Жердегі тіршілік пайда болған алғашқы орта

Жердегі тіршілік пайда болған алғашқы орта – су болып табылады. Тарихи даму барысында көптеген ағзалар  ауа-жер ортасына тарала бастады. Нәтижесінде эволюция барысында  жаңа тіршілік ету жағдайларына бейімделген құрлық өсімдіктері мен жануарлары пайда болды.

Тірі ағзалардың тіршілік әрекетінің нәтижесінде құрлықта литосфераның жоғарғы қабаттары біртіндеп топыраққа айналады. В.И.Вернадский оны планетаның биокостық денесі деп атады. Ол тірі ағзалардың мекен ету ортасымен бірлескен әрекеттесуі  нәтижесінде пайда болды. Биокостық денелер – бұл өсімдіктер мен жануарлардың тіршілік әрекетіне баqланысты қайта өңделген табиғи, минералдық қосылыстар.

Топырақта су және құрлық ағзалары таралып, оның өзіне тән комплексі түзілді. Қазір жердегі тірішіліктің 4 ортасын бөліп көрсетуге болады: су, жер-ауа, топырақ жәнке тірі ағзалар.

Су – тіршілік ортасы. Гидросфера жер бетінің жалпы ауданының 71%-ға дейінгі бөлігін алып жатыр. Сулы ортада мекендейтін ағзаларды гидробионттар деп атайды. Қазіргі кездегі гидросфера тек қазіргі кездегі тірі заттың ғана емес, ертедегі геологиялық дәуірлердің тірі затының тіршілік әрекетінің өнімі болып табылады. Ғалымдардың есептеуі бойынша бүкіл гидросферадағы судың (теңіз, мұхит, өзен, көлдер) биологиялық айналымы 2 млн. жылда аяқталады. Яғни су планетаның бүкіл тірі заты арқылы айналып өтеді. Әлемдік мұхиттың сулары шамамен 3000 жылда өзендердің суы әр 12 күн сайын жаңарып отырады.

Тіршілік ортасы ретінде  суға тән қасиет – оның қозғалғыштығы. Эволюция процесінде суда тіршілік ететін ағзалар судың қозғалғыштығына бейімделген. Мысалы, жасыл және диатомды балдырлар, су мүктері су түбіндегі тастарға бекінеді. Жануарларда да сулы ортаның қозғалғыштығына бейімделушіліктері қалыптасқан. Ағысы қатты өзендерде мекендейтін балықтардың көлденең кесінділері дөңгелек, бұл гидродинамика тұрғысынан ең тиімді пішін болып табылады. Ағынды су қоймаларында тіршілік ететін омыртқасыздар әдетте су түбінде мекендейді, денесі жалпақ, көпшілігінің құрсақ жағында су астындағы заттарға бекінетін әр түрлі мүшелері болады.

Қоңыржай ендіктердің  суларында мекендейтін су ағзаларының өмірінде ағынсыз су қоймасындағы судың вертикальды қозғалысы маңызды рөл атқарады. Су 3 қабатқа бөлінеді: жоғары қабатында температуцраның маусымдық ауытқуы үлкен, ортаңғы қабаты – термоклин деп аталады, ол температурасының күрт өзгерістерімен сипратталады, ал төменгі қабатта температураның жылдық ауытқуы болма йды деуге болады.

Жаз кезінде судың ең жылы қабаттары судың бетінде, ал салқын су – түбінде болады. Ал қыс кезінде  керісінше.

Су ортасының температуралық режимі. Әлемдік мұхиттағы су температурасының ауытқуы үлкен емес: -2°С-дан +36°С-ға дейін. Ішкі, тұщы суқймаларының қоңыржай белдеудегі ауытқуы -0,9°С-дан +25°С-ға дейін. Термалдық бұлақтарда, жылы, ыстық және қайнап жатқан сулардың температурасы +100°С-ға дейін жетеді.

Өте жоғары температурада  ақуыздар ұйып тіршілік үшін қауіп  тудырса, ал төменгі температуда  ферменттердің жұмыс істеуі тоқтайды. Температураның өте үлкен ауытқуларына төзімді ағзаларға прокариоттар жатады. (бактериялар, көкжасыл балдырлар)

Судың тұтқырлығы мен тығыздығы. Судың тығыздығы ауаның тығыздығынан 800 есе жоғары. Сондықтан су өсімдіктерінде өсімдіктің беріктік қасиетін қамтамасыз ететін механикалық ұлпасы нашар  дамыған немесе болмайды.

Көптеген су өсімдіктеріне  джүзгіштік және су қабатында қалықтап тұруға қабілеттілік тән. Олар су бетіне көтеріле және төменге бата алады. Көптеген су жануарларының жабыны кілегеймен қапталған. Ол қозғалыс кезіндегі үйкелісті  кеміитеді, ал олардың дене пішіні сүйірленіп келген.

Әр түрлі тереңдікте жануарларға  әр түрлі қысым әсер етеді. Орташа алғанда әр 10 метрге тереңдеген сайын  қысым 1 атм.-ге артады. Су түбінде мекендейтін  ағзалар өте жоғары қысымға (1000 атм.-ге дейін) бейімделген.

Судың мөлдірлігі мен жарық  режимі. Аталған факторларға әсіресе  фотосинтездеуші өсімдіктер өте  сезімтал. Судың лайлануы ондағы көптеген ұсақ минералдық заттар мен ұсақ ағзаладың  санымен анықталады.

Олар күн сәулелерінің енуіне кедергі келтіреді. Сонымен  қатар жарық режимі жарықтың тереңдікке байланысты заңды түрде кемуіне  де тәуелді. Толқын ұзындығы әр түрлі  болатын жарық сәулелерінің сіңірілуі  де бірдей емес: қызыл сәулелер ең алдымен  сіңіріледі, ал көк жасыл сәулелер үлкен тереңдікке ене алады. Судың  тереңдігіне байланысты ортаның  түсі де өзгереді. Біртіндеп жасылдау түстен жасыл, көгілдір, көк, көк күлгін, содан соң қараңғы. Осыған сәйкес тереңдеген сайын жасыл балдырлар  қоңыр және қызыл балдырларға орын береді. Қоңыр және қызыл балдырлардың пигменттері қысқа толқынды күн  сәулелерін сіңіруге бейімделген.

Судың тұздылығы. Әлемдік мұхиттың суының құрамында жерде белгілі элементтердің барлығы дерлік кездеседі. 1 л суда еріген минералдық заттардың массасы судың тұздылығы деп аталады. Тұздылықтың өлшем бірлігі промилле (‰)– 1 л судағы 1 г минералдық заттар ерігенін көрсетеді.

Теңіздердің тұздылығы жоғары (40-45‰ дейін), ағңыс пен жауын-шашын  буланудан жоғары болған жерлерде тұздылық төмен (3-5‰) немесе тұщы болады. Тұздардың  концентрациясы 270‰ болатын жер  асты суларында тіршілік болмайды. Судың орташа тұздылығы 35‰ – 1 л  суда шамамен 35 г тұздар, негізінен  хлоридтер, сульфаттар мен карбонаттар  болады.

Ерітінділердің тұздылығымен осмос құбылысы байланысты. Осмос (грек тілінен аударғанда osmos - қысым) –  жасушаның жартылай өткізгіш мембранасы арқылы суда еріген заттардың бір  жақты диффузиясы. Жасушалардың мембраналары арқылы су оңай өте алады да, ал жасуша шырынында еріген заттарды өткізбейді.

Дененің ішкі жағы мен сыртындағы осмос қысымыныңі айырмашылықтарына  байланысты ағза,ға үнемі су енеді, сондықтан тұщы суларжың гидробионттары суды сыртқа шығарып отыруы керек. Осыған байланысты оларда осмос реттеу процестері жақсы дамыған.

Теңіз ағзаларының ұлраларындағы  тұздардың концентрациясы қоршаған ортадағы тұздар ерітіндісінің концентрациясына тең. Сондықтан тұщы су ағзаларымен  салыстырғанда бұлардың осмос реттеу қызметі дамымаған. Сондықтан олар тұщы суларда мекен ете алмайды.

Судағы оттегі. Су ортасына оттегі екі жолмен енеді: атмосферадан және жасыл өсімдіктердің фотосинтезі  нәтижесінде. Әр түрлі жануарлардың оттегіне деген сұранысы да алуан  түрлі. Мысалы, форель оттегінің жетіспеуіне  өте сезімтал болғандықтан, тек ағысы  күшті, салқын және жақсы араласатын суларда мекендейді. Раутан, табанбалықтың  оттегіне деген қажеттілігі жоғары емес, ал азқылтанды құрттар, түтікшелер оттегі болмайтын ең терең жерлерде де тіршілік ете алады. Температура  төмендеген сайын оттегінің де ерігіштігі артады.

Судағы көмірқышқыл газы. Көмірқышқыл газы суда оттегімен  салыстырғада 35 есе жақсы ериді (0°С-да). Судағы оның мөлшері атмосферадаг 700 есе артық. Көмірқышқылының басым бөлігі сулы ортада сілтілік және сілтілік-жер металдарының карбонаттары мен гидрокарбонаттары түрінде болады. Көмір қышқыл газы су өсімдіктерінің фотосинтезін қамтамасыз етеді және омыртқасыз жануарлвардың қаңқалық түзілістерінің қалыптасуына қатысады.

Судың қышқылдығы (рН). Сутектік көрсеткіш – судың қышқылдығын  сипаттайтын шама. Ол 22°С судың ішіндегі С + сутегі иондарының концентрациясының  теріс ондық логарифмі түрінде  анықталады (литрдегі моль санымен  өлшенеді):

рН = -lgC+

Су қышқыл (рН<7), сілтілі (рН>7) болады.

Тереңдеген сайын судың  қышқылдығы артады (рН кемиді). Тұщы су балықтарының көпшілігі қышқылдығы 5-тен 9-ға дейінгі көрсеткіштеріне  төзе алады. рН=10 болса, онда барлық балықтар және көптеген жануарлар өледі.

Гидробионттардың экологиялық  жіктелуі. Гидробионттар – су ортасын  мсекендейтін ағзалар. Суда тіршілік ететін ағзалар нектон, планктон және бентос болып бөлінеді.

Нектон (грек тілінен аударғанда nektos - жүзетін) – су түбімен тікелей  байланысы жоқ, еркін орын ауыстыратын, жүзіп жүретін ағзалардың жиынтығы. Бұл жануарлар өте үлкен арақашықтыққа  орын ауыстыруға қабілетті және қатты ағыстарға төзімді болып келеді. Олардың дене пішіні сүйірленіп келген және қозғалу мүшелері жақсы дамыған.

Нектонды ағзаларға балықтар, кальмарлар, ескекаяқтылар, киттер жатады. Тұщы суларда балықтардан басқа, нектонға қосмекенділер мен белсенді орын ауыстыратын бунақденелілер жатады.

Планктон (грек тілінен аударғанда planktos - қалықтаушы) – негізінен су ағысының көмегімен қозғалатын, жүзетін  ағзалардың жиынтығы. Олар жылдам және белсенді орын ауыстыруға қабілетсіз. Негізінен бұлар ұсақ жануарлар  – зоопланктон және өсімдіктер –  фитопланктон. Планктонды ағзалар су бетінде, терең жерлерде, тіпті су түбінде де таралады. Плейстон (грек тілінен аударғанда plein – кемеде жүзу) – денесінің бір бөлігі суда, екінші бөлігі судың бетінде  жүретін ағзалар (фезалия, сифонофора). Нейстон (грек тілінен аударғанда neusteon –жүзуге қабілетті  - су бетінде  жүзіп жүретін ағзалар (бактериялар, қарапайымдылар, су қандаласы, балдырлар).

Фитопланктон – су қабатында  тіршілік ететін және су ағыстарының  әсерімен қозғалатын негізінен балдырлардан құралған микроскоптық өсімдіктердің  жиынтығы (диатомды және жасыл балдырлар, өсімдіктекті талшықтытар және т.б.)

Зоопланктон мен бактериялар  барлық тереңдітерде кездеседі. Теңіз  зоопланктонында ұсақ шаянтәрізділер, қарапайымдылар, медизалар, жүзетін  гребневиктер, сальпылар, кейбір құрттар  басым. Тұщы суларда ірі шаянтрізділер, коловтаркалар мен қарапаймдылар  таралған.

Бентос (грек тілінен аударғанда benthos - тереңдік) – су қоймаларының түбінде (грунтта) мекендейтін ағзалардың жиынтығы. Ол фитобентос, зообентос және бактериобентосқа бөлінеді. Теңіздердің фитобентосы  негізінен бактериялар мен балдырлардан (диатомды, жасыл, қоңыр, қызыл) құралған. Әсіресе су түбінің жартасты, тасты  бөліктері фитобентосқа бай.

Тұщы сулардың фитобентосы  бактериялардан, диатомды және жасыл  балдырлардан тұрады. Зообентос негізінен  бекінген немесе баяу қозғалатын, грунтты  қазып тіршілік ететін жануарлардан тұрады.

Су ағзаларының экологиялық  жағынан бейімделушілік қабілеті құрлық аңзаларына қарағанда төмен. Себебі, су – анағұрлым тұрақты орта, оның абиотикалық факторлары салыстырмалы түрде аз өзгереді.

Су ортасының тағы бір  ерекшелігі – онда детриттің (латын  тілінен аударғанда detritus – бөлшектенген)  көп болуы. Детрит дегеніміз –  өлген өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтарынан түзілген ұсақ органикалық  заттың бөлшектері. Детрит көптеген су ағазалы ұшін қорек болып табылады. Арнайы микропоралы құрылымдардың  көмегімен суды сүзіп қоректенетін жануарларды биофильтраторлар деп  атайды. Биофильтраторларға қосжақтаулы  былқылдақденелілер, отырықшы тікентерілілер, асцидиялар, планктонды шаянтәрізділер жатады.

Жер-ауа тіршілік ортасы. Жер бетінде тіршлік ететін ағзалар  газтәріздес ортамен қоршалып жатыр. Бұл ортаның өзіне тән ерекшеліктері: ылғалдылығының төмен болуы, тығыздығы  мен қысымының төмен болуы, оттегінің  мөлшерінің жоғары болуы.Жер-ауаның тіршілік ортасында әсер ететін экологиялық  факторларының бірқатар ерекше белгілеріне  мыналар жатады: жарықтың әсер ету  интенсивтілігі жоғары, температураның ауытқуы күшті, географиялық жағдайына, маусым мен тәулікке байланысты ылғалдылық өзгеріп отырады. Аталған факторлардың әсері ауа массаларының қозғалысы  – желмен тығыз байланысты.

Эволюция барысында жер-ауаның тіршілік ортасында мекендейтін  ағзаладың арнаулы анатомиялық, морфологиялық, физиологиялық,  мінез-құлықтық және т.б. бейімделушіліктері қалыптасқан. Оларда тыныс алу процесінде атмосфералық ауаны сіңіруді қамтамасыз ететін мүшелер (өсімдіктердің лептесіктері, жануарлардың трахеялары мен өкпесі); қаңқасының ерекшеліктері, тығыздығы төмен  ортада денені ұстап тұруға бейімделген (өсімдіктердің механикалық және тіректік ұлпалары, жануарлардың қаңқасы); қолайсыз факторлардан қорғау үшін күрделі  бейімделулер қалыптасқан (тіршілік циклдерінің кезеңділігі мен ырғақтылығы, жабының күрделі құрылысы, жылу реттеу механизмдері және т.б.); топырақпен тығыз байланыстың орнауы (өсімдіктердің тамыры, жануарлардың қорегін табуда қозғалғыштығының артуы).

Жер-ауаның тіршілік ортасындағы  негізгі абиотикалық факторлардың әсер ету ерекшеліктеріне тоқталайық.

Ауа. Құрғақ ауаның құрамы (көлем  бойынша): 78% азот, 21% оттегі, 0,03% көмірқышқыл  газы, 1% инертті газдар.

Оттегі көптеген ағзалардың тыныс алуына қажет. Көмірқышқыл  газын өсімдіктер фотосинтез процесінде пайдаланады.

Жел. Ауаның температурасы  мен ылғалдылығын өзгертеді, ағзаларға  механикалық әсер етеді. Жел өсімдіктердің  транспирациясын өзгертеді. Сонымен  қатар желмен тозаңданатын өсімдіктердің (анемофилдердің) тозаңдануына әсер етеді. Ауа массасының қозғалуы көптеген бунақденелілердің  миграциясының бағытына да әсер етеді.

Атмосфералық жауын-шашындар қар, жаңбыр, бұршақ түрінде болады. Олар ауа, мен топырақтың ылғалдылығын өзгерте отырып, өсімдіктер мен жануарларды сумен қамтамасыз етеді. Су режиміне жаңбырдың жауу уақыты, жиілігі мен ұзақығы әсер етеді. Сонымен қатар жаңбырдың сипатын есепке алу қажет.

Қар түріндегі жауын-шашын  қыс кезінде ағзаларға қолайлы  әсер етеді. Қар топырақ пен өсімдіктерді үсіпкетуден қорғайды, ұсақ жануарлар  үшін қорғаныштық баспана болып  табылады. Қатты аяздарда шіл, құрлар қар астына тығылады. Бірақ қардың шектен тыс көп түсуі көптеген жануарлардың қозғалуы мен қорегін  тауып жеуі үшін қолайсыз (жабайы қабандар, еліктер).

Топырақ ылғалдылығы. Өсімдіктер негізінен топрыақтағы суды пайдаланады. Топрақтағы су физикалық күйі, қозғалғыштығы, өсімдіктер үшін маңызына қарай бос, капиллярлы, химиялық және физикалық  байланысқан су болып бөлінеді.

Бос судың негізгі бөлігін  гравитациялық су құрайды. Өсімдіктер бұл суды жеңіл сіңіреді. Гравитациялық  су топырақ бөлшектері арасындағы бос  кеңістікті толтырып тұрады да, ауырлық  күшінің әсерінен сіңірілетін қабатқа  дейін жетеді.

Капиллярлық су топырақ бөлшектері арасындағы өте жіңішке аралықтарды  толтырып тұрады. Бұл суды өсімдіктер жақсы сіңіре алады. Ол капиллярларда  тіркесу күшімен ұсталып тұрады. Топырақ бетінде буланудың нәтижесінде  капиллярлық су төменгі ағысты құрайды. Судың қозғалысы, оның жұмсалуы ауа  температурасына, рельефтің ерекшеліктеріне, өсімдіктер жамылғысына, желдің күшіне және басқа факторларға тәуелді. Гравитациялық және капиллярлық  суды өсімдіктер сіңіре алады.

Топырақтағы физикалық және химиялық байланысқан су топырақтың кейбір минералдарының құрамына кіреді (гипс, монтриллонит). Бұл суларды өсімдіктер сіңіре алмайды.

Әрбір мекен ету ортасы белгілі бір ауа райымен, экоклиматымен  сипатталады. Климаттық факторларға  өсімдіктер әсер етеді. Орманда ауаның ылғалдығы жоғары, ал температураның ауытқуы төмен. Ағаш қабығында мекендейтін  бунақденелілердің дернәсілдерінің  тіршілік ету жағдайлары осы ағаш өсіп тұрған ормандағыдан ерекшеленеді. Ағаш діңінің оңтүстік жағында температура 10-15°С жоғары. Мұндай мекен ету ортасының  өзіне тән микроклиматы болады. Ерекше микроклиматты тек өсімдіктер ғана емес, жануарлар да жасайды. Жануарлар  мекендейтін індер, ағаш қуысы, үңгірлердің  тұрақты микроклиматы болады.

Жер-ауа тіршіліәк ортасына сулы ортадағы тәрізді анық бөлінген зоналық тән. Ендік және меридианды табиғат зоналары болып бөлінеді. Алғашқылары батыстан шығысқа қарай, ал екіншілері солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр.

Топырақ – тіршілік ету  ортасы. Топырақтану ғылымының негізін  салған орыстың жаратылыс зерттеушісі  В.В.Докучаев (1846-1903) болды. Оның ғылыми зерттеулері геология, минералогия, топырақтану, география, агрономия  салаларына жатады. Ол өзінің «Орыс  топырақтарының картографиясы» атты еңбегінде «топырақ» ұғымына былай деп анықтама берді:

«... Бұл белгілі бір  дәрежеде гумуспен боялған жер бетінде  орналасқан миинералдық-органикалық  түзіліс: ол аналық тау жынысы, тірі және өлген ағзалардың (өсімдіктер мен жануарлар), климаттың, жердің рельефінің бірлескен өзара әсерінің нәтижесі болып табылады: топырақ, кез келген ағза тәрізді белгілі бір құрылыспен,қалыпты қалыңдықтан және қалыпты жағдайымен сипатталады ...»

Эдафиттік факторлар дегеніміз  экологиялық фактор ретіндегі топрықтың  қасиеттері. Топырақ структурасымен, белгілі бір суөткізгіштігімен  және аэроциялануымен сипатталады. Топырақтың жоғары қабатында өсімдіктердің  қоректенуіне қажетті элементтер –  фосфор, аазот, кальций, калий және т.б. шоғырланған. Топырақтағы суда газдар, ерігіш тұздар, қоректік заттар мен  тірі ағзалар үшін улы заттар да болады. Топырақ ерітіндісі қышқыл, нейтралды немесе сілтілі болуы  мүмкін. Топырақ ағзалардың тіршілік әрекетімен тығыз байланысты болғандықтан, оған бірқатар биологиялық ерекшеліктер тән. Өсіәмдіктердің тамырлары өсу, өлу және ыдырау барысында топырақты қопсытады, да белгілі бір структураны құрайды. Сонымен қатар олар басқа ағзалардың тіршілік етуіне жағдай жасайды. Жер қазушы топырақ массасын араластырып отырады, ал өлгеннен соң микроорганизмдер үшін органикалық заттың көзі болып табылады. Топырақ түзілудегі маңызды фактордың бірі – рельеф. Бірдей және жасы бірдей рельефте жақын және біртипті топырақтар түзіледі.

Ылғалы жеткілікті топырақ  оңай жылынады және баяу суынады. Оның бетінде терең бөлігімен салыстырғанда  температураның ауытқуы айтарлықтай  жоғары болады. Тәуліктік ауытқулар 1 метрге дейінгі тереңдікті қамтиды. Қыста топырақ жануарлары жазбен салыстырғанда тереңде орналасады.

Топырақ ауасының атмосфералық ауамен газ алмасу арқылы оттегімен, ал жер бетіндегі қабаттың көмір  қышқылымен байыту процесін – аэрация  деп атайды. Топырақтың аэрациясына  көптеген факторлар әсер етеді. Мысалы, ылғалдылықтың жоғарылауы топыраққа оттегінің енуінекері әсерін тигізеді. Тереңдікке байланысты топырақтағы көмірқышқыл газының мөлшері артып, оттегінің мөлшері кемиді. Ауаның температусы жоғарылағанда ауа кеңиді де топырақтан шығады, ал төмендегенде ол топырақ бөлшектерінің арасына интенсивті түрде енеді.

Топырақтың құрғақтығының  физикалық және физиологиялық түрін  бөліп көрсетуге болады. Физикалық  құрғақшылық ылғалдың жетіспеуіне  байланысты, сондықтан құрғақ климат жағдайында байқалады. Физиологиялық  құрғақшылық физикалық тұрғыдан жеткілікті судың физиологиялық  тұрғыдан пайдалану мүмкіншілігінің болмауына байланысты  байқалады. Мысалы, сфагнумды батпақтарда су көп болғанымен, көптеген өсімдіктер бұл суды топырақтың қышқылдығының жоғары, аэрациясының нашар және тамыр жүйесінің қалыпты физиологиялық функциясын бұзатын улы заттардлыысалы, сфагнумды батпақтарда су көп болғанымен, көптеген өсімдіктер бұл суды топырақтың қышқылдығының жоғары, аэрациясының нашар және тамыр жүйесінің қалыпты физиологиялық функциясын бұзатын улы заттардың болуына байланысты пайдалан алмайды. Топырақтың органикалық заты гумификация (аэробты ыдырау) және өсімдік қалдықтары мен жануарлардың өлекселерінің жартылай ыдырау өнімдерінен тұрады. Гумус топырақта мекендейтін ағзалардың тіршілігіне қажетті минералдық заттар мен энергия көзі болып табылады. Ол топырақтың құнарлылығын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар гумус өсімдіктердің өсуіне әсер ететін физиологиялық белсенді қосылыстардың (витаминдер, органикалық қышқылдар, полифенолдар және т.б.) түзушілер – микроорганизмдер. Олардың негізгі қызметі – физиологиялық белсенді заттардың синтезі, гумус түзу, органикалық қалдықтардың тлолық минералдануы. Топырақ микроорганизмдерінің ішінде өсімдіктердің де, жануарлардың да өкілдері бар. Ең алдымен бұл  біржасушалы және көпжасушалы балдырлар. Бірақ топырақтың микрофлорасында саңырауқұлақтар, актиномицеттер мен бактериялар көп. Топырақтың микрофлаунасында амебалар мен кірпікшелілер, микроскоциялық жұмыр құрттар – нематодалар ерекше орын алады. Сонымен қатар топырақта жасушалық емес микроорганизмдер – бактериофагтар (бактериялардың вирустары) мен вирустар да болады.

Гумус түзілу процесі өсімдік  массасы мен өлген тірі заттың ұсақталуы мен бұзылуынан басталады. Бұл процесті міндетті түрде саңырауқұлартар мен бактериялардың қатысуында омыртқалы және омыртқасыз жануарлар жүзеге асырады. Мұндай жануарларға фитофагтар, сапрофагтар, некрофагтар, жыртқыштар, копрофагтар жатады.

Топрыақ ағзалары мекен ету  ортасымен байланыс дәрежесіне қарай  келесідей топтарға бөлінеді:

1. Геобионттар – топырақта тұрақты тіршілік ететін, бүкеіл даму циклы топырақта өтетін жануарлар (жауын құрттары, көптеген алғашқы қанатсыз бунақденелілер);
2. Геофилдер – даму циклінің біәр бөлігі топырақта өтетін жануарлар. Бұларға көптеген бунақденелілер: қанатты шегіркелер, бірқатар қоңыздар, ұзынаяқты масалар жатады. Геофилдердің дернәсілдері топырақта дамиды, ал ересек формалары жер бетін мекендейді;
3. Геоксендер – топырақты уақытша баспана ретінде пайдаланатын жануарлар (тарақан тәрізділер, жартылай қылқанаттылар, кемірушілер, індерінде өмір сүретін сүтқоректілер).

Қозғалғыш, құмды топырақта  мекендеййтін ағзалардың ерекше тобын  бөліп көрсетуге болады. Құмда  өсуге бейімделген өсімдіктерді псаммофиттер деп атайды (грек тілінен  аударғанда sammos – құм), мысалы: құм  жусаны, ақ сексеуіл, жүзгін, құм қарағаны. Псаммофилді жануарларға – укесірткелер, жіңішкесаусақты сарышұнақ, түйе жатады.

Ылғал жетіспейтін белдеулерде, негізінендалалар мен шөлдерде тұзды  топырақтар кең таралған. Бұл құбылыс  құрғақ және ыстық климат жағдайында топырақтың жауын суымен толық шайналмауына байланысты. Мұндай топырақтарға, жоғарғы  горизонтқа еритін тұздарды көтеретін  жоғарғы ағыстың басым болуы  тән. Натрий хлориді, кальций хлориді  және т.б. тұздармен қаныққан, үнемі  ылғалды топырақтарды сор деп  атайды. Кепкен кезде оның бетінде  кристалданған тұздардан қабыршақты қабық түзіледі.

Тұзды топырақтиарда өсетін өсімдіктерді галофиттер деп атайды (солерос, сарсазан, сода және калий  сораңы, поташник және т.б.) Галофиттердің  осмостық қысымының өте жоғары болуы, оларға топырақ ерітіндісін пайдалануға  мүмкіндік береді. Кейбір галофиттер тұздардың артық мөлшерін жапырақтары  арқылы сыртқа шығарады немесе өзінің ағзасында жинайды.

Тұзды топырақтарда тіршілік ететін жануарларды галофилдер деп  атайды (кейбір шөлдің қараденелі қоңыздарының дернәсілдері).

Тірі ағзалар – тіршілік ортасы. Өсімдіктер әр түрлі жануарлар  үшін баспана болып табылады. Олар ағаш қабығында, жапырақтарда, бұтақтағы  ұяларда мекендейді. Ағаш тәрізді  өсімдіктер мен эпифиттер үшін мекен  ету ортасы болып табылады. Бұлар  паразиттер емес, олар басқа өсімдіктерді тек тіршілік ортасы ретінде пайдаланады (орхидеялар, мүктер, қыналар және т.б.) Екінші жағынан эпифиттердің өзі  әр түрлі ағзалардың тіршіліне қолайлы  болып табылады. Мысалы, Малакка  ормандарында бұғы мүйіз деп аталатын эпифит-папоротник өседі. Оның жапырақ шоғында ылғал мен түскен жапырақтар жиналып, уақыт өте келе онда өзіндік (тіпті жауын құрттары қоныстанады) ерекшелігімен сипатталатын гумус түзіелді. Паразиттік ағзалар (өсімдіктер, жануарлар) үшін олар мекендейтін ағза (иесі) ерекше тіршілікғ ету ортасы болып табылады. Бұл құбылысты зерттеуге көп көңіл бөлген ғалымдар – Б.А.Догель, Е.Н.Павловский және т.б. болды. Көптеген паразиттер толығымен дерлік қоршаған ортамен байланысын үзген. Олардың барлық даму кезеңдері иесінің ағзасында өтеді. Эволюция процесінде паразит пен иесінің арасында күрделі паразиттер екі топқа бөлінеді:

1. Эктопаразиттер – иесінің денесінің бетінде мекендейтін, сыртқы паразиттер (кене, сүлік);
2. Эндопаразиттер – иесінің денесінде тіршілік ететін, ішкі паразиттер (гельминттердің көпшілігі, бактериялар, вирустар, паразиттік қарапайымдылар).

Сонымен қатар паразиттерді тұрақты, яғни бір иемен байланысты: бит, қышыма және т.б. және периодты паразиттер, яғни дамуы иесін ауыстыру арқылы жүретін: көптеген таспа құрттар, сорғыштар  болып бөлінеді. Мысалы, безгек плазмодиі  өмірінің білгілі бір бөлігін  безгек массасында өткізеді, ал адам оның аралық иесі болып табылады.

Паразиттер факультативті  де болады. Бұлар үшін паразитизм міндетті емес. Мысалы, миногалар ірі балықтардың  денесінде паразитті тіршілік етуі де, немесе ұсақ жануарлармен қоректеніп жыртқыштық өмір сүруі де мүмкін.

Паразиттік түрде тіршілік ететін жануарлар мен өсімдіктерде анатомо-морфологиялық және физиологиялық  бейімделушіліктер қалыптасқан.

Көптеген бунақденелі-паразиттердің  қанаттары жойылып кетеді (бит, бүрге). Жалпы ұйымдасу деңгейінің қарапайымдануымен қатар, барлық дерлік паразиттерде арнайы бекіну мүшелері пайда болады (ілгектер, сорғыштар). Көптеген паразиттердің өнімділігінің жоғары болуы тіршілік үшін күресте өмірін сақтауға мүмкіндік береді. Аскарида 5-6 айда 50-60 млн. жұмыртқа салады, шошқа цепені жылына шамамен 600 млн. жұмыртқа салады және 18 жыл өмір сүреді.