Қытайдың ТМД елдерімен ынтымақтасуы

Жоспар:

I Энергетикалық қауіпсіздік

    Қазақстанның Еуразия кеңістігіндегі энергетикалық қауіпсіздігі

   Индустрияландыру бағыты ретінде

II Қытайдың ТМД елдерімен  ынтымақтасуы

    Орталық Азияда Қытай мүддесі

    Ресей қарым-қатынастары

    Қазақстан қарым-қатынастары

Кіріспе

Экологиялық қауіпсіздік негізі –  энергияны теңгерімді пайдалану. «Энергетикалық қауіпсіздік» атты стратегияны жүзеге асыруда Батыс пен Шығыстың арасында алтын көпірге айналған Қазақстанның рөлі ерекше. Дегенімен, әлемдік энергетика мәселесін ушықтырып отырған басқа да жағдайлар жетерлік. Олар «Араб көктемі» мен Таяу Шығыстағы саяси ахуал. Сонымен қатар, мұнайдың құбылмалы бағасы мен Еуроаймақтағы экономикалық тұрақсыздық. «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ-ның Басқарма төрағасы Ләззат Қиынов Еуразия кіндігі саналатын Қазақстанның географиялық жағдайына тоқталып өтті. біздегі жайлы климаттың әсері елімізге инвестицияның көптеп құйылуына ықпал етті. Оның үстіне, Еуразия аймағында мұнай өндіру ауқымын ұлғайтуда негізгі күш Қазақстан болып табылатынын да форумға қатысушы сарапшылар жақсы біледі.

Қазіргі кезеңдегі геосаясатта  Қытай Халық Республикасына теңдесі  жоқ экономикалық өсу есебімен құрылуда. Осы ғасырдың бірінші онжылдығында Қытай жалпы ұлттық өнімнің көлемі бойынша АҚШ-ты басып озады деген  жорамал бар. «Үлкен Қытайдың» (ҚХР, Гонконг, Тайвань) экспорты жапондықтардан асып түсті. Қытайдың қаржы резерв көрсеткіштері (403,3 млрд доллар) дүние жүзі бойынша  тек қана Жапония мен Тайваньға  орын береді. Қытайдың глобальды стратегиясының басымдылығында жақын көршілерімен қарым-қатынас тұрақтандыру және глобальды  лидерлермен бейбіт қарым-қатынаста  болуын ескере отырып, қытайлық реформалар мен ашық саясат жүргізуде халықаралық  қолайлы жағдайлар қамтамасыз ету  орын алады. Ху Цзиньтао жаңа басшылығымен ҚХР-ң алдында «тарихи әділеттілікті  қайта жаңғырту және Қытайдың маңыздылығын жандандыру» міндеті тұр. Сонымен  қатар әскери-саяси міндеті –  Отан аясына Тайваньды қайтару, Қытайдың Тибет пен Синьцзян (Шығыс Түркестан) тәуелсіздігіне кепілдік беру; ұлттық территория шеңберінен Қытайдың стратегиялық шекарасын көшіру. Сол арқылы, ҚХР  сыртқы саясаты тікелей елдің  ішкісаяси және экономикалық дамуымен байланысты. Теңдесі жоқ Қытайды  экономикалық деңгейі Пекиннің сыртқы саяси және геосаяси амбициясын ынталандырады. Шын мәнінде, бұл процесс басталды. Өзектілігі – экономикалық және саяси қатынастарда глобальды және аумақтық жүйеде ҚХР рөлі өсуі қазіргі таңда өте актуалды.

Қазіргі кезде ҚХР сыртқы саяси бағытын үшке бөлуге болады:

1. Глобальды – Қытайдың глобализацияны бағалауы және өз орны мен мәнін анықтау; қытай-американ қарым-қатынасы; Батыс пен ҚХР қарым-қатынасы, БҰҰ және халықаралық сауда, геоэкономикалық мәселелер, Азия-Тынық Аумағындағы (АТА) ҚХР стратегиясы, қауіпсіздіктің Қытай саясаты.
2. Азиядағы ҚХР саясаты – Қытай-Үндістан, Қытай-Пакистан қарым-қатынастары, ҚХР-ң сыртқы саяси стратегиясындағы Оңтүстік-Шығыс Азия мен Оңтүстік Азия, Солтүстік-Шығыс Азия мен Қытай мүдделері, Орта және Таяу Шығыс.
3. Қытай мен Евразия – Қытай-Ресей қарым-қатынастары, Орта Азиядағы Қытай стратегиясы, ішкі Евразиядағы энергетикалық пен коммуникациялық жобалары.

Мақсаты - осы ҚХР-ң үшінші сыртқы саяси бағытына сипаттама беру.

Осы мақсатқа жету үшін қойылған міндеттер: тарихнамалық базаны қолдана  отырып, ҚХР сыртқы саясатынының даму барысына жан жақты талдау жасау.

Қазақстанның  Еуразия кеңістігіндегі энергетикалық  қауіпсіздігі

Қазақстанның Еуразия  кеңістігіндегі энергетикалық қауіпсіздік  пен тұрақтылыққа елеулі үлес қосып  жатқанын мынадан аңғаруға болады. Мәліметтер бойынша, қазіргі таңда  еліміздегі анықталған мұнайдың қоры 5 млрд. тоннадан асады. Бұл көрсеткіш  жер бетінде қазірге дейін  анықталған мұнай қорының 3 пайызына тең екен. Сонымен қатар Қазақстанның толық зерттелген табиғи газының  қоры 3,7 трлн. текше метрден асып отыр. 2010 жылы еліміз 81 млн. тоннадан астам  мұнай өндіріп, оның 68 млн. тоннасын экспорттаған. Ал 2020 жылға қарай  Қазақстанда 130 млн. тонна мұнай өндіріледі деп болжануда. Есеп-қисаптарға жүгінсек, еліміз алдағы 50 жыл бойы жылына 80-100 млн. тонна мұнайды экспорттамақ. Бұл дегеніміз -Қазақстанның тек  қана Еуразия кеңістігінде ғана емес, әлемдегі энергетикалық қауіпсіздікті  қамтамасыз етуде маңызы одан сайын  арта түсетінін білдіреді. Тіпті, қазірдің өзінде мұнай мен газға бай  Қазақстанның өңірлік энергетикалық  қауіпсіздік саясатында маңызды  ойыншы екенін төрткүл дүние мойындады. Сондықтан да әлемдік мұнай нарығындағы  баға ОПЕК секілді ұйымға ғана емес, Қазақстан, Ресей секілді мұнай  жеткізуші елдер мен Қытай, Еуропа секілді тұтынушы өңірлердің өзара ынтымақтастығына тығыз байланысты болып отыр. Осы орайда Қазақстан өзінде өндірілетін мұнай өнімдеріне деген сұранысты қамтамасыз ету үшін сенімді және қауіпсіз жеткізушінің позициясын ұстанып келеді және бұл позиция жыл өткен сайын өзінің тімділігін көрсетуде.

2006  жылдың қоңыр күзіндегі бірінші форум "Мұнай-газ саласы және энергетика" тақырыбында өтіпті.  Оның барысында қатысушылар экологиялық тепе-теңдікті сақтау, мұнай-химия кластерін құру, қазақстандық қамтуды ұлғайту, энергетикалық инфрақұрылымды қалыптастыру, электр қуатын өндіретін балама көздерді енгізу мәселелерін талқылады. Ал 2007 жылы өткен KAZENERGY-дің екінші Еуразиялық энергетикалық форумы мұнай-газ және энергетика салаларын дамытудың өзекті мәселелерін талқылауға арналды. Оның аясында сараптамалық ақпараттарға шолу жасалып, ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлеу, тиімді заңнамалық тетіктерді қалыптастыру үшін біртұтас әдіс-тәсілдерді  келісу қамтылды. Сондай-ақ экономиканың бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етудегі ұлттық компаниялардың рөліне айрықша назар аударылды. 2008 жылы өткізілген үшінші форумда сол кезеңдегі Қазақстанның да, сондай-ақ тұтастай алғанда бүкіл әлемдік қоғамдастықтың да энергетикалық мүдделерін қамтитын өткір де өзекті әрі күрделі процестер мен тенденциялар сөз болды.

2009 жылғы KAZENERGY-дің төртінші Еуразиялық  энергетикалық форумы Kazakhstan Energy Week деп аталатын Қазақстанның энергетикалық  апталығы аясында ұйымдастырылды. "Жаһандық қатерлер және стратегиялық  альянстар" деген тақырыппен  өткен ол форумның барысында  энерегетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз  етудегі ортақ мақсаттарға қол  жеткізу және жаһандық қауіп-қатерлерді еңсеру үшін стратегиялық әріптестік пен альянстарға бірігудің өзекті мәселелері мен мүмкіндіктері талқыланды. Бұл сөз жоқ шараға қатысушылардың және қонақтардың зор қызығушылығын туғызды. Сондай-ақ Еуропа мен Орталық Азия арасындағы энергетикалық әріптестік тақырыбына ерекше назар аударылды. Қатысушылар барлық елдерді энергетикалық ресурстармен сенімді қамтамасыз ету - еуразиялық құрлықтағы тұрақтылықтың маңызды факторы болып табылатынын атап көрсетті. Форумға қатысушылар энергоресурстарды өндірушілер мен тұтынушылардың мүдделерін, сондай-ақ өңірлік және жаһандық энергетикалық қарым-қатынастардың даму процесін ұзақмерзімді жоспарлауды ескере отырып энергетикалық әріптестікті қамтамасыз ету қажеттігіне назар аударды. Әлемдегі энергоресурстарды өндіруші және экспорттаушы ірі мемлекеттің бірі болып табылатын Қазақстанның өңірлік және жаһандық энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге елеулі үлес қосып жатқаны айтылды.

"Еуразияның энергетикалық картасы:  Тәуекелдер теңгерімі және жаңа  мүмкіндіктер". Осындай тақырыппен 2010 жылы ұйымдастырылған бесінші  Еуразиялық энергетикалық форумда  Мексика бұғазындағы апаттың  сабақтары, техногендік сипаттағы  тәуекелдерді төмендету жолдары,  Каспий өңірінің инвестициялық  мүмкіндіктері айрықша талқыланған  тақырыптардың қатарында болды.  Сонымен қатар форумға қатысушылар  энергетикалық геосаясат және  қауіпсіздік, энергетикалық шикізаты  транзиттеу, жаңартылатын энергияның  перспективасы, электроэнергетикалық  кешенді дамыту, қоршаған ортаны  қорғау және техногендік тәуекелдерді  азайту мәселелерін талқылады.  Атап өтерлігі, форум барысында  еуразиялық энергетиканың ағымдағы  жағдайы мен перспективасына,  онымен байланысты халықаралық  ынтымақтастықтың саяси және  экономикалық қырларына айрықша  назар аударылды. Тоқтала кетерлігі,  энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз  ету және орнықты ынтымақтастық  орнату мәселері тек қана жекелеген  мемлекеттер үшін ғана емес, сонымен  бірге тұтастай халықаралық қоғамдастық  үшін де маңызды ұзақмерзімді  фактор болып табылады. Форумға  қатысушылар, оны жаһандық энергетикалық  қарыс-қатынастарға барлық қатысушылардың  арасындағы кешенді ынтымақтастық  және өзара түсіністікті ұлғайту  арқылы ғана тиімді шешуге  болатынын атап көрсетті. Олар  Еуразияның негізгі энергетикалық  субьектілері арасындағы сенім  шараларын одан әрі арттыру  қажеттігін, энергетикалық ынтымақтастықтың  барлық бағыттары бойынша өзара  іс-қимылды күшейту қажеттігіне  тоқталды.

Былтырғы форумда Мексика бұғазындағы  мұнай бұрғылау платформасында болған апаттан сабақ ала отырып, Каспийдің  экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге айрықша назар аударылды. Әсіресе, бұған Каспийді жағалай  қонған бес мемлекет төтенше мүдделілік танытты. Каспийдің құқықтың мәртебесі  толық айқындалып бітпей жатқанда, оның қойнауын игеру, айдынын пайдалану, байлығын жарату ісінде қомағайлыққа ұрынып, теңіздің биоортасына зиян тигізу қаупі жоқ емес. Бұл қауіптің алдын алудың бір жолы – ортақ келісім жасау. Оны былтырғы форумда Қазақстан тарапы айтты. Форумда сөйлеген ҚР Премьер-министрі Кәрім Мәсімов: "Экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін Қазақстан ең жоғары стандарттар бойынша жұмыс істейтін болады. Бұл үшін Үкімет теңіздегі бұрғылаудың қауіптерін төмендету бағытында шаралар кешенін әзірлеп жатыр», – деп атап көрсетті. Бұл ретте Қазақстан тарапы көрші елдерге теңіздегі өндірістік қауіпсіздікті қамтамасыз ету бойынша үкіметаралық хаттамаға қол қоюды ұсынды.

Индустрияландыру  бағыты ретінде

Қазақстанның жаңа индустриясы  ұлттық экономиканың шикізаттық экономикадан тиімділігі жоғары инновациялық үлгіге көшу дәуірі. Ұлттық экономиканың даму негізінде 2015 жылға дейін мемлекеттік  үдемелі индустриялдық-инновациялық бағдарлама шеңберінде іске асырылатын ірі индустриалдық жобалар жатыр. Биылғы 2011 жыл еліміздің энергетикалық  саласы үшін үздіксіз белсенді жыл  болмақ.

Энергетикалық қуаттың үлгерімі  жоғары құрылысы республикада электр энергиясының жетімсіздік мәселесін шешуге мүмкіндік береді. Өнеркәсіп пен халықтың электр энергиясына өсіп отырған сұранысын қанағаттандыру үшін Батыс және Оңтүстік Қазақстанда бес жаңа электр станциялары енгізіледі (Орал ЖЭО, Ақшабұлақ ҚЖЭО, Атырау ЖЭО, Мойнақ ЖЭО, Балхаш ЖЭО) және еліміздің солтүстігінде  үш электр станциялары жаңғыртылған (Ақсу  МАЭС, Екібастұз МАЭС -1, МАЭС -2). 
2011 жылғы бірінші жартыжылдықта Индустрияландыру картасының екі жобасы қарқынды дамыды - Екібастұз МАЭС -2 кеңейту және жөндеу, Ақсу  МАЭС № 2 блогын қалпына келтіру.

Павлодар облысындағы Екібастұз  МАЭС -2 кеңейту және жөндеу оның қуатын 1500 МВт-қа дейні ұлғайтуға мүмкіндік  береді. 2011 жылғы бірінші жартыжылдықта  іске қосылған Индустрияланлыру картасының осы жобасының құны 113 500 млн теңгені  құрайды. Оның құрылысы кезінде 750, пайдалану  кезінде 300 жұмыс орны құрылады деп  жоспарлануда. Осы жоба кәсіпорын  қызметінің тиімділігін қамтамасыз ету үшін өнеркәсіпті кеңейтуге  бағытталған. 
Мемлекеттік үдемелі индустриялдық-инновациялық бағдарлама шеңберінде Ақсу

МАЭС № 2 блогын қалпына келтіру  де іске асырылады. № 2 блогын іске қосу арқылы станцияның қуаты 2425 МВт құрайды  деп күтілуде.  Жалпы инвестициялар көлемі - 27 365 млн теңге.

Қазір энергоблокты қалпына келтіру  алдыңғы қатарлы технологияларды қолдану арқылы жүргізілуде.

Мемлекеттік бағдарламаны іске асыру  кезінде энергетика саласында Индустрияландыру картасының 24 жобасы іске асырылады. Жобалар  шеңберінде құрылыс кезінде 12 918 жұмыс орны құрылады және пайдалану кезінде  6 422 жұмыс орны жасақталады. ҮИИД МБ осы саладағы жобаларын іске асыру кезінде оған тартылатын инвестициялардың жалпы көлемі 954 971 млн теңгені құрайды. Осы жобаларды іске асыру Қазақстанның энергетиткалық тәуелсіздігін және энергетикалық қауіпсіздігін арттыруға әсер ететін болады.

Әлемдегі энергетикалық қауіпсіздікті  қамтамасыз ету шын мәнінде жыл  өткен сайын маңыздылана және өткірлене түсуде. Қазіргі таңда  энергетикалық саладағы мүдделер қақтығысы  соғыс әрекеттеріне ұласып жатқаны  да жасырын емес. Ал әлемдік қауіпсіздікті  қамтамасыз етуде шешуші рөл атқаратын  Еуразия кеңістігінде мұндайға жол  беруге әсте болмайды. Сондықтан да қарапайым халықтан бастап, сарапшыларға дейін Еуразиялық энергетикалық  форумнан мол үміт күтеді. Мамандар қазақстандық та, сондай-ақ әлемдік  те мұнай-газ және энергетика саласын  дамыту мәселесін талқылауға мүмкіндік  беретін бірегей алаңға айналған KAZENERGY-дің алдағы еуразиялық форумында  энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қатер төндіріп отырған  маңызды мәселелер талқыланып, оңтайлы  шешімдер қабылданатынына үміт артады.

Қазір елімізде бұрын-соңды болып көрмеген қарқынды да қуатты жоба – 2020 жылға дейінгі үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасының (ҮИИДБ) жүзеге асырылып жатыр. Елбасының тікелей тапсырмасымен қолға алынған бұл индустрияландыру бесжылдықтарының шеңберінде атқарылатын жұмыс ел экономикасының тәуелсіздіктің 20 жылы ішінде жеткен жетістіктерінен де  ауқымды болмақ. Бұл – ел экономикасын 2020 жылға дейін дамудың жаңа асуына шығарып, ең дамыған елдердің алғашқы шоғырынан орын алуға бастамақ. Бұл – ел экономикасын шикізатқа тәуелділіктен құтқарып, өркениетті технологияларға негізделген инновациялық жаңа экономика қалыптастырмақ.

Орталық Азияда Қытай  мүддесі

Орталық Азияда Қытай мүддесі  бірнеше факторлармен анықталады. Біріншіден, Пекин «Шығыс Түркестандағы» сепаратистік күштерді шешуге ұмтылу, екіншіден, стратегиялық жоспардағы тұрақты тың ретінде  Орталық Азияның сақтау, энергоресурстарды  потенциалды қамтамасыз ететін аумақ  ретінде және экономикада өзінің әріптестігі ретінде мемлекеттерді  қарастыру.

ҚХР басты мақсаты –  осы аумақтың Қытай шеңберінен шығыс-түркестандық күштердің базасы және олардың халықаралық  терроризм байланысындағы каналы болуына  жол бермеу. Сондықтан Қытай Орталық  Азия мемлекеттерінің үкіметтеріне өз территорияларында сепаратистердің  жұмысын шектеу және ҚХР-на территориялары арқылы террористік және экстремистік құрылымдардың өкілдерінің өтуіне жол бермеуді ұсынады. СУАР мен ОА мемлекеттерінің қауіпсіздігі өзара  байланысты және ОА тұрақсыздық жағдайы Солтүстік-Шығыс Қытайдағы қауіпсіздігіне өз әсерін тигізеді.

Қытай коллекивті қорғану  шеңберінде аумақтық қауіпсіздікті  қамтамасыз ету үшін ОА елдері мен  Ресеймен өзара ынтымақтастыққа  талпынады. Бұл ШЫҰ негізгі міндеті  болып табылады.

Қытайдың тұрақты стратегиялық тыңы ретінде ОА сақтау – Пекиннің глобальды стратегиясы мен геосаясатында  маңызды аспект болып табылады. Қытайдың оңтүстік-шығысында орналасқан аумақ  Қытай сыртқы саясатында бірінші  орынға ие. Жақындағы онжылдықтағы Қытай сыртқы саяси стратегиясының мақсаты – Тайвань тәуелсіздігін  алмауға жол бермеу. Осыған байланысты АҚШ-ң Тайбэйді қолдауы мен ҚХР-ң  экономикалық өсуін ұстау саясаты  негізгі проблеманы тудырып отыр. Осы екі фактор қытай-американ стратегиялық конфронтациясының нығаюына мүмкіндің  туғызады.

Қытайдың тұрақты стратегиялық тыңы ретінде ОА сақтау үш жағдайға байланысты:

• Біріншіден, Қытай мен аумақ елдері арасындағы шекаралары туралы даулы мәселелерді шешу және шекара аудандарында қауіпсіздік орнату.
• Екіншіден, ҚХР байланысты ОА мемлекеттерінің сыртқы саясатын жүргізуі.
• Үшіншіден, ОА басқа державалардың қол астында болмау керек. Бұл Орталық Азияда ҚХР саясатының негізг принципі мен міндеті.

ҚХР Үкіметінің мақсаты –  энегротасымалдаушыларды жеткізу, бұл елдің тұрақты экономикалық дамуының алғышарты. Осы мақсатта ОА мемлекеттерімен және Ресеймен ынтымақтастығын  нығайту.

ОА Қытайдың саяси әсері  басқа державалармен салыстырғанда  әлсіз, яғни АҚШ сияқты экономикалық көмек көрсете алмауы. Және ҚХР  мәдениеті мен саяси моделі ОА үшін тартымды емес.

ШЫҰ құрылуы Қытайға Орталық  Азияға стратегиялық жол ашты. ШЫҰ  Қытай үшін қауіпсіздікті қамтамасыз ету механизмі, ОА елдерінің істеріне араласу каналы және көпжақты қатынастар негізін қалайды. Сонымен қатар, ШЫҰ Қытай мен Ресейдің Стратегиялық компромиске келуі мен өзара  стратегиялық ынтымақтастықты жақсартуды білдіреді. Бірақ, Батыс БАҚ пікірінше, осы ұйымның құрылуы ОА-ға АҚШ  пен НАТО-ны кіргізбеуге мүмкіндік  туғызбауы.

Бүгінгі күндегі Қытайдың «Батыстың дамуы» саясаты – ОА елдерінің экономикасы мен ҚХР  экономикасы интеграциясының басты  құралы. Бұл қазіргі Ресейдегі  мұнай алу үрдісіне байланысты Қытайлық запастардың 2040 жылда таусылуынан  шығып отыр. Сондықтан ОА энергетикалық  ресурстар ХХІ ғасырда Қытайдың даму стратегиясы қамтамасыз етудегі  үлкен мәнге ие. Даму жағдайы осы  аумақтағы АҚШ-ң әскери қатысуына  байланысты. Сондықтан ҚХР ШҰЫ шеңберінде өзінің орталықазиялық стратегиясын нығайтуда.

Қытай сарапшылары ойынша, ҚХР мүддесіне әсерін қамти отырып, ОА дамуы үш мүмкін жағдаймен қарастырылады:

1. Әр жақтың мүддесін ескере отырып, баланс жағдайын сақтау. АҚШ, жалғыз гегемон ретінде, БҰҰ-ң шешімі мен рөлі және халықаралық нормаларды ескереді. Глобальды проблемалар бойынша халықаралық шешім қабылдаған кезде Вашингтон Мәскеумен талқылайды, Пекин жағына құлақ асады.
2. Державалардың қақатығысуы мен конфронтациясы. Терроризмге қарсы күрес шеңберіндегі жағдай американ-ресей қатынастарына кері әсерін тигізууі және конфронтацияға әкелуі мүмкін. Бұл ОА елдеріне өз әсерін тигізеді. Ресей үшін АҚШ пен Қытайдың жақындасуы жағымды емес. ШЫҰ шеңберінде Пекин мен Мәскеу ынтымақтастығы Вашингтонның ОА саясатына қарсылық білдіруі болып табылады.
3. Аумақта күш балансын сақтауда державалардың бас тартуы. Ресей өзінің басымдылық жағдайынан бас тартады. Бірақ қазақстандық саясаттың басымдылығынан бас тарпайды. ШЫҰ-ындағы Ресейдің позицясы аумақта Мәскеу әсерін сақтауға мүмкіндік жасау.

Сонымен, Қытайдың ОА негізгі  мүдделері: терроризм, сепаратизм мен  экстремизммен күрес; аумақты тұрақтылықты сақтау; ОА экономикалық дамуын көтеру; ОА елдерімен достық қарым-қатынас; аумақта Пекинге қарсы әскери блоктардың орналасуына жол бермеу; энергоресурстарға ҚХР үшін жол ашу.

Ресей қарым-қатынастары

ҚХР «бейбіт жандану» сыртқы саяси концепциясы қытай ресми қарым-қатынастарының саяси негізі болып табылады. Қытай екі ел арасында стратегиялық серіктестікке үлкен үміт артады, Ресемен көпжақты ынтымақтастықтың нығаюына барлық күшін салады. Мәне бойынша Пекин үшін қытай-ресей ынтымақтастығы тек қытай американ қарым-қатынастарына жол береді. Бұл қарым-қатынас конфронтация мен үшінші елге қарсылықтың болмауымен сипатталады. Ол екі елдің ұлттық мүдделерінің негізінде құрылады және қырғи қабақ соғыстың аяқталуынан кейін халықаралық қатынастардың өзгеруін көрсетеді. 2001 ж, 16 маусымда Қытай мен Ресей арасында тату көршілік, достық пен ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды, яғни екі халықтың «жау емес, мәңгілік достық» бейбіт идеологиясы бекітілген.

Ресей АҚШ-пен қарым-қатынас белсенді түрде жақсартуда. 2001 жылы терроризмге қарсы афган соғысы кезінде ол АҚШ үшін әуе коридорын ашты және орталық азия мемлекеттерінде американ әскери базалардың құрылуына өз келісімін берді. Ресей НАТО-ң Шығысқа кеңеюінде саяси дағдайына және ПРО бойынша келісімнен АҚШ шығуын сабырлықпен қабылдады. Ресей сыртқы саясаты тежелеуі Еуропада, оның геосаяси, геоэкономикалық мүдделері мен қауіпсіздік қажеттілігіне негізделеді.

Қытай сарапшылары Ресейдің Батыспен қарым-қатынастарындағы қайшылықтарға көңіл бөледі. Мысалы, НАТО-ға қатысты Ресейдің сенім дағдарысы, сонымен қатар Ресей-американ қарым-қатынастарындағы белгісіздік. Мәскеу Ресейдің ұлттық мүдделерін құрметтеуге үміттенеді, ал АҚШ Ресейді Закавказье, Каспий теңізі, Орталық Азия мен ТМД-дан шығарып тастаудан тырысып жатыр. Осы тұрғыдан Қытай мен Ресей арасында саяси келіспеушілік тумайды.

ҚХР жаңа сыртқы саяси концепциясынан сай Ресей Қытай артықшылықтарының ішінде ерекше мәнге ие. ҚХР мен РФ позициялары қазіргі таңда жаңа халықаралық тәртіптің орнауы, АТА ынтымақтастық мен қауіпсіздік, сонымен қатар Корей аралдарындағы мәселелердің халықаралық шешімдері үйлесімді. Бірақ қытай-орыс қарым-қатынастарында жасырын мәселелері қала береді. Тарихта патшалық Ресей, Сталин мен Хрущев қытай халқының мүдделерімен келіскен жоқ. Қазіргі таңда Ангарск – Дацин мұнай құбырының жоспарлық құрылысынан Ресейдің бас тартуы Пекинді алаңдатады. Бұл қытай-ресей қарым-қатынастарын қиындатады. Келіспеушілік Ресейге кіріс әкелетін қару-жарақ пен әскери техникалардың қытайлық сатып алу көлеміне өз әсерін тигізеді.

Маңызды қарама-қайшылық - территориялық мәселелер. 90 жылдары РФ мен ҚХР арасында шекараға байланысты 5 келісімдерге қол қойылды. Бірақ 2002 жылы Қытайда орта мектептің тарих оқулықтары ресей территориясымен шекарасы 1,5 млн кв. деп бекітілген.

Ресейде демографиялық жағдай соңғы онжылдыққа төмендеуде, ал Қытайда  керісінше өсуде. Қытай миграциясына байланысты Ресей Қиыр Шығыс пен  Сібірдің жартысын жоғалтып алады деген  ресей саясаткерлері мен сарапшылары  қауіптенеді. Қытай саясаткерлері  мен ресей басшылығы барлық мәселерді  жан-жақтан талқылау керек, яғни Қиыр Шығыстың кейбір аудандарының депопуляциясына қытайлықт еңбек ресурстарды қолдана отырып жұмыс күштерінің жаңаруы қажет. Және де, Экономика мен сауда облысында проблемалар бар. Мысалы, осындай көршілес державалар арасындағы сауд айналымы өте төмен деңгейде – 16 млрд. АҚШ долл. аспайды. Сонымен қатар, көп уақыт бойы Ресей жағына жағымды сальдоның сақталуы.

Пекин пікірінше, осы проблемалардың басты себебі – қытай-орсы қарым-қатынастарындағы саяси өзара сенімділік пен өзара түсінушіліктің жоқтығы. Экономикалық пен техникалық сферадағы ынтымақтастықты дамыту керек. Екі ел арасында энергетика, машинақұрылыс, химия өнеркәсібі бен ядролық энергияны бейбіт қолдану облыстарындағы ынтымақтастықтың перспективасы бар.

ҚХР мен Ресей аумақтық ұйымдар шеңберінде белсенді түрде ынтымақтасу керек. Мысалы, Экономикалық ынтымақтастық Азия-Тынық ұйымы (АТЭС), АСЕАН аумақтық форумы (АРФ), Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы (ШЫҰ) және т.б. Ынтымақтастық экономикалық, саяси және гуманитарлық, сонымен қатар қауіпсіздік облыстарында жүргізіледі. ШЫҰ-на көп көңіл бөлінеді, бұл Қытай мен Ресей мүдделері негізінде құрылған.

Халықаралық аренада ҚХР мен Ресей әріптестігін нығайту керек. Яғни, дүниежүзінде БҰҰ мәні мен ролін арттыру, жаңа халықаралық тәртіп орнату, халықаралық қатынастардың демократизациясын іске асыру.

Солтүстік Корея ядролық дағдарыс, Ирактың соғыстан кейінгі жағдайын қалпына келтіру және Таяу Шығыстағы тұрақтылық пен халықаралық терроризммен күрес, т.б. проблемалары шеңберінде мемлекетаралық ынтымақтастығын нығайту.

АҚШ-тың шабуыл стратегиясы  мен жаңа интервенционизмі қазіргі күндерді жаңа қарулы қақатығыстарға әкелуде. Сонымен, Пекин пікірінше, бейбітшілікті қолдау мен қауіпсіздікті қамтамасыз ету ҚХР мен Ресей алдындағы маңызды міндет болып табылады.

Қытай сыртқы саяси стратегиясының қысқа және орта мерзімді перспективасында Ресей ерекше мәнге ие. Қытай үшін Ресей посткеңестік жеріндегі энергетикалық, т.б. ресурстардың көзі ретінде және келешекте демографиялық және экономикалық экспансия үшін объектісі ретінде  болып табылады. Қазіргі таңда  екі елде БҰҰ-ң қауіпсіздік кеңесі мен ШЫҰ-ң тұрақты мүшелері, Солтүстік Кореяның ядролық проблемасы бойынша алтыжақты келіссөздерге қатысады.

Қытай өзінің ресейлік саясатында келесі мақсаттарды алға қояды: өз тынық  мұхит жағалауына Шығыс Сібірден құбұр өткізу жобасын іске асыру, РФ территориясы арқылы Жапон теңізіне жолды қамтамасыз ету, өзіне қолайлы шартта (бартер, тексеріссіз ресурстардың кедендік импорты) трансшекаралық сауданы интенсифициялау, қытай саудасын кеңейту және Ресей ішкі аудандарында қытайлық экономикалық қатысушылық, Ресейге қытайлық еңбек ресурстарының экспорты туралы мәселенің саяси шешеміне қол жеткізу, Ресейден жаңа территориялық жол берушілігі, демографиялық экспансияны бастау, ШЫҰ-да өз әсерін күшейту, Орталық Азияд проблемаларын шешуде Мәскеуді ығыстыру, АҚШ-пен қарым-қатынасында ресейлік факторды қолдану.

Ресей өзінің қытайлық саясатында келесі мақсаттарды алға қояды: бартерден  валюта-қаржылыққа сауда қатынастарын ауыстыру, Қиыр Шығыс пен Сібірдегі ресурстарды иемденудегі қытайлық инвестициялар, демографиялық экспансияны қауіпсіздендіру, өзара энергетикалық және құбыр өткізу жобалары үшін гарантия алу, қарулы күштерінің экспорты үшін маңызды нарық ретінду Қытайды сақтау, Солтүстік-Шығыс Азиясындағы саяси проблемаларды шешуге Пекинмен тең түрде қатысу, ШЫҰ мен Орталық Азияда Қытай үстемдігін болдырмау және АҚШ-қы қарсылық ретінде Қытайды қолдану.

Қазірге таңда қытай-орыс қатынастарында маңызды проблема –  Ангарс- Дацин құбырын өткізу.

2001 жылы Ресей мемлекетаралық  келісімде ҚХР-да 2003-2005 жылдары мұнай  құбырын салуға міндетті болды және 2010 жылы жылына 30 млн. тонна мұнай жеткізу. Бірақ дау пайды болды: «Транс мұнай» Ангарск пен Находка арқылы жапон марштрутын жақтады, ал ЮКОС қытай Дацинді ұсынды. Бұл геосаяси деңгейге көтерілді. Яғни, жапондықтар Сібір мұнайы Қытайға емес өздеріне жеткізілуі мақсатында үлкен ақша (4-7 млрд долл.) төлеуге дайын. АҚШ «жапон марштрутын» қолдап отыр.

Қытай өз тарапынан 2010 жылға дейін ресей экономикасына 12 млрд. долл. инвестиция салуға сөз берді. Тағы маңызды шиеленіс потенциалын ресейлік Қиыр Шығыстағы жағдай туғызады. Шығыс Ресей аудандары мен Солтүстік-Шығыс Қытайдағы демограциялық фактор екі ел арасындаға маңызды проблемаға айналуы мүмкін.

 Қазақстан қарым-қатынастары

Қазақстан ТМД мен Қытай  нарығына жол ашатын қақпаға айналды. Біздің алдымызда сондай-ақ өңірлер дамуының ала-құлалығы, ресурстардың жетіспеушілігі, экологиялық ахуалдың нашарлауы, тағы басқа осы сияқты проблемалар тұр. Осының барлығы Қытай шындығы. Қытай басқа дамыған елдер бірнеше жүздеген жылдар бойы жүрген жолды қысқа ондаған жылдар ішінде жүріп өтті. Елді индустрияландыру мен урбанизация үдерістерінде дамыған елдер тап болған барлық проблемалармен біз де бетпе-бет келіп отырмыз және бұл проблемалар мейлінше өткірлігімен және күрделілігімен ерекшеленбек. Қытай мен Қазақстан – шынайы және сенімді саяси серіктестер. Саяси өзара сенім – бұл екі жақты қарым-қатынастың басты басымдығы. Қытай – Қазақстанның сенімді экономикалық серіктесі. ҚХР бүгінде Қазақстанның аса ірі импортеріне айналған. Қытайдың Қазақстанға инвестиция көлемі 10 млрд. долларға жетсе, қазіргі кезде Қазақстанда Қытай капиталының қатысуымен 1000 қаралы кәсіпорын жұмыс істейді.

Қазақстанның сыртқы саясатының негізгі мақсаттары мен принциптері: 
- Мемлекеттік мүдделерді қорғау; 
- Экономикалық реформалар мен демократиялық институттарды дамыту үшін қажет өте жақсы жағдайларды қамтамасыз ету; 
- Әлемдегі мемлекеттердің бәрімен тең құқықты үзеңгілестік пен қызметтестікті дамыту; 
- Жаһандық және аймақтық кірігу үдерісіне белсенділікпен қатысу; 
- Жаһандық және аймақтық тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету және өркендету мақсатында, жетекші мемлекеттермен стратегиялық қызметтестікті дамыту; 
- Халықаралық ұйымдармен қызметтестікті дамыту. 
 
Қазақстанның сыртқы саясатының жетістіктері: 
- Әлемнің барлық мемлекеттері мен халықаралық ұйымдар тарапынан Қазақстанның егемендігінің мойындалуы; 
- Көп бағытты сыртқы саясат жүргізу; 
- Әлемдік қауымдастықта Қазақстанның халықаралық беделінің артуы; 
- ҚР Президенті Н.Назарбаев көтерген кірігу жобаларының жүзеге асырылуы; 
- Халықаралық аренада Қазақстанның оң сипатты имиджін қалыптастыру; 
- Қазақстанның экономикалық потенциалы мен инвестиция салуға тартымдылығын ілгерілету; 
- Ұлттық саясат пен экономикалық мүдделердің шет елдерде қорғалуын қамтамасыз ету.