Қылмыстық құқықтағы зорлау

Адамның өміріне және денсаулығына, жыныстық тазалығына, бостандығына, ар-намысы мен қадір-қасиетіне қастандық жасауға бағытталған қауіпті іс-әрекеттер жеке адамға қарсы қылмыстар деп танылады. Мұндай қылмыстар жасалғанда адамға елеулі зиян келеді не оның өміріне, денсаулығына, заңды құқықтары мен бостандығына қауіп төнеді.  
Жыныстық қатынас адамзат өмірінің ажыратылмас саласын қамтиды. Олар негізінен адамгершілік қағидаларымен, отбасы заңнамасының некелік, сол сияқты некеден тыс жыныстардың өзара қатынастар туралы нормаларымен реттеледі. Тұлғалардың бостандығы мен дербес құқықтығы ересек адамның өз нәпсіпқұмарлық қажеттігін кіммен және қалай шешетін жыныстық бостандығын, сондай-ақ ересектердің де сол сияқты кәмілетке толмағандардың да дербес құқықтығын қамтиды. Қылмыстық заңнама (ҚР ҚК 120-124-баптары) осы құқықтарды қоғамда қалыптасқан жыныстық мораль нормаларына қайшы келетін іс-әрекеттерге тыйым салу жолымен шешеді. Жаңа заңнамаға қарағанда бұрынғы қылмыстық заңда ауырлататын мән-жайлармен жасалған әйел зорлауда өлім жазасына кесу қарастырылған (ҚазКСР ҚК 101-бабының 4-бөлігі).  
Зорлау - әйелдің жыныстық еркіндігі мен жыныстық дербестігіне қол сұғудың ең ауыр түрлерінің бірі. Қылмыстық заң бойынша зорлау дегеніміз – жәбірленушіге немесе басқа адамдарға күш қолданып немесе күш қолданбақшы болып психикалық қысым жасап (қорқытып) не жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдаланып ер адамның әйелмен кәдімгі түрде жыныстық қатынасқа баруы.  
Зорлаудың объектісі әйелдің жыныстық бостандығы болып табылады. Ал, кәмелетке толмаған және өте жас қыз баланы зорлау кезіндегі жыныстық дербес құқылық ең жоғары. Мұндай қылмыс жасалған жағдайда оның жәбірленушісі тек қана әйел болуы мүмкін.  
Зорлаудың объективтік жағы заңда жәбірлеушіге немесе басқа адамдарға күш қолданып немесе оны қолданбақшы болып қорқытып, не жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдаланып жыныстық қатынас жасау деп көрсетілген. Осыған орай, зорлаудың міндетті белгісі жыныстық қатынас, яғни еркек пен әйелдің табиғи жанасуы болып табылады.  
Зорлаудың субъективтік жағы тек қана тура ниетпен сипатталады. Кінәлі өзінің күш қолданып, қорқытып немесе жәбірленушісінің дәрменсіз күйін пайдаланып жыныстық қатынастың қалай екенін ұғынып біледі, және соны қалайды.  
Зорлаудың субъектісі жасы 14-ке толған, еркек жынысты адам болуы мүмкін.  
Зорлау қоғамдық қауіптілігі күшті ауыр қылмыстардың қатарына жатады. Қазақстанда 1996 ж.– 1,1 %, 1997 ж.– 1,0 %, 1998 ж.– 0,84 %, 1999 ж.- 0,76 %, 2000 ж.- 0,86 % зорлау қылмыстары тіркелген. 

Адамның жыныстық дербестігі және жыныстық еркіне қарсы қылмыстардың жалпы сипаттамасы – Зорлау. Адамның жыныстық дербестігі және жыныстық еркіне қарсы қылмыстар, нәпсіқұмарлық адам бойына біткен табиғи қасиет.Ол негізіне мораль прициптері,неке бойынша және де некден тыс жыныстық ара қатынастарын реттейтін заңдардың нормалары бойынша шектеледі.

Адамның жалпы еркіндігі мен дербестігі жыныстық еркіндікті де,ересек адамның нәпсіқұмарлық тәбетті қандай нысанда кіммен қанағаттандыратының өзі шешетін дербестікті де қамтиды және де ересек адамның да,кәмелетке толмағанның да жыныстық дербестікке құқығы бар деген мағына береді.Қылмыстық заң Қылмыстық кодекс 120-124 баптары бұл құқықтардықоғамда қалыптасқан жыныстық мораль нормаларына көрінеу қайшы іс-әрекеттерді жасауға тиым салу арқылы қрғайды.

Жыныстық дербестікке қарсы қылмыстар дегеніміз қылмыстық заңда қарастырылған, 16 жасқа немесе 14 ждасқа толмаған адамның жыныстық деместігіне, дене бітімінің және психикалық қалыпты дамуына ересек адамның жыныстық еркіндігіне немесе қоғамда қалыптасқан жыныстық қатынас ғұрпына қалыпты қастандық бұл қарастырылып отырған қылмыстардың қоғамға қауіптілігі сол,олар адамның жыныстық еркіндігі мен, жыныстық дербестігіне елеулі нұқсан келтіреді кәмелетке толмағандарды бұзады,олардың дене бітімі мен ішкі жан дүниесінің дамып қалыптасуына теріс ықпал жасайды қоғамдық мораль білдіреді.

Жәбірленушіге сипаттаманы әрбір бап бойынша бөлек,заңнын мәні бойынша беру керек,жәбірленуші жасына қарамай әйелде ер адамда болуы мүмкін,яғни екі жыныстың да адамдарын бірдей қорғау қылмыстық заңда көрсетілген.

Енді 120 бап бойынша  Зорлау дегеніміз — әйелдің жыныстық еркіндігі мен жыныстық дербестігіне қол сұғудың ең ауыр түрлерінің бірі.

Қылмыстық заң бойынша зорлау дегеніміз- жәбірленушіге немесе басқа адамдарға күш қолданып немесе психикалық қысым жасап қорқытып не жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдаланып ер адамның әйелімен кәдімгі түрде жыныстық қатынасқа баруы.

Бұл қылмыстың обьектісі -әйел жынысты адамның жыныстық еркіндігі мен жыныстық дербестігі.

Бұл дегеніміз- ер адаммен жыныстық қатынасқа бару мәселесін әйел өзі шешеді деген сөз .

Жыныстық қатынасқа әйелдің ықтияры болмағандығына оның ондай әрекетке ешбір келісім бермеуі және жанталасып қарсыласуы дәлел болады.Зорлаудың жәбірленушісі тек әйел жынысты адам ғана болады. Зорлағандық үшін жәбірленушінің мінез-құлқы, жүріс-тұрысы рөл атқармайды, жезөкшені,көңілдесін, әйелін зорлағандық үшін де жауаптылық қарастырылған.

Қазақстанның қылмыстық заңы кез келген адамның жыныстық еркіндігін,оның оны қалай пайдаланып жүргендігіне қарамастан, қорғайды.

Зорлаудың обьективтік жағы –жәбірленушіге немесе басқа адамдарға күш қолданып немесе оны қолданбақшы болып қорқытып не жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдаланып жәбірленушімен жыныстық қатынас жасауда.

Бұл ретте әйел мен ер—адамның кәдімгідей бірігуін жыныстық қатынасқа бару деп түсіну қажет. Егер жыныстық қатынас әйелдің ықтиярынсыз, оған күш жұмсалып немесе оны не басқа адамдарды қорқытып, не оның дәрменсіз күшін пайдаланып жасалса,ол зорлау болып танылады.

Алдап немесе өзіне деген сенімді теріс пайдаланып жыныстық қатынасқа барудың әйелдің келісімін алса, онда зорлағандық болмайды.

Зорлау кезінде  күш жұмсау дегеніміз -ұрып-соғып жәбірленушінің денесіне әр түрлі дәрежедегі жарақат түсіру. Бұл ретте оның тәнің ауыртады, бостандығын шектейді, байлап тастайды, қылқындырады, қысқасы, жәбірленушінің қарсылығын басу немесе қарсыласуына мүмкіндік бермеу үшін әртүрлі әрекеттер жасайды.

Зорлау жасау үшін күш қолданудың бір тәсіліне заң психикалық қысым жасауды да жатқызады. Сонымен жәбірленушінің қарсылығын басу үшін кінәлі онысөзбен қорқытады,оған қару көрсетеді,ондағы мақсат-күш жұмсаудан қайтпайтындығын көрсету.

Қорқытуды зорлауды тәсілі ретінде пайдаланғандаоның заңсыз болуы тікелей,қарқынды көрсетілуі, ол нақты және шындық болуы тиіс. Тек сондай ғана әйелді дәрменсіз етеді.

Мүлкінді жоямын деп қорқыту немесе жәбірленушіні масқаралайтын деректерді мәлім етемін деп қорқыту, яғни арандатушылықпен жыныс қатынасын жасау зорлау болып танылмайды. Мұндай әрекеттерді жасаймын деп қорқыту әйелді дәрменсіз жағдайға душар етпейді, себебі оның өзін -өзі сақтап қалу шараларын қабылдауға немесе басқалардан көмек сұрауға мүмкіндігі болады. Күш жұмсау немесе күш жұмсаймын деп қорқыту тек жәбірленушіге ғана қатысты емес, басқа адамдарға да(туыстарына, жақындарына, таныстарына) қатысты болуы мүмкін.

Зорлаудың мына түрлері сараланған болып табылады:

1. Адамдар тобы, алдын ала сөз байласқан адамдар тобы немесе ұйымдасқан топ жасаған зорлау. Адамдар тобы жасаған зорлауға екі немесе одан көп адамның зорлаудың обьективтік жағына кіретін тым болмаса бір әрекетті алдын ала келіспей жасаған зорлауы жатады. Алдын ала сөз байласқан адамдар тобының зорлауы дегеніміз-сол қылмысты жасауға алдын ала өзара келіскен адамдардың қылмысқа қатысуы.

Ұйымдасқан топ жасаған зорлауға бір немесе бірнеше қылмысты жасау үшін бұрыннан біріккен тұрақты адамдар тобы жасаған зорлау жатады.

Топтасып зорлағандық үшін тек тікелей зорлық көрсетіп жыныстық қатынасқа барған адамадар ғана емес,сонымен қатар жәбірленушіге күш қолданып немесе оны қорқытып жыныс қатынасының жасалуына көмектескен адамдар да жауапқа тартылады. Олар топтасып әйел зорлауға қатысқандар болып танылады. Жәбірленушіге қарсы күш қолданбаған, бірақ оны басқа біреудің зорлап жыныстық қатынас жасауына көмектескен адамдар қылмысты ұйымдастырушы, арандатушы немесе оған көмектесуші ретінде Қылмыстық кодекстің 28-бабы бойынша және 120-баптың тиісті бөлігі бойынша жауапталады.

Бірнеше адамның бір әйелді топтасып зорлағаны ғана емес, бірнеше адамның өзара келісіп және күш қолданып немесе қорқытып бірнеше әйелдің әрқайсысын топтасып зорлағандыққа жатады. Егер топ ұйымдасқан болса, зорлау кезінде өздерінің атқарған рөлдеріне қарамастан, топтың ұйымдастырушысы да, оған қатысушылар да Қылмыстық кодекстің120-бабы 2-бөлігінің А тармағы бойынша жауапталады.

Топтасып әйел зорлауды ұйымдастырушы адамдардың әрекеттері,сол қылмысқа қатысқан басқа адамдар өздерінің есі дұрыс еместігіне , жасының толмағандығына немесе басқадай себептерге байланысты жауаптылықтан босатылса  да, жоғарыда көрсетілген бөлік бойынша сараланады.

2. Өлтіремін деп қорқытып,сондай-ақ жәбірленушіге немесе басқа адамдарға аса қатыгездік жасап зорлау.Өлтіремін деп қорқытқанда кінәлі оны ауызша айтады немесе соған сай әрекет жасайды. Мысалы айтсақ , жыныстық қатынасқа баруды талап етіп жәбірленушіні қылқындырады , оған қару , пышақ,ұстара көрсетеді, оларды қолдануға ұмтылады. Өлтіремін деп қорқыту арқылы жәбірленушіге психикалық қысым жасалынады, ол өз өмірін сақтап қалуды ойлап ешқарсылық көрсетпейді . Қорқыту нағыз шындық болуға тиіс және тікелей жасалынған. Жәбірленушіні дәрменсіз ететіндей сол қорқытудың қаншалық рас болғанын әрбір жағдайда сот анықтайды. Егер зорлау аяқталғаннан кейін, егер ол жайында айтсан Өлтіремін деп жәбірленушіні қорқытса, онда кінәлі Қылмыстық кодекстің 120-бабының 1-бөлігі бойынша және қорқытқандық үшін қосымша  112-бап бойынша жауапқа тартылады.

Адам өлімімен ұштасқан зорлау,қасақана адам өлтіру ретінде,Қылмыстық кодекстің 96-бабының 2-бөлігінің К тармағы бойынша саралануға тиіс.

Зорлаған кезде қатыгездік танытудың белгісі- зорлап жыныстық қатынас жасау кезінде жәбірленушінің немесе басқа адамдардың тәнін,жанын қатты ауырту.

Азаптау, қинау,т.б. жан күйзелту –жәбірленушінің қарсылығын басатын тәсіл болып табылады. Әйелді жақын,туыс адамдарының көзінше, әдейі көрсетіп зорлау қинау  да аса қатыгездікке жатады.

3.Жәбірленушінің соз ауруын жұқтырып алуына әкеп соғатын зорлау.Қылмыстың бұл нышаны болу үшін кінәлі өзінің соз ауруымен ауратынын білуге және оның жұғатынын біле тұра зарлап қылмыстық қатынасқа баруы тиіс.ҚК 120-бабы 2-бөлігінің В тармағымен саралау үшін жәбірленушіге кінәлінің қандай ауру жұқтырғынның манызы жоқ . Бірақ ,егер зорлау кезінде жұққан соз ауруынан жәбірленушінің денсаулығына ауыр зиян келсе, онда ол зорлаудан келген ауыр зардап деп танылуы мүмкін.

4. Бірнеше рет жасалған зорлау немесе бұрын нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлау әрекеттерін жасаған адамның зорлауы. Егер кінәлі екі немесе одан да көб рет зорлап жыныстық қатынас жасаса, ол бірнеше рет жасалған зорлау деп танылады. Егер кінәлі ҚК 121-бабында көзделген қылмысты жасаған болса, онда ҚК 120-бабы 2-бөлігінің Г тармағы қолданылады.,ал оның сол бірінші қылмысты орындаушы немесе оған қатысушы болғандығының және оған дейін аяқталған немесе аяқталмаған қылмыс жасағандығының маңызы жоқ. Жәбірленушіні белгілі бір уақыт өткеннен кейін қайта зорлағанда ғана бінеше рет зорлау болады.

5. Көрінеу кәмелетке толмағанды зорлау. 14 жастан 18 жас аралығындағы адаммен күш қолданып жыныстық қатынасқа бару –кәмелетке толмағанды зорлау деп танылады.

Нәсіпқұмарлық сипаттағы зорлау әрекеттері туралы қазақша реферат 

Бұл Қазақстан Республикасының ҚК 1997 ж енгізілген басты қылмыс құрамы. Бұл қылмыстың қоғамдық қауіптілігі тек әйелдің ғана емес еркектің де жыныстық қол сұғылмаушылығына қол сұғу болып табылады. Сонымен қатар бұрын әйелден қылмыстық жазаға тартылмаған әйел мен әйел арасындағы қатынасы үшін қылмыстық жауапқа тартылады.

Нәсіпқұмарлық сипаттағы зорлау әрекеттері зорлаумен тең жауапқа тартылады. ҚК 120 бабында көрсетілген әрекеттердің ауырлығы әділетті түрде қай жыныстың (еркектің, әйелдің) жыныстық қол сұғылмаушылығына жыныстық бостандығына қол сұғылмаушылықтың құрбан болуына қарамастан сараптанады.

Обьективтік жағы- әйел мен әйел арасындағы еркек пен еркек арасындағы және де басқа нәсіпқұмарлық сипаты бар зорлау әрекеттері.

Еркек пен еркек жыныстық қатнасы-еркек  пен еркек арасындағы зорлық құмарлықты қанағаттандыруды(еркек пен еркектің жыныстық қатнасы арқылы).

Лесбиянство- әйел мен әйелдің зорлаулы жыныстық құмарлықты пікір алмасу арқылы қанағаттандыру, серігінің эрогенді аумағына әсер ететін, жыныстық қатнасты еліктеу, басқа да құмарландыру әрекеттерін жасау( мастурбация, вибратор құралдарын қолдану, жыныстық қатынасты әртүрлің әдістермен қагағаттандыру)

Қылмыс субьектісі- еркек пен  еркек аорасындағы қатнастарда  тек еркек , ал әйел мен әйел арасындағы қатнастарда он төрт жасқа толған әйел жынысы болады. Нәсіпқұмарлық сипаты бар зорлау әрекеттерінде басқа жыныстың адамдары қатысса(еркек пне еркек қатынасына әйел,әйел мен әйел қатынасына еркек) олар ұйымдастырушы, басқарушы немесе жүргізуші ретінде жазаға тартылады.

Осы қылмысты жасау кезінде топ  құрамында тек зорлық әрекеттерді  жасауға ғана қатысқан бірақ өзері жыныстық қатынасқа кірмеген болса, ҚК 121 бабы 2-тармақ «а» тармақшасы жыныстық сипаттағы әрекеттері жасағаны үшін басқалармен жауапқа тартылады.

Субьективті жағынан нәсіпқұмарлық сипаты бар зорлау тікелей қасақаналықпен жасалады. Кінәлі оны зорлық қолданып жасап отырғанын сезіне отырып осыны жасауды қалайды. Қылмыссебебі жыныстық құмарлықты қанағаттандыру. Кейбір жағдайларда кек алу мен жәбірленушінің  ар-намысы, қадір қасиетінтаптау мақсатымен жасалуы мүмкін.  Сот тәжірибесі көрсеткендей мұндай себептер  еркек пен еркек, әйел мен әйел жыныстық қатнастарында көбінесе колонияларда кездеседі1.

Басқа нәсіпқұмарлық сипаттағы әрекеттер басқа жыныстық белсенділіктін эротикалық нысандарын қамтиды және белгісінен тәуелсіз нәсіпқұмарлық сипаттағы әрекеттерді оның әдісіне қарай екі өзіндік топқа бөлуге болады:

жыныстық қатнас түрінде жасалуы;

денеге жыныстық қатнастың белгілерінсіз  әсер ету арқылы жасау;

Бірінші топтың әрекеттеріне

А) қорлау нысанында жасалған зорлау 1959 жылы ҚК мұндай әрекеттерзорлауға жатқызылды бірақ ҚазССР ҚК 101 бабы диспозицияларының құрамдық бөлігінде жыныстық қатнастыңжасалуы оның аталған әрекеттердің мағынасына сәйкес келмейді. Бұл жерде жәбірленуші әйел болып табылады. Жыныстық құмарлығын қандырудықорлау әдістерімен  жасалған еркек әрекеті ҚК 121 бабына қараәды.

Б) Жамбас аралық коитус яғни жыныстық мүшені әйел жыныстық мүшесіне енгізбей жыныстық қатнас жасау.

Мұндай қылмыстар жасөспірімдермен сөйлесу кезінде жынысына қарамастан жыныстық құмарлығын қанағаттандырылады.

Қылмыстардың екінші тобына:

А) Жыныстық құмарлықты ер адам әйелге садистік әдістермен қанағаттандыру. Оларда әйел жынысына қол тығу, жыныстық зардаптарына әкелетін заттар тығу және матка мен басқа да ішкі органдардың бұзылуына әкелуі.

Б)Азаптау, темекімен күйдіру, тістеу арқылы жыныстық құмарлығын қанағаттандыру.

Құрбанның денесінен жыныстық қатнас жасамай кінәлі процесті бастап қозушылық  пен оргазм алады.

Некрофилия- бұл ер адамның өзінің өлтірген әйелдермен жыныстық қатнынасы. О мазмұны бойынша ҚК 120бабымен ҚК 121 бабының құрамына кірмейді. Ол өзіндік құрамы пайда болады яғни адам өлтіру(ҚК 96 баптың 1-тармағы) немесе зорлаумен байланысты өлім ҚК 96 бабының 2-тармағының «к» тармақшасы. Ал некрафил ҚК 275 бабы бойынша жауаптылыққа тартылады(өлген адамдардың және олардың жерленген жерлерінен алып қорлау).

Еркек пен ерікті әйел мен әйелдің  жыныстық қатынасқа мәжбрлеу немесе нәсіпқұмарлық сипаттағы жыныстық әрекеттер.

Осы қылмыстың негізгі обьектісі-жыныстық бостандық және жыныстық қол сұғушылық. Сонымен қатар бұл жерде факултативтік обьект белгілеуге болады, және барлық мәжбүрлеудегі зардап шегудің әкелінуі және де оның әдістері басқа қоғамдық қатнастарға зардап әкелу мүмкін.

Шантажда да факультативтік обьект-жәбірленушіні  абырой мен ар-намысы, ал жою қаупінде меншіктік мүліктің білінуі, зардаптануы

Факултативті обьектіні анықтау  қылмыстың біліктілігін өзгертпейді, бірақ сот қарауында қарастырылуы мүмкін.

Мәжбүрлеу дегеніміз- жәбірленуші кінәләмен жыныстық қатынасқа ерікті түсуі үшін психикалық басу әрекеттері. Мәжбүрлеу әртүрлі ауызша, жазбаша және де құралдармен жасалуы мүмкін.

Жәбірленушіге оның жыныстық қатынасқа  түсуіне жарлық шығару мүмкін. Бұл  көбінесе материалдық немесе басқа  тәуелдіктерді мәжбүрлеу қозғалады.

Шантаж- жәбірленушінің мәліметтерін ашу қауіптілігін тудыратын қылмыс.

Дұрыснемесе қате информацияны бір адамға айтса да-оны тарату деп санауға болады.

Жою қаупі- мүлікті алу немесе зартаптардыңпсихологиялық  әсер етуі. Қорқыту мүмліктің белгілі  бір мөлшеріне немесе барлығына тиісуі мүмкін. Оның жойылуы жәбірленушінің еріксіз жыныстық қатынасқа әкеліп соғады.

Материалдық жетіспеушілік көбінесе кәмелетке толмаған өгей әкесі мен шешесімен тұратын жәбірленушілер жыныстық қатынасқа түседі.

Басқа тәуелділік барлық түрлері қарастыруға  түспейтін түсінігі жұмыс бабымен  тәуелді биліктік өкілеттіктің бөлінуі және тағы басқа.

Қылмыс мәжбүрлеу әрекеттері басталғаннан аяқталған деп саналады.

Субьективтік жағы- тікелей қасақаналық

Себебі жыныстық құмарлықты қанағаттандыру.

Зорлау- қылмыстық заңда көрсетілген қылмыстардың ішінді аса ауыр қылмыстардың бірі болып саналады. ҚК 10 бабында көрсетілгендей бұл қылмыс орташа ауырлықтағы қылмыс болып саналады, ал зорлауда ҚК 2-тармағында көрсетілгендей-ауыр қылмыс, ҚК 3-тармағында көрсетілгендей- аса ауыр қылмыс ретінде жаза тағайындалған.

Қылмыс обьектісі болып әйел адамның жыныстық бостандығы, ал кәмелетке  толмағандарды зорлау кезінде кішкентай  қыздың жыныстық қол сұғылмаушылығы болып саналады. Және де зорлау кезінде денсаулығына қарсы күш қолданып немесе күш қолданамын деп қорқытудың өзі ерекше орын алады.

Заң зорлауды жәбірленушіге немесе басқа адамдарға күш қолданып немесе оны қолданбақшы болып  қорқытып, не жәбірленушінің дәрмнсіз күйін пайдаланып жыныстық қатынас  жасауы деп анықтама береді.(ҚК ҚК 120бабының 1-тармағы). Бұл жерде ҚР ҚК 120бабының диспозициясы үш топқа бөлінеді және де олар өзінің сипаты бар обьекті бар деген ойға келуге болады:

Кәмелетке толған әйелді жәбірленушіге  және де тағы да басқаларға күш қолданып немесе қолданамын деп қорқытып жыныстық қатынасқа мәжбірлеу.

Кәмелетке толған әйелдің  дәрменсіз күйін қолданып жыныстық қатынасқа түсу

Он төрт жасқа толмағандармен жыныстық қатыннасқа түсу және кәмелетке толмағандарды жыныстық қатынасқа мәжбүрлеу

Осы жоғарыда көрсетілгендердің өзіне  тән қол сұғу обьектілерінің бар  болғанына қарамастан мұның барлығын бір ҚР ҚК 120 бабына жинауға мүмкіндік береді.

Зорлық жасалған кезде жасына басқа негіздемелеріне қарамастан жәбірленуші тек әйел жынысы бола алады. Тәжірибе көрсеткендей зорлау бөтен әйелдерді ғана емес өзінің әйелін, бірге тұратын әйелін, және де өзінің туыстарына қарсы жасалатыны да белгілі.

Қылмыстың обьективті жағы заңмен көрсетілгендей  жәбірленушіге және дебасқа да адамдарға жыныстық қатынасқа  зорлық көрсету немесе дәрменсіз күйін пайдалану болып табылады.

Зорлау кезінде әйел мен ер адамның  арасындағы жыныстық қатынастың  зорлық нәтежиесінде болған болмағаны үлекн рөл атқарылады.

Ал қалған жыныстық сипаты бар «зорлық  жыныстық қатынас» ҚР ҚК 121бабымен қарастырылады және де олар зорлау сияқты бағаланады ҚК120 бабымен қарастырылмайды.

Зорлық деп тек тән зардабы  қана емес психологиялық зардап деп  те түсіндіріледі.

Тәндік зорлық- денсаулыққа зиян келтіру, денеге ауыр жарақаттар салу, көмекке шақыру мүмкіндігінен айыру, байлап қою, қамап қоюдан тұрады. Тәндік зорлық жәбірленушінің денесімен сипатталады. Және де тән зардабы оның сыртқы денесімен қатар оның ішкі органдары да зардапануы мүмкін. Мысалы есіркі заттары, токсикалық немесе психотроптық заттар қолдану.

Қазақстан республикасының Жоғарғы  соты бұл жағдай әйел адамын дәрменсіз  күйге әкелу сияқты бағалануы  тиіс деп өз көз қарастарын айтып  өтті. Осы көзқараспен келісе отырып,тағы осы екі белгіні біріктірлуі тиіс сиқты-  тәндік зорлықпен (оның ішкі органдарына оның келісімінсіз әсер ету) оның дәрменсіз жағдайға әкелуі және оның дәрменсіз жағдайын пайдаланып оны зорлауы.

Психологиялық зорлау- жәбірленушіні қорқыту, дене зардабын саламын деп қорқыту, денсаулығына ауыр зардаптар әкелкмін деп, оның балаларына, туысқандарына және ол танымайтын адамдарға да дене жарақатын саламын деп қорқыту арқылы жүзеге асырылады. Қорқыту жәбірленушіге ақиқат түрінде көрінуі тиіс, тек осы қорқыту ғана оның қарсылығын тоқтата алады. Осы қорқытулардың барлығы қылмыстың обьективті жағына кіреді, және де қосымша квалификацияны талап етпейді.

Тәндік және психологиялық зорлық тек жбірленушіге қарсы ғана қолданылмайды  және де сонымен қатар басқа да адамдарға қолданылады. Мысалы сол жәбірленуші әйелді құтқару ниетімен немесе көмекке шақыру ниеті болған жағдайда.

Бірақ мұндай жағдайларда оның зорлық мақсатын анықтап алынуы тиіс.Егер де басқаларға күш қолдану жәбірленушінің қарсыласуын басып осы арқылы оның жыныстық қатынасқа  келісімін алу мақсатында болса кінәлінің әрекет біліктілігі Толық ҚК 120бабына сәйкес келеді.

Егер де басқа адамдарға күш қолдану тиімсіз куәгерлерді, жәбірленушінің қорғаушыларынан құтылу мақсатында болса, кінәлінің

әрекеті өмірге және денсаулыққа қарсы  қылмыстар бойынша жауапқа тартылуы біліктеледі. Осындай беттегі адам өлтіру ҚК 96 бабының 2-тармағы «к»  тармақшасымен біліктілуі тиіс ( зорлаумен қатар немесе басқа қылмысты жасыру мақсатында)

Зорлықтың екі түрі де жыныстық қатынастың алдын болуы тиіс. Мақсаты- жәбірленушінің қарсылығын басып және оның еркінсіз зорлық жасау.

Зорлауда жәбірленушінің еркінен  басқа жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдалануда негізге алынады яғни құрбан адамның өзімен не болып жатқанын сезіне алмай, қарсыласуға шамасы келмей әрекетсізденуі.

Жәбірленушінің дәрменсіз жағдайы  есінен айрылу ауруы салдарынан болуы  мүмкін ( диабетикалық ком, стенокардин  приступі, эпилептикалық есінен айрылу және т.б) стреске байланысты талу жағдайы және т.б.

Тәндік қарсылық көрсете алмау  ынтықтықпен, тәндік жетіспеушіліктермен, және қозғалу функцияларының жоғалтуы  ( паралич, острохондроз, артроз) және де т.б. қылмыскердің немесе оның сыбайластарының тәндік әрекеттерімен түсіндіріледі1.

Субьективті жағынан- зорлау тек тікелей қасаөаналықпен жасалады. Кінәлі өзінің жыныстық қатынасты зорлау арқылы жасап отырғанын, және де жәбірленушінің келісімінсіз, еркіне қарсы бара жатқанын сезініп отыр. Қылмыстың себебі жыныстық құштарлығын қанағаттандыру болып табылады.  ҚР Жоғарғы Сот Пленумының редакцияда 23сәуір 1993ж №1   «Заңдылықты соттардың тәжірибеде, зорлауға жауаптылықты регламенттеуді қолдану туралы» жарлығында зорлау тікелей қасақаналықпен міензделеді және көрсетілген жағдайларда әйел жынысынан жыныстық құмарлығын қанағаттандыруды бұрмалау нысанында болуын зорлау деп саналсын делінген. Басқа да қылмыс себептері де кездеседі мысалы кек алу, адамның ар намысын таптау. ҚК 120 бабының 2-тармағында  зорлау біліктілігі деп мыналар саналады:

Адамдар тобы, алдын ала сөз байласқан адамдар тобы немесе ұйымдасқан топ жасаса

өлтіремін деп қорқытумен ұштасып, сондай-ақ жәбірленушіге немесе басқа адамдарға қатысты аса қатігездікпен  жасалса

жәбірленушіге соз ауруын жұқтырвп алуына әкеп соқса 

бірнеше рет немесе бұрын нәпсі құмарлық сипатындағы зорлау әрекеттерін жасаған адам жасаса

көрінеу кәмелетке толмағанға жасаса

Топтық деп- жәбірленушіге байланысты  адамдардың сөз байланысып жасаған зорлау әрекеттерін айтамыз.Осы жағдайда зорлау жыныстық қатынастарға қатыспаған, бірақ жәбірленушіге қарсы зорлық жасау әрекеттерінде қатысқан адамдар, топтық зорлаудың атқарушылары реттінде біліктіленуі тиіс. Осындай топта атқарушылар қатарында әйелдерде болуы мүмкін.

Өлтіремін деп  қорқыту- ҚК 103 бабының белгілеріне сәйкес келетін, тез арада зорлаушы жәбірленушінің өмірін қиып немесе денсаулығына зияндық келтіремін депқорқытуы. Қорқыту сөз жүзінде, белгілі әрекеттермен, қару жарақты пайдалану арқылы немесе қару ретінде белгілі бір затты қолдану арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.

Аса қатігездікпен  зорлау- өзіндік білікті белгісі бар, ҚК 120бабының 2-тармағында көрсетілген жәбірленушіге немесе басқа да адамдарға бағытталған әрекет. Жыныстық маньяктың жәбірленушіге қарсы аямаушылық әрекеттеріне, садизмдік әрекеттері болған жағдайда  бұл тармақтың ҚК 120бабына енгізілуі құқықтық жүйемен ақталған.

ҚР ҚК 26 бабының 1-тармағында көрсетілгендей өз еркімен қылмысты аяғына жетуден бас тартса қылмыстық жауыпқа тартылмайды. «Үзілді-кесілді» термині қастандық жасауда да, дайындалу да үлкен рөл атқарады.

Тәжірибеде дәл осы «дайындалу»  сөзіне байланысты көптеген түсінбеушіліктер пайда болады, өз еркімен қылмысты аяғына дейін жетуізуден ба тарты  ма, жоқ әлде уақытша өзіне тиімді уақытқа дейін өз ісін тоқтата тұрды ма.

«Үзілді-кесілді қарсылықтың» түсінігі қылмыстың ұйымдастырушысының, қылмысты жасаушының, қылмыстық топтың басшысының ерекшеліктерін сипаттау кезінде толық ашылады. Барлық қатысушылардың қылмысты өз еркімен және нақты қылмысты аяғына жеткізуден бас тартуы тек белсенді түрде қатысқанда жүзеге асырылады. Қылмысты ұйымдастырушы және басшысы өз уақытылы басқару органдарын ескертіп немесе басқа да жолдармен қылмысты аяғыны жеткізуді тоқтата алады. Ал қылмысты орындаушы өзіне тәуелді қылмысты тоқтату үшін барлық шараларды қолданған жағдайда қылмыстық жауапқа тартылмайды. Егер орындаушы өз еркімен әрекет және әрекетсіздік нысанындағы қылмыстан бас тартса, онда басқа қатысушылар қылмысты тоқтату үшін белсенді қатысса қылмыстық жауаптылықтан босата алады.

Кейбір жағдайларда егер кінәлінің  еркісіз зорлау тоқталған жағдайда, оның әрекеттерін ҚК 24 бабына сәйкес қарастырады, яғни қылмысты жасауға оқталуы немесе дайындалуы бойынша қарастылады.

Дайындалу деп- жәбірленушінің үсіндегі киімін жұлып алуы және тәндік зардаптар немесе психикалық шаралар қолдану болып табылады.

Оқталу деп зорлашының іс-әрекеттері болып табылады, мысалы физиологиялық қатынастардың жиынтығы.

Сотталушының  жыныстық қатынасты жасау мақсатында ма немесе болмаса осы мақсатты орындау үшін жасалған жасалмағанын істі шешу кезінде зорлауға оқталу екенін анықтау керек. Және де осыған байланысты зорлауға оқталуды әйелдің ар-намысына, қадір қасиетіне және де жыныстық қол сұғылмаушылыққа қатысты  басқа қол сұғушылықтан ажырата білу қажет.

Кәмелет жасқа  толиағандарды зорлау- 14-18 жас арасындағы қыздың жыныстық қол сұғылмаушылығына қол сұғу және де тәндік жыныстық даму жүйесіне қол сұғылады.

Көрсетілген қүндылықтарды ұорғауды күшейту қажетілігі, мұндай қол сұғушылыққа жазаны күшйтуге әкеп соқтырды. Сонымен қатар заң субьективті принциптнен шыға зорлауда кінәлі адамның кінәлілігін дәлелдеуді кәмелетке толмағандарға беруді қажет деп санап отыр. «Көрінеулік» термині кінәлінің нақты оның жасын білгенін түсіндіреді. Кінәлінің жәбірленушінің жасын білгені туралы субьективті қатынасын анықтай отырып тергеу және сот оның айғағын толық тыңдап оны барлық нақты осы іс бойынща жағдайлармен салыстырулары тиіс. Және де жәбірленушінің тәндік белгілерін, кінәлімен сөйлесу кезінен өзін-өзі ұстау және жасын қалай айтқаны анықталуы тиіс. Егер де субьектінің шынымен білмегені анықталса осы біліктілікті қолдануға болмайды.1

ҚК 120бабының 3-тармағында айрықша  біліктілік белгілері бойынша  зорлауға жауаптылық тағайындалған:

а) абайсызда жәбірленушінің өліміне әкеп  соқтырса

б) абайсызда жәбірленушінің денсаулығына ауыр зиян келтіруге, оның ВИЧ\ЖҚТБ-ны жұқтырып алуына немесе өзге ауыр зардаптарға әкеп соқса