем, и преподавал ее в исламских научных кружках. В связи с отрицательным отношением некоторых мусульман к этой науке, Аль-Фараби написал трактат, собрал в нем хадисы о Величайшем Пророке ислама, в которых были заметки о задачах и объектах логики. Кроме того, оученый добавил в логику новые темы.

Аль-Фараби и Абу Али Сина считаются  двумя великими философами в истории  ислама. Фараби был продолжателем  философского пути известного философа Абу Исхака Кинди и находился  под сильным влиянием греческой философии.

Тематика трудов аль-Фараби весьма обширна. Прежде всего его интересовали теоретические основания различных  наук, их философский смысл. Комментарии  аль-Фараби охватывают почти все  логические сочинения Аристотеля, его  Этику, Риторику, Поэтику, Метафизику, а также труды древнегреческого астронома, астролога, математика, оптика, теоретика музыки и географа Птолемея, философа Александра Афродизийского, древнегреческого математика Евклида, древнегреческого философа, теоретика музыки, астролога, математика Порфирия. Аль-Фараби дополнил философские трактаты Аристотеля и написал комментарии к ним. Таким образом, он облегчил для мусульман понимание предмета и сути греческой философии. Рассказывают, что известный философ Абу Али Сина однажды сказал: «Некоторые философские трактаты Аристотеля о метафизике я читал несколько раз, но ничего не понял, пока не прочитал книгу-комментарий аль-Фараби и только с ее помощью понял взгляды Аристотеля».

Несомненно, одной из причин удивительного  влияния логических и философских взглядов на исламский мир были старания ученого. Он так хорошо знал греческую философию, что решил соединить противоречивые взгляды Аристотеля и Платона, и написал об этом книгу «Ал-джам байиа рай-ил-хакимайн» (”О единстве взглядов двух мудрецов”).

Аль-Фараби ввел новшества в философию. Он старался согласовывать взгляды  греческой философии с исламскими идеями и принципами. Аль-Фараби достиг успехов в этом направлении, поэтому  некоторые считают его основоположником исламской философии, так как ученый смог создать систематизированную и гармоничную философию. За такие достижения аль-Фараби называют «Муаллим сани» (”Второй учитель”) и его работу считают продолжением идей Аристотеля, которого называют «первым учителем».

Систематизация наук

Одной из заслуг аль-Фараби является систематизация и характеристика распространенных наук того времени. В исламском мире он был первым человеком, приступившим к такой фундаментальной работе. Аль-Фараби свой многолетний труд подытожил  в книге под названием «Ихса ул-улум» (”Подсчет наук”). В этой книге ученый описал разные отрасли знания и науки, вкратце объяснил их объект. Книга «Ихса ул-улум» состоит из пяти глав. Первая глава – филология, вторая глава – логика, третья глава – математика, четвертая глава – естественные науки и теология, пятая глава – гражданская наука, фикх, калам.

Большую же часть трудов аль-Фараби составляют его оригинальные сочинения, посвященные проблемам метафизики, анализу законов и категорий  бытия, познавательной деятельности человека, логике, пониманию сущности разума, свойств физического мира, определению философского содержания практических наук.

Фараби можно считать первым великим исламским философом, который  высказал взгляды о политике согласно условиям исламского мира. Самой известной его книгой в этой области является «Ара ахл ул-мадинат ул-фазыла» (”Воззрения жителей идеального града’”).

В этой книге он описал прослойки  общества и их пути к счастью и  несчастью. Он убежден, что «Мадина  фазыла» (”идеальное общество”) –  это город и общество в нем, основанное на взаимопомощи и сотрудничестве в делах, которые ведут народ к счастью. В этой книге он раскрыл сущность человеческого характера, рассказывал о народном образовании, о путях достижения счастья, об особенностях предводителя общества и др. Управление обществом, государством должен осуществлять правитель-философ. Тогда государство становится «добродетельным городом», население которого, в отличие от обитателей «порочных городов», живет по закону справедливости, когда каждый выполняет свою отведенную ему в системе иерархии функцию.

Значительное место в наследии аль-Фараби занимают труды, посвященные  социально-политическим вопросам, таким, как государственное устройство и управление, этика, педагогика, изложенные в работах: «Гражданская политика», «Трактат о достижении счастья», «Афоризмы государственного человека».

Набожный мудрец

Аль-Фараби был мыслителем верующим и набожным. Он, для того, чтобы  доказать неверующим философам и  безбожникам существование Всевышнего, привел философские доказательства, которыми и в настоящее время пользуются философы и мыслители.

В IX-X вв. появилась группа людей, которая  отрицала пророческую миссию пророков. Самым известным из них был  Ибн Раванди. Аль- Фараби, который  был набожным мудрецом, убежденным в Единстве Бога и пророческой мысли, выступал в защиту этих верований и доказал истинность пророческой миссии с помощью фактов и аргументов. Его взгляды в этом вопросе были настолько обоснованными, что через некоторое время Абу Али Сина также стал их последователем. В последние столетия даже такие ученые, как Сейид Джамал уд-Дин Асадабаде и шейх Мухаммед Абдух также приняли эти взгляды.

Характер аль-Фараби

Аль-Фараби придавал большое значение морали. Он считал, что счастье и  величие положения философа заключается в уединении и отшельничестве, а также был убежден в том, что результат науки и истоки счастья кроются в морали. По его мнению, ученый, который не придерживается моральных принципов, не станет счастливым и совершенным. Аль-Фараби был убежден еще и в том, что если человека не украшает нравственность, то он несчастен. Сам он следовал моральным принципам. Например, несмотря на то, что он был энциклопедически образованным ученным, он не был высокомерным, жил очень скромно, одевался просто, не интересовался богатством. Большую часть своего времени и в Багдаде, и в Сирии, он проводил в одиночестве, в раздумье, занимался исследованием и сочинением трактатов. В Алеппо (Халаб), несмотря на то, что его уважал даже сам Сейф уд-Доуле, и была возможность накопить большое богатство и деньги, он не стремился к этому и довольствовался лишь получением четырех дирхемов в день на пропитание.

Труды

Аль-Фараби был ученым-энциклопедистом, автором множества книг число  которых превосходит боле сто  названий: почти все эти книги писал на своём родном персидском и на арабском языках . Половина этих произведений относится к логике, а другая половина относится к таким наукам, как философия, математика, природоведение, музыка и другим. Самыми важными из них считаются следующие книги: «Фосус ул-хекам» (”Гамма мудрости”), «Ара ахл ул-мадинат ул-фазыла», «Ихса ул-улум», «Ал-мусики ул-кабир» и другие. Аль-Фараби большинство своих трактатов сочинил в Багдаде, а некоторые в Сирии. Следует отметить, что он многие свои книги написал в последние тридцать лет своей жизни, то есть когда он уже был с точки зрения научной подготовки зрелым ученым.

Стиль аль-Фараби – особый. Он писал  кратко и точно. Вместе с тем он предпочитал сочинение маленьких  трактатов большим произведениям. Конечно, эти маленькие трактаты имеют глубокий смысл и подтверждают глубину его знаний. Аль-Фараби свою восьмидесятилетнюю жизнь провел в раздумьях, в исследованиях и сочинении. Он держался вдали от политических и общественных событий и все свое время посвящал науке.

Аль-Фараби умер в Шам (Сирии) в 339/950-51 году, и согласно завещанию, Сайф уд-Доуле с несколькими людьми совершил намаз у его тела, и после этого его похоронили.

Его произведения и идеи в X-XIвеках  распространились на западе и востоке  исламского мира. Его философия была встречена с большим интересом, а некоторые его произведения были переведены на арабский, турецкий, английский и латинский языки. Эти произведения в XIX веке были переведены на живые языки Европы, и это повлияло на мировоззрение европейцев, особенно французов.

Чествование имении памяти великого ученого-энциклопедиста в международном  масштабе является свидетельством необходимости  освоения культурного наследия прошлого как важнейшего звена борьбы за социальный прогресс, за гуманизм.

Более десяти веков отделяет от нас эпоху аль-Фараби. За это время человечество добилось огромных успехов во всех областях знания, но всегда следует помнить о тех, кто прокладывал путь к истине. Пусть высказанное ими не отвечает запросам сегодняшнего дня, но они положили кирпичи в фундамент, на котором построена современная культура.

Ахмет Байтурсынов –  поэт, ученый, тюрколог, переводчик, педагог, публицист, общественный деятель. В  свое время он стал жертвой несправедливости сталинских репрессий, более полувека не удостаивался упоминания, его имя не занимало достойного места в истории Казахстана. Лишь сейчас, в условиях перемен, когда устраняются «белые» пятна в истории, народу возвращены имена таких его деятелей, как Шакарим Кудайбергенов и Магжан Жумабаев, Жусупбек Аймауытов, Миржакып Дулатов и Ахмет Байтурсынов.

А. Байтурсынов родился 18 января 1873 года в Тосынской волости Тургайского  уезда, в семье крестьянина. Получил  первоначальное образование в родном ауле, затем учился в Тургайском русско-казахском училище (1886–1891), в Оренбургской учительской семинарии (1891–1895). Педагогическую деятельность начал в 1895 году учителем аульной затем волостной школ. В 1909 году, будучи заведующим двухклассным русско-казахским училищем, в г. Каркаралинске примкнул к оппозиции существующему строю, за что был арестован и сослан в г. Оренбург.

К этому периоду относятся его  научные поиски в области казахского языкознания и методики преподавания родного языка. В последующие  годы он приступает к разработке принципов  реформы казахской письменности, разрабатывает научную терминологию для определения категорий казахской грамматики.

А. Байтурсынов – автор первого  казахского букваря. Новый казахский  алфавит, названный в честь ученого  байтурсыновским, в свое время служил хорошим образцом для всех тюркоязычных народов при проведении реформы письменности. Автором написаны также «Пособие по родному языку», «Изложение курса казахского языка», «Руководство к изучению грамматики», «Развитие речи», различные хрестоматии. Эти методические труды до сих пор пользуются авторитетом у ученых в области казахского языкознания и методики преподавания казахского языка.

Творческую деятельность А. Байтурсынов  начал как баснописец. В своих  стихотворениях он выражал нужды  и чаяния казахского народа, его  мечту о светлом будущем, обличал лицемерие чиновничьего аппарата, призывал к свету знаний, культуре. В произведениях «Сорок басен» (1909), «Маса» (1911), «Комар» (1911) высмеиваются такие людские пороки и недостатки, как праздность, лень, тщеславие, невежество.