Қылмыстық процесті сот сараптамасының түсінігі

КІРІСПЕ

 

Сот сараптамасы органдарындағы сот сараптамаларын жүргізудің іс жүргізу  мәселелері ҚІЖК-нің 245-бабында сараптамамен, ұйымдастырушылық – ведомстволық заңға  тәуелді нормативтік құқықтық актілермен (ережелермен, нұсқаулықтармен) реттеледі. Әділет министрлігінің сот сараптама  органдарына қатысты Қазақстан  Республикасы Әділет министрінің 2002 жылғы 24 казандағы № 158 бұйрығымен бекітілген Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Сот сараптамасы орталығында  сот сараптамалары мен мамандандырылған зерттеулер жүргізу жөніндегі нұсқаулық  қолданылады.

Процесті жүргізуші орган  сот сараптамасы органына сарап­тама жүргізуді тапсырған кезде оның басшысына сараптама тағайындау туралы қаулыны және қажетті материалдарды  жолдайды. Сот сараптамасы органының  басшысы дегеніміз Сот сараптамасы  орталығының директоры, Сот медицинасы орталығының директоры, олардың  орынбасарлары мен Орталықтардың  аймақтық бөлімшелерінің басшылары, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасына  сәйкес функциясына сот сараптамасын жүргізу жатқызылған мемлекеттік  органдардың мамандандырылған белімшелерінің басшылары болып табылады.

Сот сараптамасы органының  басшысы сараптаманы тағайындау туралы қаулы мен ұсынылған материалдарды, егер олар тиісінше ресімделмеген және бұл сараптама жүргізуге мүмкіндік  бермесе, сондай-ақ егер сараптама жүргізу  осы сот сараптама­сы органымен  көзделмеген немесе ол тиісті мамандар мен құрал-жабдықтары болмаса, себептерін көрсете отырып орындаусыз қайтаруға  құқылы.

Сот сараптамасы орталығының  бірінші басшысы нақты қылмыстық  іс материалдарына, тағайындалатын сараптаманы  жүргізудің қиындық дәрежесіне, сондай-ақ өзге де факторларға байланысты кез  келген аймақтық бөлімшелердің бірінде  са­раптама жүргізуді ұйымдастыруға  құқылы. Жоғары білікті сарапшылар комиссиясының қатысуын қажет ететін қайталама сараптамалар, негізінде, орталық немесе ғылыми-өндірістік сотсараптамасы зертханалары базасында ұйымдастырылады, сонымен бірге оларды жүргізу  үшін Орталыктың әр аймақтық бөлімшелерінен сарапшылар тартылуы мүмкін.

Сараптама тағайындау туралы қаулыны қабылдау кезінде сот  сараптамасы органының басшысы

- сараптаманы жүргізуді  сарапшыға немесе сарапшылар  комиссиясына тапсырады;

- сараптама жүргізудің  мерзімін белгілейді, олардың сақталуына  бақылау жасайды;

- сарапшы тәуелсіздігінің  принциптерін бұзбай, сарапшылық  зерттеудің толықтығы мен сапасына, сараптама объектілерінің сақталуына  бақылау жасайды;

- сарапшыларға қажетті  әдістемелік көмек көрсетеді  және оларды құралжабдықтармен,  аспаптармен, материалдармен қамтамасыз  етеді.

Сараптаманы жүргізу қаулыда  көрсетілген сот сараптамасы  органының қызметкеріне тапсырылады. Егер қаулыға нақты бір сарапшы  көрсетілмесе, сарапшыны сот сараптамасы  органының басшысы тандайды және бұл туралы сараптама тағайындаған адамға хабарлайды.

 

 

 

ҚЫЛМЫСТЫҚ ПРОЦЕСТЕ COT САРАПТАМАСЫН ТАҒАЙЫНДАУ

 

Кең аспектіде сот сараптамасының түсінігі, ол — қылмыстық процесті жүргізуші органның оны тағайындау, жүргізу, сарапшының қорытындысын бағалау деген үш сатыдан түратын күрделі іс жүргізу іс-әрекеті.

Қылмыстық іс жүргізу заңына сәйкес сараптама қылмыстық істі қозғау барысында, іс бойынша сотқа дейінгі іс жүргізу кезінде, істі бірінші және апелляциялық сатыдағы сотта карау кезінде тағайындалуы мүмкін.

Сараптаманы тағайындаудың  негізі нақты және заңды (іс жүргізу) деп бөлінеді.

Сараптаманы тагайындаудың нақты негізі іс бойынша іс жүргізу барысында, бір жағынан, қылмыстық процесті жүргізуші органның карамағындағы бар іс бойынша ақпаратты, екінші жағынан, оның істің мән-жайларын арнаулы ғылыми білім негізінде анықтау қажеттілігін сипаттайтын проблемалық танымдык ситуациялардың туындауы болып табылады.

Сараптаманы тағайындаудың  заңды негізі арнаулы ғылыми білімдерді пайдаланумен мәселелерді шешудің қажеттілігі расталатын іс материалдары болып табылады.

Заңға сәйкес сараптаманы  анықтаушы, анықтау органы, тергеуші, прокурор, сот (судья) тағайындауы мүмкін. Тергеуші сараптаманы қылмыстық істі қозғау сатысында және алдын ала тергеу жүргізу кезінде тағайындайды. Анықтау органы, анықтаушы сараптаманы қылмыстық істі қозғау сатысында және алдын ала тергеу жүргізу міндетті емес сол істер бойынша анықтау жүргізу кезінде (КІЖК-нің 64-бабы 2-6; 67-бабы 3,5-6.), қылмыстық істі қозғау туралы мәселені шешу үшін онын нәтижелері қажет болған жағдайлард^,прокурор тағайындауға кұкылы (ҚІЖК-нің 197-бабы 1-болігі 1-тармағы). Сот сараптамасын бірінші және апелляциялык сатыда тағайындаудын ережелері КЛЖК-нін 354-бабы және 410-бабының 1-болігіне сәйкес бел- гіленген. 

КІЖК-нің 141-бабында көзделген  сараптаманы міндетті та- ғайындау жағдайларын коспағанда, аталған  лауазымды адамдар¬дын әркайсысы  кажетгі деп танығанда сараптама  тағайындайды.

Сараптама тағайындау ҚІЖК-нің 32-тарауымен көзделген тергеу әрекеті, ол заң белгілеген негіздер мен шарттарды  сақта- ған кезде іске асырылады. Сондықтан ол тиісті каулы шығару- ды белгілейді жэне онын нысаны мен  мазмүны ҚІЖК-нін 202-бабы және 242-бабының 1-бөлігімен реттемеленеді.

vСараптаманы тағайындау  туралы каулы кіріспе, сипаттау  және қарар шығару бөлімдерінен  тұрадьу

Кіріспе белімінде қаулының шыккан орны мен күні, оны шығарған лауазымды тұлға туралы мәлімет, сондай-ак қаулы- нын кандай іс бойынша  шығарылғандығы көрсетіледі.

Сипаттау бөлімінде істің  мән-жайы, сараптаманы тағайын- даудың негізі, сараптамаға жіберілген объектілер туралы (олар-дын кай жерде жэне кашан, кандай жагдайда табылганы жэне алынганы); сарапшынын карауына үсынылған  өзге материал- дар туралы мәліметтер; сарапшынын корытындысы негіздеуі  мүмкін істегі мәліметтер келтіріледі.

Қаулынын карар шығару бөлімінде тағайындалатын сарап-тама түрі, сарапшынын алдына койылған мәселелер; сараптама жүргізу тапсырылған  сот сараптамасы органының атауы  неме-се адамнын тегі, сондай-ак сарапшынын карауына берілетін материалдардың тізбесі көрсетіледі.

Каулыны шығару кезінде анықтамалық  әдібиеттерді пайда- ланған жөн, алайда накты кылмыстык іс бойынша сүрақтарды шешудін шынайы кажеттілігін ескермей, оларды тұтастай көшіруге жол берілмейді.л

Каулыда зерттеу жүргізу  үшін ұсынылатын кылмыстык іс материалдары міндетгі түрде корсетілуі керек. Барлык кылмыс-тык істі үсыну негізсіз токтата  тұруға әкеп соктыратын жагдай-ларда, максатка лайыксыз және заңмен негізделмеген. Сарап-шынын карауына үсынылатын заттар мен күжаттардын орама- дағы деңгейі, сондай-ақ елеулі белгілері жеке сипатталуы ке¬рек.

Қаульща сараптама жөнінде  айыпталушынын, адвокаттын өтініштері бар/жоктығы, олардын калай шешілгендігі, сарап-таманы жүргізу кезінде айыпталушынын  немесе процесті жүргізуші адамнын  катысу мүмкіндігі кэрсетілуі тиіс.

Алайда сараптаманы тағайындау каулыны шығарумен шектеліп калмайды. Кылмыстык процестін кезендеріне  байла- нысты сараптама тағайындаудын  өзіндік ерекшелігі болады және ол арнаулы карауды кажет етеді.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. САРАПТАМАНЫ МІНДЕТТІ ТҮРДЕ ТАГАЙЫНДАУ

 

ҚІЖК-нің 241-бабына сәйкес сараптаманы  тагайындау:

— әлімнін себептерін аныктау үшін;

- денсаулыкка келтірілген зияннын сипаты мен ауырлык дәрежесін аныктау үшін;

— іс үшін маңызды болып, бірақ жасы туралы құжаттар бол- мағанда немесе күмән туғызғанда сезіктінің, айыпталушының, жәбірленушінін жасын аныктау үшін;

- акыл-есінің дұрыстығы  немесе кылмыстык іс жүргізуде  өз күқыктары мен занды мүдделерін  өз бетінше корғау кабілеті  жөнінде аныктау органы, тергеуші  немесе сот күмән тудырған- да  сезіктінін, айыпталушының психикалық  немесе тәнінің жай- күйін аныктау  үшін;

- іс үшін манызы бар жағдайларды дұрыс кабылдау және олар бойынша айғактар беру кабілетіне күмән туған жағдайда жәбірленушінің, куәнін психикалык немесе тәнінің жай-күйін аныктау үшін;

— кылмыстык занда олім жазасы түріндегі жаза көзделген кылмысты жасаған айыпталушының психикалык жай-күйін анықтау үшін;

- істің өзге мән-жайы басқа дәлелдермен дәл аныкталмай- тын озге мән-жайларды аныктау үшін міндетті.

Өлімнің себептерін аныктау  сот медициналык сараптама тақырыбына жатады. Тек мәйіт болмаған жеке жағдайларда, олімнің фактісі мен  себептерін аныктау өзге тергеу әрекеттері негізінде жүргізіледі.

Сот медициналык сараптаманы  жүргізу тән жаракаты сипа- тымен  бірге (жаралар, когерген, қан ұйыған жерлер), денсау-лыкка келтірілген  зияннын ауырлык дәрежесін аныктауда  да міндетті.

Адамнын^психикалык жай-күйін  аныктау Ъот психиатрия- лык сараптама  тагайындау жолымен жүргізілед^ Ол: а) тергеуші кабинетінде, бХамбулаториялык жолмен’ в) рационарлық жол- мен, г) сот отырысында, д) сырттай, е) өлгеннеіГкейін жүргізілу мүмкін.

Сот-медициналык немесе сот  психиатриялык сараптаманы амбулаториялык не стационарлық зерттеу жолымен  жүргізу тәсілін сарапшынын (сарапшылардын) пікірін ескере отырып кылмыстык  істі жүргізуші орган шешеді. Адамды стационар- лык байкау үшін тиісті медициналык  мекемеге жіберу туралы шешім сараптама  тагайындау туралы каулыда көрсетіледі. Ол сарапшы (сарапшылар) үшін де, сондай-ак медициналык меке- ме әкімшілігі үшін де міндетті. Адамды медициналык мекемеге жіберу туралы мэселе сараптама жүргізу  барысында туындаса, онда ол туралы сарапшынын өтініші негізінде ерекше каулы шыгарылады.

Амбулаториялык зерттеуге  шакыру куәдан, жәбірленушіден жауап  алу, үшін белгіленген ережелер бойынша  жүзеге асыры- лады,-

1с мэн-жайлары тек сараптама  жүргізу нәтижесінде анык- талуы  мүмкін жагдайлардын мысалы есірткілердін  зансыз ай- налымымен байланысты  кылмыстык істер бойынша іс  жүргізу болып табылады. Казакстан  Республикасы Жогаргы Соты Пле-  нумынын 1998 жылгы 14 мамырдагы  № 3 «Есірткілердің, пси- хотороптык, күшті әсері бар жэне улы  заттардың заңсыз айна- лымымен  байланысты істер бойынша заңнаманы  колдану тура-лы» каулысына сэйкес  зансыз айналымдагы табылган  аталган заттардын накты түрін,  атауын, мэлшерін анықтау үшін, сон-  дай-ак оларды әзірлеу үшін пайдаланылған аспаптар мен кұрал- жабдықтардын жарамдылык фактісін аныктау үшін кримина¬листа сараптама жүргізу кажет.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3. ҚЫЛМЫСТЫК ІС БОЙЫНША СОТҚА ДЕЙІНГІ ІС ЖҮРГІЗУ БАРЫСЫНДА САРАПТАМА ТАГАЙЫНДАУ

 

Кылмыстык іс бойынша сотка  дейінгі іс жүргізу барысында  сараптама істі козгау туралы шешім  кабьищанган кезде, сон¬дай-ак аныктау  немесе алдын ала тергеу сатысында  тагайында- лады. КІЖК-нін 242-бабы 2-болігіне сэйкес кылмыстык істі козгау туралы шешімді сараптама жүргізбейінше  кабылдау мүмкін болмайтын жагдайда, ол кылмыстык іс қозғалганга дейін  тағайындалуы мүмкін.

Айтылгандар кобінде есірткілердің  заңсыз айналымымен, сондай-ак кару жэне ок-дэрілерді заңсыз сактау, тасымалдау немесе алып жүрумен байланысты кылмыстык  істерді козгау кезінде болады. Істі козгау туралы мәселені шешу сатысында, негізінде, өлім себептерін аныктау  үшін сондай-ак сот медици-налык  сараптамалар тагайындалады.

Сарапшылык зерттеу үшін үлгілерді алу іс жүргізу әрекеті  және оны жүргізу тек іс козғалғаннан кейін мүмкін болғандық- тан, кылмыстык  іс козғалғанға дейін сараптама  тагайындаудын міндетті шарты ҚІЖК-нін 33-тарауында көрсетілген салыстыр- малы үлгілерді пайдаланбай жүргізу  мүмкіндігі болып табылады.

Сараптама тағайындау рәсімін  процесті жүргізуші органның әрекетін ұйымдастыру, жоспарлау, оларды жүзеге асыру амал- дарын, бағалау және мінез-кұлыктык сәттер секілді элементтері тән  криминалистік тактика ережелерін ескере отырып қарас- тырған орынды болмак. Аталған ережелер ҚІЖК нормаларына  негізделеді.

Сараптаманы тағайындау: дайындык^және сараптама жүргізуді тапсыру екі кезеңіне бөлінеді.

Дайындык кезеңіне мы на элементтер кіреді:

1) сараптама тагайындау  туралы шешім кабылдау;

2) осыған байланысты процесті  жүргізуші органның өз іс-әрекеттерін  жоспарлауы;

3) сот сараптамасының түрін аныктау;

4) сарапшыға (сарапшы-  ларға) сұрақтарды кою; 

5) сараптама жүргізуді  тапсыру жос- парланған сот  сараптамасы органын немесе адамды (адамдар- ды) тандау;

6) сараптама жүргізу үшін  сарапшыны алғашкы мәліметпен  қамтамасыз ету.

1. Сараптама тагайындау туралы шешім кабылдау. Егер іс үшін мәні бар мән-жайларды аныктауда арнаулы ғылыми білім- дер негізінде зерттеу жүргізу кажет болған жағдайда сарап¬тама тағайындалуы мүмкін. Мүнда осындай дәлелдемелік акпа- рат алудын баламалы коздеріне талдау жасау кажет. Өзге тер- геу әрекеттерін жүргізу аркылы тиімді аныкталуы мүмкін кезде сараптама тагайындаудын қажеті жок.

Сараптама тагайындау туралы шешім кабылдау дер кезінде болуы керек, ойткені баскаша жагдайда косымша сараптама- лар тагайындаудын қажеттілігі немесе іс бойынша іс жүргізу мерзімін елеулі бұзу болуы мүмкін.

Сараптаманы тагайындау сәтін  тандау кезде процесті жүргі- зуші органнын сарапшылык зерттеу нәтижесінде  алынуы мүмкін дәлелдемелік акпараттын сипаты мен колемін дәл анық- таудың үлкен маңызы бар.

2. Кылмыстык процесті жүргізуші органнын өз әрекеттерін жоспарлауы. Тиісті жоспарга кіргізілетін і^-шаралардың үлгі тізбесі: \

— сарапшынын карауына ұсынылатын материалдарды белгілеу;

— сараптама объектілерін алудын тәртібі мен мерзімін белгілеу;

— сарапшынын табысты жұмыс жағдайларын камтамасыз ету бойынша шаралар әзірлеу (егер зертгеу сот сараптамасы орга- нынан тыс жүргізілсе);

— сараптама тағайындаудын тиімділігі мәселелері бойынша маманмен кеңес өткізу;

— сараптама тагайындау мен өткізу кезінде іс бойынша нак¬ты іс жүргізуге байланысты процеске катысушылардын тиісті күкықтарын іске асыруды камтамасыз ету.

3. Сараптама түрін аныктау. Процесті жүргізуші орган са- раптамаларды жіктеудің багыт-бағдарын білуі керек, өйткені тагайындалатын сараптаманынтүрін дұрыс белгілемеу оны та-гайындау мен жүргізудің күрделі іс жүргізу бүзуларына әкеп соктыруы мүмкін.

4. Сарапшынын (сарапшылардын) шешуіне койылатын сүрак- тарды тұжырымдау. Сарапшыга сұрактарды коюдын максаты - сарапшылык жолмен тергелетін істің мән-жайларын аныктау. Тергеушінің максаттылыгымен, багыттылыгымен, әдістемелік сауаттылығымен сұрактар кою кезінде оның тагайындайтын сараптаманың тиімділігі анықталады.

Процесті жүргізуші орган  сараптама тагайындау кезде ко-йылатын  максатты жэне шартгарды, сонымен бірге  оган жету- ге мүмкіндік беретін сараптаманын қазіргі мүмкіндіктерін анык түсінуі керек.

Егер кылмыстык істі жүргізуші адамнын деректері бойын¬ша тиісті әдістеме дәл казіргі уакытта әлі әзірленбеген болса, сарапшынын алдына сүрактарды коюга жол берілетіндігіне на- зар аудару керек. Біріншіден, сарапшылык ғылымнын дамуына байланысты ол жаңа әзірленген әдістеме туралы акпаратты білмеуі мүмкін; екіншіден, сараптама жүргізу барысында көбінде стандартгы емес сүрактарды кою жаңа әдістемелерді әзірлеудін стимулы болып табылады.

Сарапшынын алдына койылатын  сүрактар белгілі бір талап- тарды канагаттандыруы керек:

— жалпы сараптама жэне атап айтканда сарапшы күзыретінің шенберінен шыкпауы;

— сот-сарапшылык гылыми білім саласынын даму дәрежесін ескеру;

- іс мән-жайларын зерттеу міндетгерінін толык көлемін камту;

- сарапшыға және кылмыстык сот ісін жүргізуге катысушы өзге де адамдарға нақтылы және түсінікті болу;

- сот-сарапшылык ғылыми білім саласында кабыдцанған тер- минологияны ұстану;

- логикалык жүйелі болу.

Бұрын айтып өткендей, сарапшының алдына күкыктык сүрактарды кою мүмкіндігі туралы мәселе пікірталасты туғы- зып келеді. Егер бұрын сарапшынын кұзыретіне кіруі сарап- шынын алдына кұкыктык сипаттағы сұрактарды коюға жол берілмейтіндігі туралы тұжырым біржақты болып келсе, казіргі кезде ол нактылауды кажет етеді.

Заңнамада нормативтік кұкыктықактілердінсаны, нысаны, мазмүны аспектісіндегі озгерістер жағдайында онда күкыктың әр түрлі саласындағы тар шеңберіне жататын көптеген сұрақ- тар пайда болды. Бұл айтылған, негізінде, каржы күкығы сала- сына жатады.

Проблема тек кылмыстық  процесті жүргізуші органның дәлелдеме  такырыбына кіретін сүрактардың  мәнін түсінуінін киындығында емес. Іс материалдарында іс матералдарын зерт- теуге, сонымен бірге колданыстағы заңнамаға негізделген, дәлелдеуге жататын мән-жайларды білікті талдауы бар іс жүргізу кұжаттары болуы керек.

Сонымен бірге, істі тергеу және қарау кезінде кұкык пен экономиканын, кұкыкпен экологияныңтоғыскан жерлеріндегі шеткі сүрактарды шешу кажеттілігі туындағанда, сараптама та- ғайындалу керек пе деген күмән тумау керек. Қазіргі кезде да- мып келе жаткан кұкыктық катынастарды терең біліп кана кой- май, оларға ғылыми-негізделген талдау талап етіледі, ал бүл тиісті сараптамаларды тағайындау үшін негізболады. Сонымен бірге, күкык салаларынын мамандандырылған тарауларына жататын іс бойынша шешім кабылдау үшін кажетті кұкыктык білімі жок кылмыстык процесті жүргізуші орган тек сот са- раптамасын ғана пайдаланып коймай, сонымен бірге арнаулы білімдердің озге де нысандарын — мамандардың кеңесін пайда- ланады. Көп жағдайларда тиісті мамандык мамандарының су- дьяға берген түсініктемелерінің нәтижесінде кұкык саласын- дағы кемшіліктердің орны толуы мүмкін. Ал сот сараптамасы арнаулы ғылыми білімдер негізінде зерттеулер жүргізудің міндетті элементі болып, колдагы бар негіздер бойынша жаңа білімдерді алу мақсатына кызмет етеді. Сондыктан да карасты- рылып отырған проблема тұрғысында сараптама тек іс материал- дарында белгіленген накты ситуациядагы кұкыкты колдану мәселелерін шешу үшін ғана тағайындалады [3].

5. Сот сараптамасы органын немесе сараптама жүргізуді тап- сыру жоспарланган адамды (адамдарды) тандау. Практикада сот сараптамасын жүргізу, негізінде, Қазакстан Республикасынын сот сараптамасы органдарына тапсырылады. Алайда, зан сарап¬шылык зерттеулерді сот-сараптама кызметін жүзеге асыру күкығына лицензиялары бар адамдардын, сондай-ак бір жолғы рүксат бойынша өзге адамдардын да жүргізу мүмкіндігін карас- тырады. Мұндай жағдайда сарапшыны тандау жауапкершілігі тергеушіге жүктеледі. Соған байланысты ол кажетті хабардар адамды іздестіруді де және оған зерттеулер жүргізу үшін жағ- дайлар жасау мәселелерін де шешеді.

Процесті жүргізуші орган  сарапшыны дербес тағайындаған кезде, ең алдымен, оған карсылык білдіруге  негіз болатын іс жүргізу сипатындағы кедергілердін болмауына коз жеткізу ке-рек. Сонымен бірге онын мына талаптарға сәйкестілігі туралы мәселені де шешуі керек:

— кұзыреттігі, яғни тиісті сот-сарапшылык саладағы білім- дерді терең білуі;

— іс бойынша шешімге келуде теріс ойда болмауынан корінетін объективтілігі;

— сарапшынын кез келген адамдар ыкпалына тәуелсіздігінен корінетін жеке дербестігі;

— уакиғаның және кылмыстың салдарынан, сарапшы кызметінін озге мән-жайларынан туындаган сезімдерді жену- ден кэрінетін эмоционалды тұрактылыгы;

— өзіндік ұйымдастырушылыгы;

— жүргізілетін зерттеулердін түрлерімен аныкталатын озге кәсіби сапалары.

6. Сараптама жүргізу үшін сарапшыны алгашкы акпаратпен Камтамасыз ету. Алғашкы акпаратты дайындау сараптама та- гайындаудың елеулі кезені болып табылады, ойткені кобінде ол алдагы сарапшылык зертгеу мен корытындынын сапасын анык¬тайды.

Акпарат коздері іс жүргізу  жэне іс жүргізу коздері емес деп  болінеді

Алгашкы ақпараттың іс жүргізу көздері олардың ішіндегі накты кылмыстык іс материалдары болатындары:

- каулылар;

— тергеу әрекеттерінің хаттамалары;

- заттай дэлелдемелер;

— сарапшылык зерттеу үшін үлгілер;

— алдыңғы сараптамалардын корытындылары;

- кұжаттар.

{Алгашкы ақпараттыц іс  жүргізу көздері еместер - эталон- дар, стандарттар^оллекциялар, аныктамалыкбасылымдар,  әде- биет көздері.

Алгашкы акпарат сипатына қойылатын талаптар сараптама¬лардын накты түрлерімен белгіленеді, соған  байланысты ол усы- нуга жаткызылады. Алайда, алғашкы акпараттың канағаттан- дыруы тиіс жалпы шарттар да бар: жол берушілік (зандылык тұрғысынан алу көздерінің, тәсілдер мен әдістердің жарамды- лығы), катыстылык (накты кылмыстык іспен байланыстын бо¬луы), сенімділік (істің накты мән-жайларына сәйкестігі, шығу тегінің сенімділігі), репрезентаттық (акпарат компоненттерінің жиынтығы жеткілікті толык және сенімді дәрежеде сарапшы¬лык зерттеуді камтамасыз етеді).

Әрбір жағдайда, сарапшыға үсынылатын акпараттың көлемі туралы мәселе жеке шешіледі, процесті жүргізуші орган оны мүкият ойластыруы керек. Сарапшынын алдын ала кандай істін мән-жайларымен танысатындыгын білу мүмкін болмагандық- тан, ол косымша материалдар ұсыну туралы өтініш беруге құкысы бар.

Сараптаманы жүргізуді тапсырудын екі негізгі элементі бар:

1) сараптама тагайындау туралы каулыны шыгару;

2) алгашкы акпаратты сарапшыга немесе сот-сараптама мекемесінің басшысына тапсыру.

Процесті жүргізуші орган  зерттеуге жататын барлык мате- риалдын дұрыстыгына кепілдік беруге міндетті. Мұнда: іс ма- териалдарындагы бірдей объектілерге катысты әр түрлі болуы- на, дәлелдемелерді жинау мен бекіту кезіндегі іс жүргізу кемші- ліктеріне, заттай дәлелдемелерді пайдаланудын ережелерін бұзуга, оларды ауыстыруға жол бермеу керек.

Сараптама жүргізу үшін материалдарды  беру біркатар жаг- дайларга байланысты болады, олар: материалдар жеке адам ар¬кылы (нарочный аркылы), поштамен немесе олардын тікелей сакталу, болу жерлері бойынша жіберіледі. Зерттеу объектілері өте үлкен, не тез бұзылатын болғанда, оларды сарапшыға усы- нуга мүмкіндік болмайтын ерекше жағдайлар туады. Бірінші жағдайда процесті жүргізуші орган сарапшыны объектілерді сактау орнына жеткізуді, оларға бөгетсіз кол жеткізуді және сарапшылык зерттеу жүргізу үшін қажетті шартгарды камта- масыз етуге міндетті.

Объектілерді өткен уакиға жағдайында сактау кажеттілігі болган жагдайда, процесті жүргізуші орган  күзет ұйымдасты- руға және заттай дәлелдемелерді сактауга шара колдануға міндетті, бұл карау хаттамасы мен сараптама тагайындау тура-лы каулыда корсетіледі.

Сараптаманы жүргізу барысында  процесті жүргізуші орган мен  сарапшы өзара іс-әрекетті жүзеге асыра алады, ол олардын шешетін міндеттері түрғысында тергеуші мен сарапшының мүмкіндіктерін кеңейтеді. Процесті жүргізуші орган дер кезінде қосымша материалдарды үсыну қажеттілігін, жаңа дәлелде- мелерді жинау кажетгілігін анықтайды, жаңа дәлелдемелерді табуды белгілейді, сарапшы қорытындысын әрі карай багалау кезінде пайдалы ақпарат алады.

Сараптама тагайындау кезінде  процесті жүргізуші органга елеулі комекті тиісті профильдегі маман бере алады. Іс жүргізу заны маманның кұзыретін кеңейту жолына қадам басты. Тиісті норма маманды соттын, тергеушінің, анықтаушынын тергеу және өзге де іс жүргізу іс-әрекеттеріне немесе сот талқылауы- надәлелдемелерді жинауға, зерттеу re, багалауга көмектесу мак- сатында шакырткан арнаулы білімі мен дагдылары бар адам ретінде белгілейді. Сот сараптамасын тагайындау тергеу әрекеті болып табылатындықтан, оны дайындау және нәтижелерін ба-галау барысында маман тиісті өкілеттілікке ие болады. Заң (ҚІЖК-нін 84-бабы 2-б.)\сараптаманы тагайындау үшін мате-риалдарды дайындауга маманның^катысу кұкыгын тікелей көрсетедіі Кылмыстык іс материалдарымен танысканнан кейін маман сараптама түрін, сарапшының шешуіне койылу тиіс сұрактарды аныктау кезінде кеңес бере алады.

Маман объектілер, соның  ішінде сарапшылык зерттеу үшін үлгілер, сарапшыга ұсынылатын материалдардың жеткіліктігі жайлы ұсыныстар бере алады. Сондай-ак маман сараптама  та-гайындау туралы қаулыны және оны  жүргізу үшін объектілерді дайындауда тікелей катыса алады. Маман ұсыныстарынын міндетті мәні болмайды, бірақ оларды ескеру сараптаманын тиімділігін едәуір үлкейтуге мүмкіндік береді.

 

 

4. БІРІНШІ ЖӘНЕ АПЕЛЛЯЦИЯЛЫК САТЫДАГЫ СОТТА САРАПТАМА ТАГАЙЫНДАУ

 

Сараптаманы бірінші сатыдагы сотта тағайындаудың қажетгі- лігі істі алдын ала тындау барысында  да, сондай-ақ тікелей бас- ты сот  талқылауында да анықталуы мүмкін.

Казакстан Республикасы Жоғарғы  Сотының 2004 жылғы 26 қарашадағы «Кылмыстык іс бойынша сот сараптамасы тура¬лы» №16 Нормативтік каулысының 4-тармағына  сэйкес істі ал¬дын ала тыңцау барысында  сараптама тагайындау дэлелдеме- лерді  бағалаумен байланыссыз, ал оны жүргізу  КІЖК-нің 241-бабына сэйкес міндетті болғанда, тараптардың өтініші бо¬йынша сот  сараптама тагайындау туралы каулы  шыгарады.

Басты сот талкылауын тагайындау туралы мәселені шешу кезінде судья  өзінің бастамасы немесе процеске катысушылар- дын отініштері бойынша басты  сот талқылауында сараптаманы тагайындау кажеттілігі туралы мәселені шешеді. Егер алдын ала тергеу барысында  арнаулы гылыми білімді пайдаланумен зерттеуді кажет ететін мэн-жайларды аныктау үшін сараптама жүргізілмеген  болса, онда сотта сараптаманы тагайындау жэне басты сот отырысына сараптама  жүргізу тапсырылатын хабар-дар  адамды (адамдарды) шақыру туралы шешім  кабылданады. Тиісті әрекеттердің мүмкіндігі КІЖК-нің 302-бабы 2-бэлігі

4) , 6) тармактарынан көрінеді.

Сотга сараптаманы тагайындау КІЖК-нің 354-бабы талап- тарын ескере отырып КІЖК-нін 32-тарауында баяндалган ере- желер бойынша жүзеге асырылады.

Басты сот талқылауы барысының  дәйектілігінен шыга оты-рып, ең алдымен, осы істі жүргізуге бүрын катыспаған хабар¬дар адамды сарапшы етіп тагайындау туралы мәселені шешіп алу керек, ойткені КІЖК-нің 341-бабына сэйкес сарапшынын күкыктары мен міндеттерін түсіндіру сот тергеуінін жэне тиісінше сотта сараптаманы тағайындаудың алдында болуы ке-рек.

Төрагалык етуші сараптаманы  кімге тапсыратындығын ха- барлады  десек, содан кейін осы аталған  адамға карсылык білдіру және өз-озіне  карсылык білдіру жэнінде этініш болмаган кез- де, сот іс бойынша  адамды сарапшы ретінде тарту  туралы каулы шығарады. Мундай каулы  соггын кенесу бөлмесіне кетпей-ак шығарылуы мүмкін. Әрі карай сарапшыға  оның іс жүргізу өкілетгігі түсіндіріледі, оған КК-нің 352-бабы бойынша көрінеу  жалған корытынды берудің кылмыстык  жаупкершілігі туралы ескертіледі.